Тег: ‘Жаңақала  ауданы’


Жүн неге жиналмайды?

Күні: , 66 рет оқылды

Бұл  сұрақ  тұрғындар  тарапынан  25-30  жыл  бойы  биліктің  алдына  мәселе  етіп  қойылып,  әлі  күнге дейін  шешімін  таппай  келеді.

Қой  жүні  қажетсіз  бе?

«Иә» деп ешкім айтпайтын шығар. Статистикалық мәліметке сүйенсек, Қазақстанда жүннен иірілген жіпке деген сұраныс жыл сайын 200 тоннадан асады екен. Өкінішке орай, бүгінгі таңда жеңіл өнеркәсіп өнімдерімен халық сұранысының тоғыз пайызы ғана өтеледі. Бұл 91 пайыз экспортқа тәуелдіміз деген сөз емес пе? Неге?

Кеңес одағының соңғы жылдарында елімізде қой саны 30-35 миллионға жетіп, 100-105 мың тонна жүн өндірілді. Оның 60 пайыздан астамы сапалы, бағасы қымбат биязы жүн болып, әлемнің 12  еліне  экспортталған  екен.

Қазіргі таңда еліміз бойынша 40 мың тоннаға дейін ғана жүн өндіріліп жүр. Оның 15 мың тоннасы  ғана  жоғары  сапалы  жүн.

Жыл өткен сайын импорттық өнімдерге тәуелділік көлемі ұлғайып бара жатқаны да жиі жазылып жүр. Экономикалық тұрғыда тәуелсіз болу үшін халық кемі 30 пайыз өз өнімімізбен қамтамасыз етілуі керек. Бұған мүмкіндік бар ма? Қытай, Үндістан, Түркия сияқты жеңіл өнеркәсіпті өрге бастыруға не кедергі?

Жүннің  пайдасы  мен  зияны

Малмен ғана күнелткен ата-бабамыз қой жүнін киім де, төсеніш те, баспана да етті. Оған тарихымыз куә. Өркениетке ұмтылдық, мәдениетіміз дамыды, тұрмысымыз түзелді. Киіз үй баспана болудан қалды. Тек Ұлыстың Ұлы күні алаңға тігуге іздейміз. Киіз төсеніш болудан қалды. Қазір қылшығы ұшпайтын қалы кілем, ою-өрнекті алашалар төрге шықты. Құны удай қымбат болса да соларды аламыз. Қазір малшылар да киіз төсемейді. Қыс кезінде малшы үйіне барып отыра қалсақ, астыңнан сыз өте бастайды. Биттің қабығындай кілем, алаша жылу ұстамайды. Сондайда «Қалыңдығы бір елі қара киізді кілем астынан болса да төсеп тастаса ғой, сәбилеріне салқын тимес еді. Сол қара киіз үстінде ойнап, ұйықтап өскен ұрпақ аурушаң болмап еді. Қылшығынан зиян болып, қырылып қалған жоқпыз ғой» деп ойлайсың.

Киім ретінде де солай. Бұрын жүн шұлық кигенде аяғымыз, жүн қолғап кигенде қолымыз тоңып па еді? Жылы кеңседе отырғанда ештеңе емес, ал жолға шыққанда, қайтқан адамның қарасында, зират басында сәнді шетелдік құрым бәтеңкесінен аяғы мұз болып қатып, тыпыршып тұрғандарды көргенде «байпақ киіп алса, тоңып тұрмас еді» деп еріксіз ойлайсың. Мәдениеттілікке жат деп қой жүнінен безгендегі бүгінгі сиқымыз осы.

Жүн  неге  жиналмайды?

Көптің көңіліндегі сұрақ осы. Өйткені, жүн өтпегесін, қой қотыр болмасын деп жабағы жүнін еріксіз қырқамыз. Қырқылған жүнді  қоқысқа  тастаймыз.  Неге?

Себебі жүн өтпейді, керексіз шикізат болып қалды. Рас, ауданымызда еділбай қойы ғана өсіріледі. Оның жүні сапалы биязды жүнге жатпайды, қылшықты жүн. Десе де жоғарыда біз айтқан жергілікті тұрмысқа пайдалануға болмас па еді?! Әрине,  болады.

Қазіргі аудан жағдайында киіз де, байпақ та ныпсы тұтынудан қалған жоқ. Сондықтан киіз, байпақ басатын, ұзатылар қызға көрпе жасайтын шағын цехтар ашылса және аз болса да сапалы өнім өндірсе, артық болмас еді. Қазір қаладан әкеліп сататын байпақтар өте сапасыз, тастай қатты, аяғыңды, балтырыңды қажап тастайды. Өнім сапалы болса, неге өтпесін? Киізбен қыста тракторын қымтауға, тіпті пено материал орнына үйді қаптауға да болады екен. Аудандық кәсіпкерлік бөлімі осы іске  ұйытқы  болса дейміз.

Тіпті ондай цехтар ашуға жағдай жасай алмағанның өзінде жүн қабылдау орындарын ашып, оны өткізумен жұмыстанып, тікелей шартқа отырса, халыққа да, ашқан кәсіпкерге де тиімді болар еді. Бұған дәлел – ешкі, қой жүнін жинайтын агенттердің алыс өңірлерден  келе  бастағаны.

Мысалға, қазір ешкі жүні қымбатқа өте бастады. Көктемде халықтан бір килосын бір мың теңгеден алған жинаушылар ешкі жүні бағасын 1500 теңгеге дейін көтерді.

Енді мұның астарына үңілейік. Оңтүстіктен келген сатып алушы жергілікті жерден бірнеше адамды жалдайды. Ал, олар ешкі жүнін килограмы 1500 теңгеден жинаса, келген агент оны олардан көтеріп 1600-1700 теңгеден алатыны даусыз. Жиналған жүнді келген агент өз қожасына, оңтүстікке жөнелтіп отыр. Агенттен ешкі жүнін екі-үш есе қымбатқа алатыны да ақиқат. Қомақты пайда таппаса, агент тентіреп ел кезіп келе ме? Оңтүстіктегі қожасы да Қытайға, Гонконгке біреулер арқылы өткізеді. Сонда ешкі жүнінің соңғы нүктедегі бағасы халықтан жиналған бағадан неше  есе  жоғары  болғаны?

Біздің жаман ойымыз – жүнді бейнетін көріп дайындап, бірнеше делдал арқылы аз бағаға өткізіп, жемісін біреуге жегізгенше, жүн алушыны өз адамымыздан дайындап, тікелей Қытаймен болмаса да, аз делдал арқылы өткізуге жағдай жасаса, халық көп ұтылмас еді дейміз де.

Айтпақшы, жүн, тері алатын бір жерлесіміз де бар. Өкінішке орай, ол да оңтүстіктен келген өзбектің бағасынан асырмайды. Одан не пайда? Халықтың емес, өзінің қамын ойлайтын нарық заманы ғой.

Иә, жақында «Қой жүнін аламын» деген хабарландыруды оқып, қуанып кеттім-ау. Соңын оқығанда көңілім түсіп кетті. Бір килограмы 10 теңге дейді. Су тегін, алады деген атағы ғана емес пе?

Ал біздегі еділбай қойынан 0,7-0,8 килограмм жүн түседі. Оны 10 теңгеден өткізсек, 7-8 теңге құрайды. Қазір қойды уақыт тауып, шуашына малынып кім қырқады? Қырқушыны қой басына 400 теңгеден жалдаймыз. Сонда бір қойды қырқу 392-393 теңге зиянға шығады. Жүн бағасы су тегін дегеніміз сол.

Биылға дейін қой жүнін ешкім алған жоқ. Аудан бойынша жыл басында 168 845 бас қой мен ешкі болғанын ескерсек, одан 2017 жылы 2056 центнер жүн алынған екен.

Ешқайда өтпеген жүн далаға тасталды. 20-25 жылдан бері жыл сайын осыншама қой жүні далада қалып жатыр. Сол өтпейді деген жүнді оңтүстіктің кәсіпкерлері өткізіп отырғанын көргенде, бұл іске немқұрайлы қараған басшы құрылымдарға қалай өкпе  артпайсың?!

Рас, біздің қойлар жүнінің жіңішкелілігі қазіргі әлемдегі сұранысқа сәйкес келетін 18-21 мкм. сапалы биязы жүнді емес. Десе де, қылшық жүнді де көрші елдер кәдеге асырып жатыр емес пе? Олай болса, біз неге далаға тастаймыз?

Егер жүн пайдаға асса, қойдың күзем жүні мен қозы да қырқылар еді.

Қорытып айтқанда, қой қазір елімізде еті үшін ғана өсіріліп отыр. Жүні мен терісі алынбайды.

Австралия сияқты қой шаруашылығын ғылыми негізде дамыта алмасақ та, қолда бардың қадірін кетірмей, ел игілігі үшін шикізатты өңдеуді іске асыратын мезгіл болған сияқты.

Өмірзақ  АҚБАСОВ,

Жаңақала  ауданы

Серік  ХАЙЫРБЕКОВ,

«Айдархан»  ЖШС  директоры:

– Иә, бұл мәселе шешімін таппай келеді. Қой пысынап қотыр болмауы үшін қырықтықшыларға еңбекақы төлеп қырықтырамыз. Жылма-жыл 3-4 тонна жабағы жүнді жинап алып, өртеп жіберуге мәжбүрміз. Технология қанша дамыды десек те, осы мол жүнді өңдеп, кәдеге асыра алмай отырғанымыз қынжылтады…

Бұл тек біздің қожалықтың емес, қой ұстаған бар адамның  басындағы  жағдай.

Тыныштық  ӨТЕШҚАЛИЕВ,

мал  шаруашылығының  маманы:

– Бір кездерде жоғары бағаланған мал шаруашылығындағы таза да табиғи шикізат – жүннің сұранысқа ие болмай, үкімет тұрғысынан өте төмен бағалануына байланысты, оны өндірушілер тарапынан өте күрделі де кереғар түсінік, пікір пайда болып тұрғаны бесенеден белгілі. Басқа жайдың барлығын былай қойғанның өзінде, оны мал терісінен ажыратып, қырқып алудың өзі де қиындық келтіріп отыр. Қой малының жүнін адамдарды жалдап, өз қаражатына қиындықпен қырқып алу,  оның үстіне оған сұраныстың болмауына байланысты оны шұңқыр, орларға тиеп апарып төгіп, бір кездегі алтын өнімді өртеп жіберу, сөйтіп өтпейтін өнімнен қойды да, өзін де азат еткендігі. Қазір жүнді даладағы сай-салаларға лақтырып тастау жаппай дағдыға айналып бара жатыр. Желмен ұшып, далада шашылып жатқан жүнді жиі көруге болады. Бұл сайып келгенде қоршаған ортаны ластаумен пара-пар жай. Үкімет тарапынан қойылатын талап болса, экологиялық талаптардың бұзылуына жол берілмес еді. Қой малының жүнін өндіруге сұраныс болмаған соң ешқандай дотация, субсидиялар төленбейді. Бағалай білсек, таза малдың жүнін ешқандай жасанды химиялық жолмен алынған өнімдер оңды көрсеткіштермен оны алмастыра алмайды. Бұған сайып  келгенде  кім  жауапты:

– сол  аумаққа  басшылық  ететін  әкім  бе?

– өндірген өнімі үшін үкімет тарапынан ешқандай сұранысқа ие бола алмай, азапқа ұшырап тұрған  кәсіпкер  ме?

– даланың ластануына жол беріп, қадағалай, қоршаған ортаны қорғай алмай отырған құзырлы мемлекеттік  қызметшілер  ме?

– сол өнімді жергілікті жерлерде өңдеуге мемлекеттік көзқарас пен халықтың игілігі үшін өнімді ұқсатуды жүзеге асыра алмай отырған шаруашылық, аудан, облыс көлеміндегі қызмет етіп отырған аграрлық  саясатты  жүзеге  асырушылар  ма?

Қалай  дегенде  де  бұл  мәселеге  мән  беретін  уақыт  келді.


Соркөлде жағдай бар, жағажай жоқ…

Күні: , 82 рет оқылды

Жаздың шіліңгір ыстығында аудан жұртшылығының көбі түс ауғаннан кеш қарайғанға дейін Соркөл жағасынан табылады.

Бір тобы көл жағасына суға түсіп, салқындау үшін барса, енді бірі балық аулау үшін барады. Ал, ең жиі баратындар – табиғат аясына демалуға шыққандар. Олар сусындары мен тамақтарын алып, сол жерден сірне, кәуаптарын пісіріп, көл жағасында 7-8 сағатқа дейін жатуға бар. Әрине, демалған жақсы-ау. Алайда, демалушылар қауіпсіздік, тазалық деген талаптарды ескере ме, жағажай мәдениетін қалай қалыптастырамыз? Біздің демалысымыз тек көңілді ғана өтіп қоймай, қауіпсіз, жағажай этикасын сақтайтын, жанға жайлы жағдайда өтуі керек.

Жылдағы бір көрініс. Толған күл-қоқыс, шашылған шөлмектер, от жағылған орындар. Қоқыстан аяқ алып жүру мүмкін емес. Суға түсу науқанында қауын-қарбыздың қабығы, мүжілген сүйектер, шемекі қабығы, темекінің тұқылы дейсіз бе бәрін жағажайдан табуға болады. Соркөлдің осындай ахуалы туралы сөз қозғап, аудандағы мемлекеттік құрылым өкілдері, сондай-ақ қарапайым тұрғындардың пікірлеріне құлақ түріп қайтқан едік.

Абзал АХМЕТОВ, Жаңақала ауылдық округінің әкімі:

– Соркөлдің жағасын әкімдік құзырындағы ақылы қоғамдық жұмыс істейтін тазалықшылармен аптасына бір рет барып, тазалап тұрамыз. Ал, суға түсу маусымы басталғанда аптасына екі рет дүйсенбі және сейсенбі күндері баруымыз қажет. Демалу маусымында адам санының көптігі, тәртіп сақталмауы, күл-қоқыстардың көбеюі әсерінен тазалық жұмыстары жиі жүргізуді талап етеді.

Талғат ҮМБЕТОВ, аудандық жер қатынастар бөлімінің бас маманы:

– Соркөл жағасын қазіргі таңда ешкім жалға алып отырған жоқ, ауылдық округке тиесілі. Жеке бизнеске айналдырып, құм төгіп, катамаран немесе қайықтар әкеліп, туристік орталық жасауға жалға аламын деушілер ауылдық округ әкімімен келісім жасап, айналыса беруіне болады.

Тыныштық ӨТЕШҚАЛИЕВ, өлкетанушы:

– Соркөл – демалуға таптырмас орын, суының емдік қасиеті бар.    Ал балығы халыққа азық.  Бұрынырақта балық көп болатын, бертін келе азайып келеді. Соған қарамастан көлдің балығы дәмді, әрі семіз келеді. Демалыс орны дейтінім – суға шомылу маусымы басталғанда аудан тұрғындары мен қонақтардың ең бір рахаттанып табиғат аясында демалатын орны. Енді емдік қасиетіне келер болсақ, көлдің өзінен 1-2 шақырым жерде сор бар. Беті тұзды қабат, асты шамамен 1 метр қалыңдықтағы қара балшық. Шілде айында суға түсу маусымы басталғанда, яғни 10 шілдеден 10 тамыз аралығында сордың емдік қасиетін пайдаланып қалу керек. Алайда, қара балшықты жағып, тұзды суға түсудің өзіндік ережесі бар. Араға күн салып 3 рет, тамақ ішіп алғаннан кейін 10-15 минут балшықты жағып, жуып тастау керек. Сонымен қатар шелектеп балшығын алып барып, моншаға түсуге болады. Алайда моншаның бу бөлмесінде балшық жағуға немесе балшық жағып кіруге болмайды. Моншадағы әлгіндей ем-дом кезінде басыңызда бас киіміңіз міндетті түрде болуы керек. Мұнда да 15 минуттан артық балшықты денеде ұстауға болмайды, себебі жүрек қан-тамырларының жұмыс істеуіне кері әсерін тигізеді. Адам баласы жасы ұлғайған сайын буындары сырқырап, тұла бойында қан айналымы нашарлайды, дененің белгілі бөлігіне тұз жиналады. Бойдағы тұздар жас кезде денеден бөлініп шығып, ағзаның жұмыс істеу үрдісі реттеліп тұрса, үлкейген шақта тұздың уақытылы бөлінбеуі ауруға шалдықтырады. Ал, Соркөлдің балшығын жағу арқылы денедегі артық тұздарды шығаруға болады.

Осындай пайдасы мол ауданымыздың ресурсын назардан тыс шығармай,  жағдай жасасақ, нұр үстіне нұр болар еді.

Жеңіс МӘМЕТОВ, ауыл тұрғыны:

– Суға түсу маусымы күні ертең басталады. Ауылға келген қонақтардың көлімізге түсіп, балығын жемейтіні кемде кем. Алайда, бізде дұрыс жағдай жасалмаған, басқа өңірлердің жағажайларына қарасаң, адам қызығарлықтай демалуға керемет жағдай жасалған. Бізде киімді ауыстырып киетін арнайы қарапайым  кабиналардың жоқтығы, тазалықты сақтау үшін қоқыс жәшіктерінің орналастырылмауы, талапқа сай суға түсетін арнайы аумақтың жасақталмауы қынжылтады. Ең аяғы, бұл жерде дәретхана да жоқ.

Жоғарыда аталған тазалық, қауіпсіздік мәселесінің негізгі шешімі – заңды жағажай жасақтау. Ал оған бізде мүмкіндік бар ма? Әрине, бар. Оған керегі, ең бірінші – табиғи ресурс. Соркөл табиғаты туризмге сұранып-ақ тұр. «Қолда бар алтынның қадірі жоқ» демекші, емдік қасиеті, суы, балығы секілді байлығымыздың қадірін білмейтініміз қынжылтады. Тек осы істің көзін тауып, айналдырып әкететін епті кәсіпкер керек. Өзен бойының айналасын қоршап, тазалап қойса, дайын демалыс орны болып шыға келетін жерлер жетерлік. Содан кейінгі тірлік кәсіпкердің идеясы мен іскерлігіне байланысты. Жағажайға келуді ақылы қылып, түрлі сусындарды салқындатып, кәуап пісіріп, демалушылардың жағдайын жасар болса, ақша өзі келеді. Тіпті шағын тапшандар мен киіз үй құрып, бие байлап, саумал сатуға да болады. Бір қарағанда мұның бәрі жай қиял көрінуі мүмкін. Алайда шындап кірісер жан болса, ақиқатқа айналып шыға келеді. Себебі бұл біріншіден, ауданда жоқ бизнес. Екіншіден, кәсіпкер боламын деген жанға мемлекет тарапынан жан-жақты  қолдау баршылық. Сол мақсатта түрлі бағдарламалар қабылданып, төмен пайызбен несиелер беріліп, кәсіпкерге бұрын-соңды жасалмаған қамқорлық жасалуда. Үшіншіден, осы бастама шынымен жүзеге асса, демалушылар келмей қалады деп уайымдамайсың. Себебі, сенің жағажайыңнан басқа жерлерге суға түсіп, демалыс ұйымдастыруға заңды түрде тыйым салынады. Сондықтан, дүйім жұрт сенің саудаңды қыздырып, қызметіңді пайдаланады. Міне, осы мүмкіндіктерді пайдаланып, аталмыш бизнес қолға алынса, халыққа да, көлге де пайдасы мол болар еді.

Заңды жағажай ашылар, ашылмас, бастысы, көл жағасында демалушылар тәртіп пен тазалыққа аса мұқият қарағаны дұрыс. Әйтпесе, Соркөлдің жағасында шашылып жатқан шөлмектер мен күл-қоқыс адамның да, көлдің де тынысын тарылтары рас. Жағада жатқан жартылай желінген тағамдар мен аста-төк ішілген ішімдіктер үшін бір күні сұрау болары хақ. Ысырап пен ынсапсыздықтан арылып, қолымыздағы барды бағалайық, ағайын!

Айтолқын  АСҚАРҚЫЗЫ,

Жаңақала  ауданы


«Береке бар жерге бақыт ұялайды»

Күні: , 47 рет оқылды

Облыс әкімі Алтай Көлгіновтің аудандарды аралап, жоспарлы жұмыстардың жүргізілу барысымен танысу сапары кеше Жаңақала ауданында жалғасты.

Облыс әкімі алдымен аудан орталығында салынып жатқан көп қабатты тұрғын үй құрылысы алаңына келіп, еңбек ардагерлері, ауыл тұрғындарымен кездесті.

Биылғы жылы да аудан бойынша атқарылып жатқан құрылыс көлемі ауқымды еді. Соның бірі де бірегейі – халық сұранысы бойынша облыс басшылығының қолдауымен жүзеге асып жатқан Жаңақала топтық су құбыры құрылысы болатын. Былтыр тамыз айында басталған құрылыс биыл жыл соңында пайдалануға берілуі тиіс. Облыс басшысының тікелей қадағалауында тұрған құрылыс қарқынды жүргізіліп келеді. Ұзындығы 145,69 шақырым болатын су құбырын, оның қажетті нысандарын салу, әрине, жеңіл жұмыс емес. Осы су құбыры арқылы ауданның сегіз елді мекенін, онда тұратын 17 мыңға жуық адамды таза ауыз сумен қамтуды көздеген құрылыстың бүгінгі жай-күйімен танысқан әкім мердігерлерге жұмыс сапасын кемітпеуді тапсырды.

Сондай-ақ облыс әкімі А. Көлгінов тұрғындармен бірге аудандағы жүргізіліп жатқан инженерлік инфрақұрылым, тұрғын үй құрылыстары, жолдар мен спорт алаңдары, суармалы көлтабандардың арықтары мен су қақпаларын жөндеу жұмыстары туралы мамандардың хабарламаларын тыңдады. Мұнан кейін кездесуге жиналған тұрғындармен ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуы жайында пікір алысты.

– Ең өзекті мәселе – халықты таза ауыз сумен қамту. Таза ауыз су адамдардың денсаулығын сақтау үшін қажет. Елбасы тапсырмасы бойынша облыста бұл жұмыс жоспарлы жүріп жатыр. Мақсатымыз – адамдардың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын жақсарту, – деген Алтай Сейдірұлы  аудан әкіміне үнемделген қаржыдан жол жөндейтін қуатты техника алуды тапсырып, тұрғындарға мал басын көбейту керектігін айтты.

Мал өнімдерін өткізудегі қиындықтарды айтқан ардагерлер сауалына орай бұл бағытта облыста жүргізіліп жатқан жұмыстарды әңгімелеп берді.

– Кәсіпкерлікті дамыта түсіңіздер. Өз күнімді өзім көремін деген адамға ешкім кедергі жасамайды. Біздің міндетіміз – істеймін деген адамға жағдай жасау, – деп қорытты облыс әкімі бұл жердегі кездесуді.

– Облыста атқарылып жатқан жұмыстарға қанықпыз және ризамыз. Жақында жұмыс сапарымен өңірімізге келген Елбасы біздің облысты экологиялық таза аймақ деп атады. Енді жемқорлықтан таза облыс атануымызға тілекшіміз, – деген аудандық қоғамдық кеңес төрағасы Шайдолла Абуғали аудан жұртшылығы атынан атқарылған игі істер үшін алғыс білдірді.

Облыс әкімі мұнан кейін аудан орталығында салынып жатқан жобалық құны 220458,58 мың теңге болатын үш қабатты 24 пәтерлік жалдамалы тұрғын үй құрылысын көріп, өз қолымен қабырғасына кірпіш қалап, құрылыстың ел игілігіне айналуына тілек білдірді.

Сондай-ақ облыс әкімі аудан тұрғыны Батырбек Бердіғалиевтің жеке кәсіпкерлік нысанына ат басын тіреп, мұнда аудан кәсіпкерлерімен, жастар өкілдерімен кездесті.

Кәсіпкерлермен әңгіме үстінде облыс әкімі:

– Елбасының бес әлеуметтік бастамасының біреуі – шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту үшін қайтарымсыз демеу қаржыны көбейту. Облыс бойынша субсидия өткен жылғыдан биыл екі есе көбейді, – деп кәсіпкерлікке мемлекеттік қамқорлық жайын сөз етті.

Жастар өкілдерімен өрбіген әңгімеде «Жасыл ел» бағдарламасының аудандағы барысын тыңдап, белсенді жастар ісіне ризашылық білдірді. Жастарға жасалып жатқан қамқорлық жұмыстарына тоқталды.

– Біреу үшін емес, өзіміз үшін істейміз, – деген Алтай Көлгінов салынып жатқан құрылыс нысаны ішіне ұя салған қарлығаштарды да назарынан тыс қалдырмай, жақсылық белгісіне балады.

Сөйтіп, уақытының қауырттығына қарамай халық өкілдерімен кездесіп, жүргізіліп жатқан жұмыс барысымен танысқан облыс әкімі аудан басшыларына нақты тапсырмалар беріп, береке бар жерде бақыт ұялайтынын, аталған үлкен құрылыстар біткенде арнайы келіп, ел қуанышын бірге бөлісетінін айтып, ауданнан аттанып кетті.

Өмірзақ  АҚБАСОВ,

Жаңақала  ауданы


Рухани жұтаңдық аздырады

Күні: , 56 рет оқылды

Президентіміз Н. Ә. Назарбаевтың  «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы еліміз үшін дер кезінде жарияланған маңызы мол құжат болды.

Біз, бүгінгі аға буын өкілдері ата-анамыздың аузынан аштық пен жоқтықтың әңгімесін естіп, шет жағасын көріп өстік.  Ол кезде баланы Алланың бергені деп қарайтын қай үйде де қара домалақтар қарындары жалтырап өріп жүретінді. Біз де солардың біріміз. Соған шүкірлік етіп отыратын әжеміз «үйге кісі келеді» десе, қуанышты рең танытып, ескі текеметін қағып, тозығы жете бастаған көрпелерін сілкіп салатын. Үйдің тазарғаны бізге де ұнап, ақылды бола қалатынбыз.

Еліміз қоғам өзгерген өлара кезеңнен өтіп, жаңа үй болған жалшының баласындай күй кешіп, одан әлемдік қаржы дағдарысына килігіп, қат-қабат қиын кезеңдерге тап болды. Сол тұста көлігімізді сайламай, көшіміз түзелмейтінін ұққан Елбасымыз елдің экономикасын дамытуды бірінші кезекке қойды. Нарық заманының қағидасы сол – әркім қандай жолмен болса да жағдайын дұрыстауға тырысты. Адами тәрбиеміздің сәл тоқырағаны да осы тұс. Елбасы саясаты өз нәтижесін берді. Ел дамыды, кәсіпкерлік дамыды. Әр шаңыраққа шыр бітті. Бірақ кісілігіміз кенжелеу қалған еді. Осы кезеңде Президентіміздің көрегендігінен туған мақаласы көрпесін қағып салған әжеміздің  ісіндей болып, сансыраған санамызды сілкіп берді. Адами қасиеттеріміздің, рухани құндылықтарымыздың  көзін ашты.

Рас, қазақ халқы бұрын да рухани жұтаң ұлт болған жоқ. Көпті бастар көсемдігі де, сөз бастар шешендігі де, мәйекті мәдениеті де, салауатты салт-дәстүрі мен ғұрпы да әлемдегі ешбір елден кем болмаған. Оны көне тарих, шежірелеріміз дәлелдеп келеді. Ұлылық та, ұлтымызда о бастан бар қасиет. Оны марқұм әжем маған дәлелдеп кеткен екен.

«Қалай?» дейсіз бе? Көк жәшігі (теледидар), ұялы телефоны, интернеті жоқ сол кезде біздің ойыннан шаршағанда жиналатын жеріміз әжеміздің қасы, тыңдайтынымыз соның әңгімесі еді.

Қазір ойлап отырсам, бүгін біз данышпандар деп бас иетін Конфуций, Эпиктет, Талмуд, Джон Рескин, Влас Паскаль, Марк Аврелий басқа да мықтылардың әулиелік сөздерін мен алғаш сол әжемнің аузынан естіппін. Өзі өлгенше әкемнің өгей анасы екенін де білдірмеген, әріп танымайтын, мейірімі мол әжем жоғарыда аталған данышпандарды оқыған жоқ, ешкімнен естімегені де ақиқат. Демек, ұлтымыздың ұлылығын танытатын әжем айтқан есті әңгімелер ата-бабамыздан қалған сөз екені даусыз.

Ойын үстінде бір-бірімізге өк-пелеп, алакөзденіп, кектеніп, өш алуды ойлап келсек, басымыздан сыйпаған әжеміз:

– «Таспен атқанды аспен ат» деген, «Жақсылыққа  жақсылық – әр адамның ісі, жамандыққа жақсылық – ер адамның ісі». «Өсер елдің баласы бірін-бірі батыр дейді, – деп татуластырып, бауырластырып отыратын.

Әжем айтқан осы сөздердің «Чем отомстить своему врагу? Стараться делать ему как можно больше добра» деген  Эпиктеттің, «Плати добром за зло» деген Талмудтың  сөзінен қай жері кем? Дәлме-дәл аудармасы сияқты емес пе?! Осыдан кейін қазақты надан деп көрші!

Әжем бізге таңертең сәлемде-судің дұрыстығын ұқтырып өсірді. Осы тәрбиені ұстануды ұсынған маған қолымдағы келінім:

– Әке, бір үйден өрмейміз бе? – дейді күліп.

– Дұрыс, балам. Көршілермен де кешке дейін көріп, әңгімелесіп жүресің. Таңертең сәлем бересің ғой. Сол сияқты екі бөлмеде ұйықтап өрген бізге де сәлемдесу артық етпейді. «Сізге Алланың нұры жаусын» деп күлімдеп сәлемдесу арқылы сен бізге жан жылуын сыйлайсың. Ол бізді қуанышқа бөлейді, көңілімізді өсіреді.

Содан бері келінім мен немерем ұйқыдан тұрғанда сәлем беріп тұрады. Дұрыс емес пе?!

Зайыбым екеуміз таңертең жұмысқа шыққанда үнемі бір жас келіншек қарсы ұшырасады. Сәлемдесу орнына бетімізге бажырайып бір қарап өте береді.  Бұл біздің көңіл күйімізді бұзады, ренжітеді. Себебі, таныспыз, мектепте алдымыздан өтті, үйі көрші болса, қазір бір жиеннің әйелі. Сәлем беруді білмеуі санасыздығы емес пе?!

Қайран әжем, қандай есті адам еді. Болмашы ісімізге мақтау есту-ге құмартсақ:

– Балам, мадақ пен атақ іздеме, сұрап алған атақ абырой әпермейді. Атақ сені іздесе, ол құрмет, – деп отыратын. Осы сөздің дұрыстығына қанша рет куә болып келемін. Ал, оған мән  бермей, жақсы ат әпермейтін атақ қуғандар  қаншама?!

Орынсыз тәкапарлық та әкеңнің ескі шапанындай қолпылдап, адам бойына жараспай тұрады. Ол да абырой әпермейді. Бірақ төңірегіндегілерді көзге ілмей, өзінің көркін, оқығанын, байлығын малданып жүретіндер көп-ақ.

Ұлтымыздың «Қанағат қарын тойдырады…» деген сөзінде қандай мағыналы астар жатыр. Қанағатты, шүкірді білмей, құнық-қандардың байлықтан қандай опа табарын да өмірдің өзі көрсетіп жүр емес пе?!

«Семіздікті қой көтереді» деген, жоғарыда айтқан атақты алып жүру де екінің бірінің қолынан келмейтін оңай шаруа емес-ау деймін. Өйткені, кәсіпкер бір ініміздің арқасында ауылымызға қазақтың маңдайына біткен небір өнер саңлақтары жиі келіп тұрады. Әрине, тегін келмейді, жалданып келеді ғой. Біз «жұлдыз» санаған солардың адамдық келбеті еріксіз қынжылтады. Араққа тойып алып, аузына келген сөзді айтып отырған оларды көргенде көңіліміз құлазиды.

Қазақ – қызық құмар халық. Қызық болғанда аталарымыз сияқты ат шаптырып, көкпар тартып, палуан күрестіріп, жамбы атып, ақындар айтыстырып, ұлттық өнерімізді ұлықтап жүрсек орынды ғой. Қазіргілер құмар ойынға тым құлықты. Кәсіпкерлердің картаға қомақтылап қаржы салып ойнайтынын жиі естиміз. Маңдай терімен тапқан қаржы картаға кетсе, қабақ шытпайтын солар аз қамтылғандар мен мүгедектерге қайырымдылық жасауға келгенде аттондарын ала қашады. Неге? Қайырымдылық ісінің сауабы мол емес пе? Немесе сол қомақты қаржыны туған жерін түлетуге жұмсаса, ел игілігін көрмес пе еді? Елбасымыз есімізге салған орынсыз ысырап, шашпашылдықтан да арыла алмай жүрміз. Ұлттық құндылықтарымызды дәріптеуге де әлі белсеніп кірісуге құлық таныта  алмай  жүрміз.

Қорытып айтқанда, қазіргі жерлестеріміздің бойынан табылатын осындай жат қылықтар бертін келе тұрмыс қалыптастырған са-намыздың рухани жұтаңдығынан туған қылықтар екеніне ешкімнің таласы болмаса керек.

Бабаларымыз ешкімнен кем болмаған. Бүгінгі қандастарымыздың да ешкімнен кем болмауын көңіл тілейді.

Ия, тәрбиемізде сәл селкеулік болған шығар. Оны түзеу, кеткен олқылықтың орнын толтыру, еліміздің ертеңін жарқын етер салауатты ұрпақ тәрбиелеу біздің міндетіміз. Ел Президенті есімізге салып, міндет еткен осы мәселеге енжарлық танытпағанымыз абзал. Рухани жұтаңдық аздырады.

Ел боламыз, өркениетті елдер-мен иық түйістіреміз десек, осыны ескерейік, ағайын! Бұл біздің ұрпақ  алдындағы  парызымыз.

Өмірзақ АҚБАСОВ,

Жаңақала  ауданы  


Шаруаларды несие мәселесі толғандырады

Күні: , 28 рет оқылды

Облыс  әкімінің  бірінші  орынбасары  Игорь Стексов  бастаған жұмыс  тобы  Бөкей  ордасы  ауданына  жұмыс  сапарымен келіп, аудандағы  ауыл шаруашылығы  саласының  жай-күйімен  танысты.

Мұратсай ауылындағы фельдшерлік-малдәрігерлік пунктінде болған кезде аудан әкімі Нұрлан Рахымжанов пен аудандық ветеринариялық станса басшысы Жаннұр Батырханов жергілікті жердегі малдәрігерлік саласының бүгінгі ахуалы туралы жан-жақты мәлімет  берді.

Бұдан соң Сайқын ауылдық округіндегі симментал тұқымды ірі қара малын өсірумен айналысатын «Ерсайын» шаруа қожалығында және «Жұмағұлова» ЖК-ның сүт өнімдерін өндіретін цехында болды. Кәсіпкерлік субъектісінің жетекшісі әрі кәсіпкерлер палатасы аудандық филиалының төрайымы Бибігүл Жұмағұлова бөкейлік шаруашылықтар кезігіп отырған біраз түйінді мәселені ортаға салды. Соның бірі – несиеге  қатысты.

– «Игілік» бағдарламасы бойынша берілетін 4 млн. теңге көлеміндегі несие ісін жаңа бастаған шаруаларға ғана тиімді. Ал өзгелер үшін бұл сома аз. Сөздің шыны керек, бұл қаржы бір трактор сатып алуға да жетпейді. Жаңа сауылған сүт екі-үш сағаттың ішінде өңдеуге түсуі қажет. Әйтпесе, сапалық құрамы төмендейді. Сол себепті бізге сүтті салқындатқыш танкер, сауу аппараттары керек. Міне, осындай құрал-жабдықтардың жоқтығынан мына цехты іске қоса алмай отырмын. Ал ол құралдарды алуға 10 млн. теңге қаражат қажет. Қазір екінші деңгейлі банктер несиені 19 пайыздық мөлшерлемемен беруде. Бұл шаруаларға тиімсіз, – деген оған Игорь Валерьевич бұл мәселенің шешу жолдарын қарастыратындығын  айтты.

Жұмыс тобы одан соң Бисен ауылдық округіндегі «А. Кәукешев» шаруа қожалығына барды. Қожалық басшысы Арон Кәукешев қазіргі 400 бас ірі қараға арналған мал бордақылау алаңының көлемін алдағы уақытта үштөрт есе үлкейту жоспарымен бөлісті. Облыс әкімінің бірінші орынбасары қожалық жұмысына оң баға  беріп,  кәсіп  иесіне  табыс  тіледі.

Содан соң «Ораз» шаруа қожалығының жаңа кешенінде болды. Шаруа қожалығының жетекшісі Ермек Момынов мал бордақылау алаңымен, жем сақтайтын қоймамен, жем тартатын агрегаттармен, ауыл шаруашылығы техникаларымен таныстырып, асыл тұқымды мал өсіру жоспарлары туралы айтты.

Жалпы, облыстан келген жұмыс тобының мүшелеріне ауданымыздың ауыл шаруашылығы құрылымдарының жетекшілері, мекеме басшылары су мәселесі, мал өсіруге арналған несиелер туралы сұрақтар қойып, оған тиісінше жауаптар мен кеңестер алды.

*   *   *

Облыс  әкімінің бірінші орынбасары Игорь Стексов Жаңақала  ауданына арнайы жұмыс сапарымен келіп, шаруалардың тыныстіршілігімен танысты. Алдымен Игорь Валерьевич бастаған топ аудан орталығындағы ет комбинатының жұмысымен танысты. Одан кейін облысымыз бойынша алғашқы болып асыл тұқымды герефорд  және абердин-ангус сиырларын әкеліп, оны өсірумен айналысып отырған  «Муса» шаруа қожалығында болды.  Қожалықтың Базарқұдық қыстағындағы бүгінгі заманға сай салынған үй-жайларын және ауыл шаруашылығы техникаларын көріп, шаруа қожалығының жетекшісімен ашық-жарқын әңгімелескен Игорь Стексов шаруашылығын дамытып жатқан Тілеген Мусинге өз ризашылығын білдірді.

Бірлік ауылдық округінде асыл тұқымды еділбай қойын өсірумен айналысатын «Бірлік мал зауыты» ЖШС-ның директоры Қанат Ешімовпен кездесіп,  шаруашылықты дамытуда қолбайлау болып тұрған қиындықтар мен алда тұрған міндеттер туралы сұхбаттасты.

Одан соң облыс әкімінің бірінші орынбасары Қызылоба ауылдық округіндегі  «Хафиз» және «Айдар» шаруа қожалықтарына бұрылып, ондағы шаруалармен кездесті. И. Стексов қызылобалық шаруалармен кездесуде демеуқаржы, оны алудағы  өзгерістер мен толықтырулар туралы әңгіме өрбітсе, шаруалар жыл сайын ереженің өзгеріп кетуіне байланысты демеуқаржыны алуда бірқатар қиындықтар туындайтынын мәселе қылып алға тартты. «Көшім» ЖШС-ның директоры Наурыз Бекмашев жылқы малын субсидиялау туралы ұсынысын білдірді. Шаруалармен ашық пікірлескен Игорь Валерьевич  жұмыс сапарын ауданымыздағы су шаруашылығы нысандарының  жұмыс барысын  талқылаумен  қорытындылады.

Ернар  ШӘКЕНОВ,

Нұрғали  ҒАББАС,

Бөкей  ордасы  ауданы,

Жаңақала   ауданы


Киіктің көз жасы

Күні: , 95 рет оқылды

Бір топ киік ымырт үйіріле Сағат көпірінің жазығына тұяқ іліктірген. Күзде орылған қылтанақсыз қырына аял-дамай, жыңғылды ойына ойысқанда, шүйгінді шөпке ілікті.

Қары сәл қалыңдау болса да, қарын тойғызарлық екен. Шағын үйір қадала тебіндеді.

Үйір шетіндегі кәрі теке басын жерден жұлып алды.

Құлағына гүріл естілгендей болған. Қауіп қылар ештеңе жоқ. Екі аяқтылар бұл жолы да айласын асырған екен. Ық жағындағы сайдан шыға келген машина бұларға тіке тартты. Сәл аңыраған киіктер жан ұшыра қашты.

Прожектордың өткір жарығы үйірдің үстінде үйіріліп  жүр. Қалың  қардан еркін жүре алмаған УАЗ көлігі ауыр ыңыранады.

Екі ара әп дегенде алшақтай түскенмен, киіктер қара үзіп кете алмады.  Қалың қар оларға да оңай соқпай келеді. Қашанға шыдарын кім білсін?!

Қалың қарға киліккен бір ешкі кейіндей берді. Кәрі теке іркіле тосқан. Бүгін ғана күйектен өткен жас шыбыш. Әдемі жанары үрейге толып, дәрмені құрып қалыпты. Құрсағында мұның ұрығы «еркек тоқты құрбандық» құтқару керек. Ішкі түйсігі.

Теке шабысын тежеп, үйірді алға асырды да, бір бүйірге қиыстай тартты. Қуғыншыларға да керегі теке еді. Соңына түсті. Ұлы қуғын. Желмен ойнап, құспен жарысып, шабыс тілеп, жеп-жеңіл жүйткитін күндерінің келмеске кеткенін кәрі теке түйсінді.

Тынысы тарылып, төрт аяқтан әл кетіп барады. Гүріл жақындай түсті. Бір ғайыптан болмаса, құтылуы қиын-ды.

Сағат сайына су түсіретін жіңішке жыра қарға толып тұр екен. Бұрылып үлгермеген теке созыла секірді. Текені өкшелеп қалған УАЗ-да тоқтай алмады. Салдыр-гүлдір… Гүріл дыбысы өшті. Самбырлаған екі аяқтылардың даусы ғана естіледі. Бұл кезде шабуға дәрмені қалмаған теке аяңмен қырға қиялап бара жатты.

*  *  *

Иә, ақбөкендер не көрмеді дейсіз?! Көбейген де, қырғынға ұшырап, құрып кетуге аз қалған кездері де жиі қайталанып келеді.

Бұрын сары даланы еркін кезіп, қыр мен ойды тегіс алып, ыңырсып жататын бөкендер қазір Қазақстан, Ресей, Моңғолия жерінде ғана кездеседі. Негізгі массасы, яғни 80 пайызы Қазақстан жерінде.

Иә, екі аяқтылар 1950 жылдан 1990 жылға дейінгі кезеңде бұларды бағалы кәсіптік аң деп қарады.

Азық-түлік, химиялық өнеркәсіп, денсаулық сақтау қажеттілігі үшін деп жаппай аулап, еті мен терісі, мүйізі үшін аз қырғынға ұшыратқан жоқ.

Қазақстандағы киіктің құрып кетуге аз қалған кезі 2003 жыл еді. Сол жылы бар-жоғы 21,1 мың ғана киік қалған екен. Содан 2014 жылға дейін бөкен саны тәп-тәуір артып, 256,7 мыңға дейін жетті. 2015 жылы қайта жұтап, киік саны үш есе кеміп, 84,3 мыңға түсті.

Ресми деректер бойынша 2017 жылы қазақ даласында 152,6 мың киік бар дейді, кім білсін?..

Екі аяқтылар айтқан «Иттің иесі болса, бөрінің тәңірі бар» деп, бұларды құрып кетуден сақтап жүрген табиғи қолайлы жағдай туғанда өсімге ерекше бейімділіктері. Бұлар екі аяқтылар құсап жетімін далаға тастаған емес. Адасып қалған лақты тап келген ешкі исіне емізіп, қарнын тойғызып кете береді. Соның арқасында лақтар аман сақталып, тез көбейе алады.

Оның үстіне екі аяқтылардың бұларға мейірімі түсетіндері де бар. Бір жылдары Қазақстанда киікті аулауға тыйым салатын қаулы қабылдады. 1996 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағының (ХТҚО) Қызыл кітабы тізіміне енгізді. Тіпті киік санын қалпына келтіру бағдарламасы жасалып, қоршаған ортаны қорғау жөніндегі көп тараптық келісімдер мен халықаралық өзара түсіністік жөніндегі меморандумға қол қойып, қоршаған ортаны қорғау жөніндегі беделді ұйымдармен ынтымақтық жасады.

1999 жылы киікті табиғаттан алуға толық тыйым енгізді.

Өкінішке орай сондай шаралар алынып жатса да, жергілікті жерде аулау тыйылмады. Оның үстіне ара-тұра індет жайлаған кездер де бар. Осындай жағдайлардан Қазақстандағы киік саны 2003 жылы 21,1 мың ғана болып, ғалымдарды алаңдатқан еді.

Адамдарды түсініп бола ма?! Бұларды қамқорлыққа ала бастады. 2011 жылға дейін киікті аулауға жан-жақты тыйым салу, басын сақтап, санын қалпына келтіру бағдарламасын әзірледі.

2003  жылы ҚР АШМ Орман және аң шаруашылығы комитетінің «Охотзоопром» ӨБ» РМҚК жүйесінде жануарлар жүйесін мемлекеттік қорғау жөніндегі республикалық  мамандандырылған қызметін ұйымдастыру көп қорған болды. 2010 жылы Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы министрінің бұйрығымен 2020 жылға дейін киік аулауға тыйым салуды енгізді.

Қазіргі кезде жануарлар дүниесін мемлекеттік қорғау жөніндегі республикалық мамандандырылған қызметі киік мекендейтін барлық өңірді қамтиды. Қарамағында 16 тірек пункті кіретін 250 инспекторы бар. Олар жол талғамайтын аутокөліктермен, спутниктік радиобайланыспен, оптикалық және навигациялық  аспаптармен, фото және бейне аппаратуралармен, нысанды киім-кешек, табельді қарумен, Ми-2 тікұшақпен қамтамасыз етілді.

Алайда аулаушылар аздап айылын жиғанмен, реті келгенде қырып кетуін әлі қойған жоқ. Бүгінгі қуғын осының көрінісі еді.

Неге екенін қайдам, екі аяқтылардың құмары бұлардың мүйізіне түсіп отыр. Мүйізді киік көрсе, қалайда қағып алуға тырысады. Өткен 2017 жылы облыс бойынша заңсыз киік аулаған 44 іс тіркелсе, оның 15-сі Жаңақала ауданынан еді. Облыс бойынша 23 іс сотта қаралып, жаза алынса, оның үшеуі де осы ауданға тиесілі.

*  *  *

Иә, шекеге біткен екі мүйіз текелердің сорына айналды. Биылдың  өзінде қанша қуғын көрді.

Ең үлкен қуғын жақында Көпжасар даласында болды. Қуатты көлік мінгендер теке біткенді қырып, даланы қан сасытып кетті. Періштесі қаққан шығар, бұл сол қырғыннан аман қалып еді.

«Әкемді алған Құдайға да сенбеймін» деген қорғаушыларға да сенім болмайды екен. Тіпті солардың кейбіреуі реті келсе, мүйізіңді қағып алуға немесе аулаушыларды ізіңе салып жіберіп, олжаны бөлісіп алуға әзір  тұратын сияқты.

Жалпы, мүйізді қымбат бағаға сатып алушыларға неге тыйым салынбайды екен? Ақшаға қызыққандар теке көрсе, көздері қызарып кетеді.

Сілесі құрып ұзақ жатқан кәрі теке таң атып кеткенін, тұру керегін түйсінді. Екі саны ұйып қалғанын сезді. Екі ұмтылып барып қайта жатты.

Машина гүрілі жақындап келеді. Таяу келіп тоқтады. Дабырлаған адам дауыстары. Бұған енді бәрібір сияқты, тұруға да, қашуға да ниет қылмады, қылса да оған халі жоқ-ты.

– Нән теке екен…

– Бұйырған деген осы. Екі мүйізі жарты келіден де асатын шығар?..

– Не істейміз? Бауыздайын ба?..

– Уақыт алып қайтесің, мүйіздерін кесіп ал.

Тізесімен кеудесін басқан екі аяқты мүйізін аралауға кірісті.

Ауыр салмақтан тынысы тарылып, тұяқ серпуге жарамай жатқан шарасыз текенің көзінен мөлдір моншақ домалады.

Теке есін жиғанда, екі аяқтылар көліктеріне мініп, жүріп кеткен еді.

Екі шекесі сынып барады. Не болғанын түсіне алмады.

Есіне күй тартқан жас шыбыш үшін жас текешікпен болған соңғы шайқасы түсті. Екеуі екпіндей ұмтылып, сарт соғысқан. Кәрі текенің миы аузына түскендей болды.

Есі барда кетуді ойлаған. Жоқ, жас теке майдан даласын тастап барады екен. Жеңіс дәмі қандай тәтті! Шыбыш күйектен шықты.

Рахат-ай! Жаны жай тапқандай болды. Мүйіз орнының ауырғаны сезілмейді. Теке үзіліп кеткенін білген жоқ. Жабылмай қалған жанарында мөлдір тамшы тұрып қалыпты. Киіктің көз жасы… Адамдар неге қатыгез еді?..

Өмірзақ  АҚБАСОВ,

Жаңақала  ауданы


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика