Тег: ‘Есенжол ҚЫСТАУБАЕВ’


«ЕЛДІҢ АТАУЫН ТӨБЕСІНЕ ШЫҒАРҒАН ТҰҢҒЫШ БАСЫЛЫМ…» бүгінгі  батыс  өлкедегі  қазақ  баспасөзінің  бренді

Күні: , 260 рет оқылды

«Жайық  Пресс»  медиахолдингінің  жаңа  басшылығы осыдан  бірер  аптаның  бедерінде  «Орал  өңірі»  газеті қызметкерлері  құрамымен кездесіп, келешек күндердің міндеттерін, көкжиегін  шолды.  Талай мәселе қаузалды. Ой-пікірлер  ортаға  салынды. Емен-жарқын  әңгімелердің бір  тұсында  бас  директор  Рауан  Сәбитов:  «Шілденің 28-і қазіргі  «Орал  өңірі» газетінің алғашқы саны шыққан күн ғой, 101-ге толады…  Сол  күнге арнайы  нөмір  шығарсақ,  қалай болады?..» –  деді.  Журналистер  жанып  түсті.  «Шығарсақ,  шығарайық!»

Ғасырдан астам Ақ Жайық жұртымен бірге жасап, айқұшақ болып  келе  жатқан, оның халқы көрген талай қиындықты да бірге бастан кешкен газетімізді талай жайсаң басқарыпты. Сол редакторлардың бірі – қазір Алматыда  тұрып  жатқан  журналист,  ақын,  аудармашы,

ҚР  еңбек  сіңірген  қызметкері  Ғарифолла Көшенов. «101-ге толғалы тұрған  жасымыз бар. Соған орай, ой-пікіріңізді ортаға  саласыз  ба,  аға?..» –  дедік.  Ылғи  да  ерттеулі пырақтай, самдағай  қалпынан  айнымайтын  ағамыз  сөзге келген  жоқ,  келісті. Сонымен, телефон  арқылы  сонау  Алматыдан  лебізін  білдірген  ағамыз  былай  деді:

– Газет осы күнгі «Орал өңірі» атауымен тұңғыш рет 1963 жылы 1 мамырда шықты ғой.

Сол жылы алты жігіт сонау Алматыдан, КазГУ-ден «десант» болып түскенбіз. Бесеуі телевидениеге кетті де, мен «Орал өңіріне» қызметке тұрғанымды білесіңдер. Оған дейін газетіміз әр жылдарда «Хабар», «Қазақ дұрыстығы», «Дұрыстық жолы», «Қызыл ту», «Екпінді құрылыс», «Октябрь туы» атауларымен шыққан. Сөйтсек, газеттің арғы атасы 1918 жылы 17 қарашада шыққан «Хабар» емес, 1917 жылы 28 шілдеде жарық көрген «Ұран» газеті екенін тайға таңба басқандай өздеріңіз дәлелдедіңіздер, айналайындар!

Енді менің айтайын дегенім, газеттің 1963 жылғы 1 мамырда «Орал өңірі» деген атаумен шыққаны. Бұл сол кездегі елдің, жердің атауын төбесіне шығарған республикадағы тұңғыш басылым! Жа-а-л-ғыз газет!!! Ол кезде республиканың аудандық үнқағаздарын айтпағанда, облыстық газеттер ленинизм, социализм, коммунизм төңірегінен аталып, бұрқырап шығып жататын. Мысалы, сонау Семейдегі «Семей таңы» газеті бізден 15-20 жыл кейін осындай атаумен шыққан. «Орал өңірі» деген атауды сол кезде кім, қалай ұсынды, қазір тап басып айта алмаймын. Бірақ кім болса да, қатып кеткен атау болды. Бәлки, сол кездегі «Приуралье» газетінің аудармасы ма, кім білсін… Алайда «Приуралье» атауы да Жайық өңірін жайлаған қазақ жұртының нақты мекенін бере алмайды. Өйткені Орал өзенін (біздің Жайық қой) бойлай орналасқан орыс мекендері мен селендері Верхний Урал, Нижний Урал деп бөліне береді ғой. Мұны бір деп қоялық.

Өткен жылы газеттеріңіздің 100 жылдығында сөйлеген сөзімде «1980 жылдар – «Орал өңірінің» жұлдызды жылдары»  деп едім. Ол неден шығып еді? Есіңде ме, 1984-тің қыркүйегінде қос газет өздеріне арнайы, сыңғырлатып салған 7 қабатты «Баспасөз үйіне» көшті. Баспаханасы қандай еді?.. Сол сексенінші жылдары «Орал өңірі» 35 мың данамен тарап, бөркін алшысынан қондырған жылдар еді ғой. Біздің облыс сол кезде, қателеспесем, халқының саны жағынан 12-орында болған болуы керек. Ал газетіміздің таралымы жағынан сол жылдарда  Шымкент, Қызылорда, Жамбыл облыстарынан кейін төртінші орынға мықтап табан тірегенбіз. Бірақ нарықтық қатынас «Баспасөз үйін» қос газетке құтайтпады. Дегенмен кейін өздеріңізге басыбайлы берілген анау отырған ғимараттарыңыз да еңкейіп кіретін еңселі үй. Шағын баспаханаларыңыз да бар. Мен мұнда, Алматыда жатып алып, сол 80-жылдардың жұлдызды шақтарына жақындаса екен газетіміз деп армандайтынымды да жасырмаймын…

Тағы бір ұсынысым – Мәскеуде «Правда» газеті атына, өзіміздің Астанамызда «Егемен Қазақстан» газетінің атына көше берілген. Орал қаласынан мүмкіндік болмаған жағдайда іргелес жатқан шағын аудандардың көшелерін қос газеттің атымен атаса, қандай жақсы болар еді?.. Тарихқа сіңіп, тасқа басылып қалар еді! Және оған қазақ топырағында тұңғыш шыққан қазақ басылымдарының алдыңғы легінен табылатын «Орал өңірі» әбден лайық! Сол көшеде тұрып жатқан қаракөз ағайындарды жеңілдікпен газеттеріңізге жаздырып тұрсаңыз да, ол да басылымдарыңызды насихаттау, жарнамалау ғой.

Республикада елдің, жердің атауын өзінің төбесіне тұңғыш шығарған газеттеріңізді қадірлеңдер, айналайындар! Өйткені бүгінгі «Орал өңірі» батыс өлкедегі қазақ басылымдарының бренді десем, қателеспеймін.

Ардагер   журналистің  әңгімесін  қағазға  түсірген Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ


Әлі күнге ұяламын… (қаз-қалпында)

Күні: , 1 401 рет оқылды

…80-ші жылдардың  ақпан айы. Жұмыс аяғына қарай бас редактор Бақтыбай Далабайұлы шұғыл шақыртты. Жастарға ылғи қамқорлық танытып отыратын ағамыздың алды бізге әманда кең. Дегенмен, шақыртса, алдына қобалжып барамыз. Қараңғылық ерте түсетіндіктен, Бақтыбай ағамыз үстел шамын жағып қойыпты. Онсыз да зор денесінің жарға түскен көлеңкесін шам одан сайын зорайтып, аюдың алдына келгендей, босағадан аса қоймадым. «Сенің университеттегі сессияң келіп қалыпты ғой, қашан жүрмексің?» – деді. Мен бірер аптадан соң жүретінімді айттым. «Қыдырбай да барады екен (Қыдырбай Ерғалиевпен газетте бірге істейміз, ол да КазГУ-де сырттай оқиды). Сессия кезінде қайда жатып жүрсіңіздер?» – деп сұрау тастады. «КазГУ-градта баяғыда өзім тұрған жатақханам бар ғой, соған барамын» – дедім. «Жатақханадан гөрі, курорт-санаторийде  жатсаңдар, қалай болады?..» – деді редакторым сұраулы жүзбен бетіме барлай қарап. Жас кезіміз, курорт, шипажай дегендерді ойламайтын, өңіміз түгілі, түсімізге кірмейтін шақ. Қапелімде не айтарға білмей қалдым. «Обкомда ЦК-ның демалыс үйіне екі жолдама бар екен… 24 күнге соған барсаңыздар, өздеріңізге өте ыңғайлы болатын сияқты. Қазір обкомға, Дәржан Тілешевичке   барып, сол жолдамаларды алып ал. Ол ағаңмен келістім. Тура қазір  бар! Келіп, нәтижесін айт!» – деді. Дәржан Иманғалиев ағайды сыртынан білемін, обкомның әкімшілік-шаруашылық бөлімін басқарады.

Сағат кешкі 7-лерден аунап барады екен. Обкомға шұғыл жеттім. Дәржан ағамыз «ЦК-ның шипажайына баратын сенбісің?» дегендей бас-аяғыма асықпай қарап алды әуелі. Сосын түрлі түсті бояумен әсем безендірілген қос жолдаманы қолыма ұстатты. Жәй бере салған жоқ, екі қағазға қол қойдырып алды. Қоштасарда «Орал облыстық партия комитетін, қала берді, өз газетіңді ұятқа қалдырмай, жақсылап дем алыңыздар» – деді. «Рақмет, аға!» дедім аузыма басқа сөз түспей. Дәржан ағай болса: Рақметті редакторың Бақтыбайға айт. Осы жолдамаларды өзіне сұрағандай қылып алғанын сендер білмейсіңдер ғой», – деді. Құстай ұшып, Карев үйіндегі өзіміздің алтын ұямызға жеттім. Бақтыбай Далабаевич көлеңкесі үстел шаммен бұрынғысынан да зорайып, газеттің ертеңгі шығажақ нөмірін тексеріп, орнында отыр. Жолдамаларды алғанымды мәлім еттім. «Рақмет айтып едім, «Рақметіңді редакторыңа айт, жолдаманы өзіне алғандай сұрап алды, обкомды, редакцияны ұятқа қалдырып жүрмеңдер» деді» дедім бәрін жасырмай. Бақтыбай ағай күлді: «Уақыттарыңыз болып жатса, ем-домын, ваннасын алыңыздар. Барлық жағдай туғызылған санаторий-курорт. Онда ЦК-ның қызметкерлері, обкомның секретарьлары дем алады. Түзу, дұрыс жүріңдер! Бес мезгіл тамақтандырады, сендердің сабақтан қолдарың тимей, түскі, кешкі тамаққа үлгермеулеріңіз мүмкін. Мен онда демалғанмын. Ондайда алдын ала ескертсеңіздер, түскі, кешкі тамақтарыңызды «сухой паек» етіп, қолдарыңызға береді. Ақшаларың үнемделеді. Далаға шашпай, келіндерге әкеліңдер», – деді.

*     *     *

«Медеуге» бара жатқан жолда, таудың қойнауында орналасқан демалыс үйі ғажап екен. Әкеміздің, нағашымыздың үйлеріне қоса қабат келгендей жырғадық та қалдық. Тек, демалып жатқандар шетінен шіреніп қалған  ағайлар, апайлар. Үлкен қызмет иелері екендері көзге ұрып тұрады. Бір жұмадан кейін бой үйренді. Екінші апта орталанғанда тіпті еркінси бастадық. Оның бәрін шығарып жүрген мен. Әуелі КазГУ-дегі тонның ішкі бауындай болып кеткен оқытушы ағаларымызды қонаққа шақырдық. Таныс ақын-жазушыларды да ұмытпадым. Көп ұзамай, «Дәндеген қарсақ құлағымен ін қазады» дегеннің өзі болып, курстас қыздарымызды шақырып, ауыздарын аштырып, көздерін жұмдырдық. Одан да әрі барар ма едік, Қыдырбайым бір күні нілдей бұзылды. «Пәтер жалдап кетемін, мұнда тұрмаймын» дейді Оралдан тонның ішкі бауындай болып аттанған қайран дос. «Не болып қалды? Ренжіткен жерім болса, айт! Жасырма!» – дедім. «Бақтыбай Далабаевич маған кетерде «Тыныш жүріңдер, әсіресе, Есенжолға мұқият бол, кейде еркінсіп кетеді», деді. «ЦК-ның санаторийін жын-ойнаққа айналдырып жүрмеңдер!» деді. Ал біз не істеп жүрміз?..» – деп Қыдекем қара аспанды төндіре бастады. Мен мұнысын мүлдем күтпеген едім. Айтып тұрғанының бәрі дұрыс. Әзірге тап ештеңе бүлдірмесек те, ертең Оралға барғанда редакторымызға Қыдекең «Есенжол сөйтті, бүйтті» десе, Бақтыбай Далабаевичтен ұят қой… Мен ойланып қалдым, дұрысы, қорқып кеттім. Осы арада Қыдырбайым мені мүлдем састырды. «Ваннаға жүрші» деп қолымнан жетелей жөнелді. Суға шомылатын айлапат бөлмеге кіргесін шүмектердің бұрандасын ашып, суды сарылдатып қойды. Сосын құлағыма сыбырлап: «Бақтыбай Далабаевич маған «Сендер жататын санаторий ЦК-ға қарайды. Оның бөлмелеріне айтқан әңгімелерді жазып алатын, түсіріп алатын КГБ-ның жасырын камералары қойылған. Қайдағы-жайдағыны айтпай, тыныш жүріңдер!» деген. Ал біз келгелі не істеп, не қоймадық? – деп мені тіпті естен тандырды. Мәссаған, керек болса! Менің үш ұйықтасам, түсіме кірмейтін нәрселер. Жалпы, Қыдекең – бір ізбен жүріп, бір ізбен қайтатын мұқият жан. Көлеңкесінен сезіктеніп, үркелектеніп тұратын сақтығы да жоқ емес. Оның үстіне «Өзі байғұс баланы ит қапқан соң, не сорым?!» дегендей, Бақтыбай Далабаевич те оны одан сайын қорқытып жіберген сияқты. Сасайын дедім. Бұл кезде біздің ақшаларымыз да сарқылған. Оны да Қыдырбай айтып жатыр. «Кетпеші, Қыдеке?! Ақша тауып беремін», – дедім жалынып. Оны қайдан табатынымды бір Құдайдың өзі білсін… Ақшаны айтқасын Қыдекемнің топсасы  босай  бастады.

*     *     *

Республикалық телевидениеге, оның «Алтыбақан» бағдарламасындағы Рахымжанға келіп отырмын. Қарызға ақша сұрамақшымын. Рахымжан Отарбаев сонау 1977-78 жылдары «Орал өңірінде» бірге істеген, өзінің маған «сараяқтас, саптаяқтас, майдандас, сайрандас досым» дейтініндей, газеттегі тай күнімізде талайды бастан кешкен жорықтас досым ғой. Әнеукүні ат басын бірден оған тірегенмін. Сонда қайран дос айға қарағандай: «Осы пәтер екеумізге жетеді. Санаторий, манаторийді қайтесің, жат осында. Бірдемені бүлдірмесек, жүре алмайтын бізге санаторийің ертерек қой», – деген. Сол айтқаны айнымай келіп отыр. Ақша мәселесін өзінде болмаса да, «Ешкімнен сұрама, бір ретін шығарармыз» – деді.

Ал кейін ақшаны алатын жерімізді естігенде тіпті шошып кеттім. Қазақстан Жазушылар одағында «Әдеби қор» деген болады екен. Оның үйі жоқ, күйі жоқ, жас талап ақын-жазушыларға қаржылай көмектесетін қоры бар көрінеді.

Жағдайыңды айтып, арыз жазсаң, көмектеседі екен. «Мен де бір-екі рет алғанмын» деді Рахымжан. Ол кез Рахаңның әңгімелері шығып, әдеби ортаға таныла бастаған тұсы еді. «Өй, мен жазушы емеспін ғой…». «Қазір жазушы емессің, бірақ түбі жазушы боласың! Осы күнгі жазушылардың көбі журналист болып бастаған. Журфактің талай студенті алып жүр. Оның үстіне Семей жақта облаткомда жүргенінде шырғалаңға ілігіп, жұмыссыз қалған ағайды қордың директорлығына Жұбағаңның өзі алған. Ол кісі Оралданмын десең, Жұбағаңның жерлес інісі деп өтінішіңді жерге тастамауы керек» – деп Рахымжан бастырмалатып, аузыма құм құйды.

Сонымен, жұмыс аяғына таман Жазушылар одағына ұрланғаннан бетер кібіртіктеп зорға кірдім.

Біреу «Әй, жазушымын деп ақша сұрай келген сенбісің?» десе, зыта жөнелетін шығармын. Қордың есігін тықылдаттым ба, оны өзім естімедім, бірақ «Да, да» деген дауыс анық естілді. Есікті ашсам, төрде келісті келген сымбатты үлкен ағай отыр. Оның алдында мүштекке сұғылған темекісін бұрқыратып, ат жақты, қою мұртты, сұлу жүзді тағы бір ағай отыр екен. «Да, да» деген дауыс сол кісінікі болып шықты. Маған күнде көріп жүрген інісіндей: «Келе ғой, айналайын, қысылма!» деді кабинет иесінен бұрын билеп-төстеп. Амандасып жатып бірден таныдым, атақты ақын Шаңғытбаев Қуандық ағай екен. Кабинет иесі қайдан, не шаруамен келгенімді сұрады. Алматыға жазушы боламын деп келгенімді, газет-журналдарға тіркеудің болмауынан (прописка) жұмысқа тұра алмай, қиналып жүргенімді, балалы жас жанұя екенімді асып-сасып айтып шықтым. «Баспанаң бар ма?» деді қор директоры. «Жоқ» дедім. «Қай жерден келіп едің, айналайын?..» «Оралдан». Директор жүзіме назарын тіктеңкіреп қалды. «Ай, айналайындар-ай, Қасым ағаларың құсап «Берсең бер, бермесең қой, баспанаңды. Сонда да тастамаймын астанамды» деп жүре беретін заман ба қазір… Енді, бізден қандай көмек сұрайсың?..» Қаржыдан қатты қиналып тұрғанымды айттым. «Өзің қайда жазып тұрасың, аты-жөнің қалай, жазғандарың қай газет-журналдарда жарияланды?». Жоғарыда айтқандарымның бәрі Рахаңның үйреткендері еді. Соңғы сұраққа да, жауапты ықтияттап жіберген. «Үлкен ағаларымыз балаларға арналған «Балдырған», «Қазақстан пионері» деген журнал-газеттерді оқи бермейді. Сұрап жатса, осы екеуін айт!» – деген. Екеуін атадым. «Балалар жазушысы болайын деп жүр екенсің ғой…». «Иә…». Өтірік айту оңай ма, қысылып, қара суға түсіп, терлеп барамын. Ылғи кешігіп кіретін ақылым «Әй, қарап жүрмейсің-ау өзің де…» деп одан сайын қыса түсті.  Осы арада Тәңір жарылқағыр, Қуандық ағай құтқарды: «Інімізге көмектесу керек, осындайда көмектеспесек, бұларға қашан көмектесеміз?» – дегені. Директор ағай телефонға қол созды. Бухгалтерия шығар, арғы жақтағы, қазір ұмытыппын, әйел адамның атын атап, «Осы қазір кассаңда қандай қаржы бар?» – деді. Тыңдап алып, «Тым аз екен» – деп өкіне үн қатты. Сосын маған «Інім, кассадағы қаржы аз екен, сен дүйсенбіде келсең, қалай болады?» – деп сұрады. Зыта жөнелейін деп отырған мен: «Аға, аздығына қарамаймын, маған көмектессеңіз болды», – дедім. «Көмек сұраған арызың дайын ба?»  Рахаңның айтуымен «еңіретіп» жазып қойған арыз төсқалтамда жатыр еді. Директор ағай оны алып, шекесіне ірі әріптермен жазып, қолын қойып берді де, «Бухгалтериядағылар кетіп қалар, қазір барып алып ал!» –  деді. Рақметімді айтып, шыға беріп қарасам, бақандай 150 сом! Бұл дегеніңіз сол кездің өлшемімен қыруар ақша тап сол сәттегі біз үшін. «Балалар әлемі» дүкенінің қасында тықыршып күтіп тұрған Рахымжан «Не болды, ұл ма, қыз ба?» деді. «150 сом!» дедім шіреніп.

Қысқасы, Қыдырбай демалыс үйінен кеткен жоқ. Анау қаржы екеуміздің жүріп-тұруымызға молынан жетті. Бірақ алып-ұшқан албырт кездегі сол өтірігіме әлі күнге ұяламын…

(Жоғарыдағы суретте солдан оңға қарай Қ. Ерғалиев, Ө. Жүсіпәлиев, Т. Төлеуғалиев, С. Тұяқов)

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»  


«Ағамды пароходпен алып кетіп еді…»

Күні: , 107 рет оқылды

Биылғы 22 маусымда адамзат тарихындағы ең жойқын соғыстардың бірі – Ұлы Отан соғысының басталғанына 77 жыл толды. Сол зұлматтың барлық тақсіретін Кеңес үкіметінің үлкенді-кішілі қалалары мен шағын деревнялары сияқты  бір қиырдағы, құйтақандай Өлеңті ауылы да тартқан еді. Соғыс басталған жылы 11 жасқа толған Мақсот Шәкімов те сол сұмдықтың қайғы-қасіретін көріп, басынан кешіріп, кішкентай  жүрегінен  өткізіп  ержетіпті.

Шәкімовтердің шаңырағынан соғысқа үш ағасы алынады. Үлкен ағасы Шәкімов Ғатау сол соғыстан екі көзінен бірдей айырылып, елге мүгедек болып оралады. Одан кейінгі Бектемір аман-есен келіп, бейбіт өмірдің қызығын бес-ақ жыл көріп, 1950 жылы аяқ астынан ұстаған соқырішектен алыс ауылдан дәрігерге шұғыл жете алмай, қайтыс болады. Ал, 1924 жылы туған Бақытжан ағасы сол соғыста ерлікпен қаза табады.

Бұған дейін газетімізде бұл ағайындылар туралы жазылған еді. Сондықтан оны қайталамай,  кішкентай Мақсоттың бір ағасын соғысқа қалай шығарып салғандығы туралы баяндаймыз.

– Ол кезде Тайпақ ауданы, Кеңсуат ауылдық кеңесінің 6-ауылы Кәрішеген деген жерде орналасқан еді, – деп бастап еді әңгімесін Мақсот ағай. – Ауыл басында 30-40 үйден тұратын. 1937-1938 жылдары-ау деймін, колхоз ұйымдасты. Кейінірек Атырау жағынан беріш, адай, шеркеш руларынан тұратын біраз жанұя көшіп келіп, үй саны шамамен 100-дің үстінде болды-ау деймін. Колхозда басқарма Сәрсекен Төлешев, бухгалтер Балпау Дарғожин деген ағайлар болғаны есімде қалыпты. Сиыр, жылқы, қой фермалары ұйымдасқан, звено құрып егін өсіретін. Меңгерушісі Оқас Әжігерев болған Кәрішеген бастауыш мектебінде оқып жүрдім. Тек, әттең, соғыс басталды ғой. 18 бен 45 жастың арасындағы ер-азаматтарды сыпырып, соғысқа әкетті.  Ылғи кемпір-шал, әйелдер мен бала-шаға жылап-сықтап, Кәрішеген қаусап қалды. Олардың аяқтарынан жүретіні колхоздың жұмысына жегілді. Біздер де шет қалмадық. Тағы бір есімде қалғаны, соғыс басталатын жылы егін сұмдық шықты. Тың жер ғой, төгіп салды. Үлкендердің қолы жетпей, біздер құсаған балаларды да келдек теруге апарғаны есімде әлі сайрап тұр. Егіншілер күтірде жатады. Сол жерде жиналған дәнді құятын ұра салынды, көмбе қазылды. Жиналған өнім әлгілерге сыймай, ауылдағы үлкендеріміз әбігерге түсті. Ырғын шыққан егіннің қалған келдегін ауыл жинап алып, сол жылы ауыл тоқшылықта тұрды. Әр үйден соғысқа тіпті үш адамға дейін кетті. Ауылдағы Жақия деген қарияның Қажымхан, Рақым, Сапиолла атты үш баласы бірдей соғысқа кетіп, үшеуі де оралмады.  Хабарсыз кеткендері қаншама?.. Менің Ғатау, Бектемір ағаларымды бірден алып кетсе, олардың інісі Бақытжанды кейінірек алды. 7-сыныпты бітірген ағам шөп  шауып жүрген. Қолым қалт еткенде, ағамның қасынан шықпаймын. Арманы көп еді, техникум немесе институтқа түсіп оқимын деп жүретін. Алайда арманына жете алмады. Сол пішен шауып жүрген жерінен, 1942 жылы тамыз айында 18 жасқа толғанында әскерге шақыртылды. Кәрішегеннен аудан орталығы  Калмыковқа (Тайпақ ауданы) баратын жолдың біраз жеріне дейін жаяу шұбырып, шығарып салдық. Содан күндердің күнінде біздерге «Бақытжандарды Орал қаласына алып бара жатқан пароход бәлен күні Калмыковтан келіп, Чапаевқа бірер сағатқа тоқтайды екен!..» деген хабар жетті. Ол кезде сотка түгілі, ауылда телефон жоқ, шұбырып жатқан машина тағы жоқ. Бұл хабар Кәрішегенге қалай келді екен деп осы күнге дейін таң қаламын. Хабар тиісімен біздің үй абыр да сабыр болды. Пароходпен кетіп бара жатқан Бақытжанды қалайда көріп қалу керек, жолына азық-түлік жеткізіп берсек, тіпті көрім болмақ. Күн жанып тұрған жазғы мезгіл ғой. Чапаевқа  дейін 60 шақырымның үстінде жол жүру керек. Шикілі-пісілі тағам түрлері шыдамайды. Тары-талқан түйіліп, дорбаға салынды, сары майды ерітіп, бөтелкеге құйдық, қарынға салынғаны да бар. Құрт-ірімшік дегендер де ұмыт қалдырылмады. Бақытжанды пароходтан көріп қалуға екі атқа салт мініп, анасы Мәруә және әжеміз Тұрсын бармақшы. Олардың қасына мен ілесетін болдым. Мәруә апайдың артына мінгесіп баратын болсам да, «Бақытжан тәтемді көремін» деп қуанышым қойныма сыймады. Кеңсуаттан ерте қозғалдық. Менің міндетім – апам мен әжейдің аттарына бас-көз болу. Қазір ойлап отырсам, 60 шақырым деген салт мінген әйелдерге оңай жол емес. Күн шақырайып, маса-бытықана деген гулеп тұр, сона мен бөгелек тағы бар.  Бірақ баламын ғой, маған бәрі қызық. Түске тармаса, Чапаевтың іргесінен өтетін Жайықтың жағасына да жеттік-ау. Арғы бетте мұржасынан түтіні будақтаған пароход та екі иінінен демалып келіп тұр екен. Арасында «мен келдім» дегендей боздатып, айқайлап қояды. Үстіне тиеп алғаны ылғи бір жас жігіттер. Біз сияқты шығарып салушылар болуы керек, айналасында адамдар толып жүр. Бергі беттен айқайлап, Бақытжан ағамды алыстан тез тауып алдық. Қуанғанынан пароходтан ұшып кете жаздады. Апай мен әжем дорбаларын арқалап, қайықпен арғы бетке өтетін болды. Жайықтың жағасы қалың тоғай ғой. Қырдағы сона сона ма, оның көкесі тоғайдың ішінде екен. Мен аттарды қарап,  бергі бетте қалатын болдым. Аяқтарына шідер салынса да, бөгелек пен сонадан жандарын қоярға жер таба алмай, аспанға шапшыған аттармен алысып, бергі бетте қала бардым. Келіп тұрып, Бақытжан тәтемнің жанына бара алмағаныма ызаланып жылап тұрмын. Бір уақытта пароход боздауын жиілетті. «Жүремін» дегені екен.

Майданға аттанғандарды шығарып салушылардың ызы-қиқы айқайынан құлақ тұнғандай. Жылап жатыр. Мен де еңіреп жыладым. Бақытжан ағам маған қолын бұлғап, кете барды-ай… Соңғы көргенім екен, бір жылдан соң, 1943 жылы  «ерлікпен қаза тапты» деген қара қағаз алдық…

Мақсот аға әңгімесін аяқтап, үнсіз қалды. Талайлардың тағдырын талқан еткен сұм соғыс-ай!..

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»


«Субсидия төленбесе, отандық бренд саналатын түлікке зор қатер төнеді…»

Күні: , 50 рет оқылды

Қазақстан – аграрлы ел. Жасаған ие қазаққа бұйыртқан жердің көлемі жағынан  еліміз дүние жүзінде 9-орынды алады. Соның ішінде жайылым алқаптарымен есептегенде бесінші орындамыз. Осынау табиғи  байлықты ел  экономикасының дамуына  бағыттап, нақты  нәтижемен жұмыс  жасау — ең  басты  мұрат. Үкімет ауыл шаруашылығын  дамытуға жыл  сайын республикалық  бюджеттен қомақты  қаржы бөледі. Мысалы, ағымдағы  2018 жылға  275  миллиард теңге  қарастырылып отыр. Бұл, әрине, аз қаржы емес. Ендігі мәселе,  осы  бөлінген  қаржыны  қалай тиімді игерудеміз және олар  қаншалықты  нәтиже  беруде  деген сұрақ туындайды. Олай дейтініміз, агроөнеркәсіп  өнімдерінің үлесі  жылдар  бойы  осы  бөлінген  қаражаттарға қарамастан, еліміздің  жалпы  ішкі өнімінде  тек  5  пайыздан  аспайды  екен. Ал, өндірілген өнімдердің 42 пайызын үкіметтен  бір  тиын  қаржы алмайтын үй жанындағы жекелердің шаруашылықтары құрап отырған көрінеді.

Біздің бүгінгі әңгімемізге мұрындық болғалы отырғаны – мал, соның ішінде асыл тұқымды малды өсіріп, оның басын көбейтіп, өнімінің берекесін көру.

Асыл мал дегенде, өңіріміздің мақтанышына айналған қазақтың ақ бас асыл тұқымды ірі қарасы ауызға ең алдымен оралатыны даусыз. Осыдан 68 жыл бұрын Ақ Жайық өңірінде ғалымдарымыз бен малшыларымыздың тынымсыз еңбегінің арқасында будандастыру жолымен дүниеге келген бұл түліктің даңқы бүгінде мұқым дүниеге мәшһүр. Өңіріміздің табиғи жағдайына бейімделген немесе аса бір күтімді қажет етпейтін, ыстық-суыққа төзімді, өнім беру қабілеті жоғары, жемшөп талғамайтын қасиеттерімен ерекшеленеді. Ақ бас сиырдың осы артықшылықтарын өңірде тиімді пайдаланып, өзіндік құны арзан, сапасы жоғары, табиғи таза ет өнімін өндіріп, келешек күндерде қазақ елінің брендіне айналдыру жолға қойылған. Сөйтіп, сол арқылы Ақ Жайық өңірінде ірі қара мал етінің өндірісін жыл санап қарыштап дамыту мақсаты тұр. Бұл – алдан қол бұлғаған армандар. Оған жету үшін, әрине, үкіметтің қолдауы керек-ақ. Бірақ сол қолдаудың кейбір түрінің басына «қара бұлт» үйіріліп тұр.

Біз оның қандай қатер екеніне кейін кеңірек тоқталамыз. Әуелі, агроөнеркәсіп кешенін дамытуға арналған бірнеше бағдарламалар мен жоспарларға байланысты туындаған жағдайларға қысқаша тоқталсақ. Ол үшін лауазымды тұлғалар мен мамандардың пікірін суыртпақтамақшымыз.

Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Жексенбай Дүйсебаев осы жылдың 28 мамырында өткен «Үкімет сағатында» сөйлеген сөзінде былай деген еді. «… Атырау облысында болып қайттым, шынымды айтайын, таң қалдым. Шөлді, шөлейтті аймақта орналасқан өңір жыл он екі ай бойы ауыл шаруашылық өнімдерімен өңірдің сұранысын толығымен қамтамасыз етіп отыр, тіпті экспортқа шығаруға кіріскен. Мысалы, былтыр 2 мың тонна 300 келі пияз экспортқа шығарылған. Заманауи талаптарға сай 1100 басқа арналған сүт фермасы жұмыс істеп тұр. Бір сиырдан жылына 6600 литр сүт сауады, биотыңайтқыш шығарады, гидропон өсіріп, мал басын каратины мол көк балаусамен тамақтандырып, өздерінде шықпайтын жемшөп түрлерінің орнын толтырып, толыққанды рационмен қамтамасыз етіп отыр. Одан қалды, құс фермасы, ешкі фермасы, жылыжайлар, көкөніс өсіретін шаруашылық өзінің қоймасымен жұмыс істеп тұр. Тіпті, апельсин өсіруді қолға алған. Осы аталған шаруашылықтар өзінің өнімдерін өздері делдалдарсыз тікелей Атырау қаласында орналасқан коммуналдық базарға шығарып, өндірілген өнімдерін саудалауға  жағдай  жасаған. Бұдан басқа, түйенің, қойдың жүндерін өңдейтін зауыт іске қосылған. Жүндерді аяғына дейін терең өңдеп, кілем, алаша шығаруда және ауыларалық жолдарға тас төселген, ауылдар толығымен газға қосылған. Аталған жобалардың барлығы 3-4 жылдың ішінде  жүзеге  асырылған.

Осындай үрдіс Батыс Қазақстан облысында да байқалады. Әсіресе, мал шаруашылығында дей келіп, Мәжіліс депутаты өңіріміздегі қазақтың ақ бас тұқымды сиырын көбейту және одан алынатын өнімді арттыруға бағытталған жұмыстардың қарқынды жүріп жатқандығына тоқталады.  – Дегенмен, – дейді депутат. – Осы отандық асыл тұқымды малды ауыл шаруашылығы министрлігі биыл субсидиядан тыс қалдырып отыр. Әрине, түсініксіз жағдай. Сөйте тұра, министрлік бұл жөнінде оң шешімін шығаратын шығар деп ойлаймын… Бұдан әрі депутат ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған бағдарламалар мен жоспарларға тоқталды. Айта кету керек, халық қалаулысы өз сөзінде шаруа баққан ағайынның қабырғасына батып жүрген мәселелерді бүкпей көтерді. Былай деді: – Елімізде агроөнеркәсіп кешенін дамыту бойынша көптеген бағдарламалар, жоспарлар баршылық. Мәселен, ауыл шаруашылығына бюджеттік қолдау көрсетудің жалпы стратегиясы арқылы агроөнеркәсіп кешенін дамыту бойынша 2013-2020 жылдарға арналған «Агробизнес – 2020» бағдарламасы, кейін оның орнын 2017-2021 жылдарға арналған аг-роөнеркәсіп кешенін дамытудың мемлекеттік бағдарламасы басты.

Оған қоса, «Ірі қара мал етінің экспорттық әлеуетін дамыту» жобасын іске асыру жөніндегі іс-шаралардың 2011-2015 жылдарға арналған кешенді жоспары да бар. Осы аталған жобалардың көпшілігі аяғына дейін жетпей жұмысын тоқтатқан. Неге десеңіз, жыл сайын өзгерістер мен толықтырулар енгізіп қабылдаймыз, содан кейін тағы да өзгертеміз, аяғында орта жолда қалдырамыз. Осындай тұрақсыздыққа байланысты, қарапайым ауыл тұрғындарының және ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің арасында бағдарламалардың, жобалардың жұмыс істеуіне, тиімділігіне сенімсіздік пайда болады. Мысалға, 2011-2015 жылдарға арналған жоба, 60 мың тонна етті экспортқа шығару аяғына дейін жеткізілмеді.

«Агробизнес – 2020» бағдарламасын алып қарасақ та, осындай жағдай орын алған. Қазіргі қаралып отырған тұжырымдамада өсімдік шаруашылығындағы қолданыстағы міндетті сақтандыру жүйесін еркін сақтандыру нысанына көшіру ұсынылып отыр. Тереңінек қарасақ, орысша айтқанда «добровольно принудительное страхование» болайын деп  тұр. Олай дейтінім, егер де сіз сақтандыруға қатыспасаңыз, сіз Үкіметтің  жеңілдігінен  айырыласыз.

Бағдарламалар іс-жүзінде, әрине, керек. Дегенмен, осындай келеңсіз жағдайларға неге жиі кездесеміз?

Оның басты себептері, бағдарламаларды немесе жобаларды әзірлеу барысында біздер көбінесе асығыстық жасаймыз, көп жағдайда теорияға басымдылық беріп, тәжірибені ескермейміз, аймақтардың ерекшеліктерімен байланыстырмаймыз, олардың нақты іске асыру жолдарын, схемаларын, механизмдерін анықтамаймыз, содан барып тығырыққа тірелеміз. Бүгінгі қаралып отырған бағдарлама да көбінесе теорияға бейімделген. Тіпті, Кеңес үкіметі кезіндегідей лозунгқа ұқсайтын бағыттарға да жол берілгенін көреміз.

Қорыта айтқанда, ендігі мақсат, ауыл шаруашылығы министрлігі қолданыстағы заңнамалық актілерді дер кезінде игеріп, бағдарламалар мен жобаларды қағаз жүзінде ғана қарастырмай, іс-жүзінде іске асырып, ең бастысы, ел игілігіне жаратып, олардың орындалу барысын күн тәртібінен түсірмей, аяғына дейін жеткізуді жіті қадағалауы қажет деп ойлаймын…

Біз депутаттың осынау көтерген мәселелерінің ішінен анау жоғарыда айтқан отандық асыл тұқымды малды ауыл шаруашылығы министрлігі биыл субсидиясыз қалдырғалы отырғандығына өз алдына бөлек алып, тоқталайық. Сол субсидияға байланысты қазақтың ақ бас тұқымы республикалық палатасына біздің облыстан мүше болған шаруашылықтардың басшылары не дейді? Олар: М. Зейнуллин («Айсұлу» ШҚ),  Е. Құрманғалиев («Сәбит» ШҚ), С. Шонайбеков («Шонайбеков» ШҚ), Л. Гурсаев («Гурсаев» ШҚ), Г. Махорин («Махорин» ШҚ) және өздері де осы қазақтың ақ бас тұқымын өсірумен айналысатын шаруашылықтарды басқарып келе жатқан облыстық мәслихаттың депутаттары Қ. Ашығалиев, Е. Елемесов, Қ. Мұқанов.

Қазақтың асыл тұқымды ақ бас ірі қарасының басын көбейтуді қолға  алып, оның ыстық-суығын жылдар бойы көріп келе жатқан бұл азаматтар былай дейді: «Елімізде Елбасының қолдауымен мал шаруашылығын дамытуда көптеген оң өзгерістер қолға алынуда. Несие мен лизинг жүйесі жасақталып, етті бағыттағы асыл тұқымды мал өсіруші ірілі-ұсақты шаруашылықтар өз жұмыстарын бастап, сәтті дамытуда. Ол шаруаның әрі қарай өз жалғасын табуына кедергі болайын деп тұрған мәселе – асыл тұқымды отандық аналық мал сатып алуға бөлініп келген қолдау қаржының биылдан бастап мүлдем тоқтатылуы.

Мемлекеттік қолдаудың пайдасын түсінген шаруашылықтар үстеме пайыздың көптігіне қарамастан, асыл тұқымды ірі қара малының аналықтарын сатып алуда осыған дейін зор құлшыныс білдіріп келген болса, отандық етті бағыттағы аналық мал сатып  алуға субсидия төленбейтін болды деген хабарды естігеннен кейін, жаңа келісімшарт жасауды айтпағанда, бұрын алдын ала жасалып қойған шарттарды бұзуда. Асыл тұқымды малға деген сұраныс тоқтады. Субсидия төленбейтін болса, өнім өтпегендіктен, кейін алған несиесін өтеу үшін шаруашылықтар сатып алған асыл тұқымды аналық малдарын ішіндегі және сыртындағы төлдерімен бірге етке өткізуге мәжбүр болады. Бұл жағдай отандық бренд саналатын елімізде шығарылған мал тұқымдарының санының күрт кеміп, сөзсіз құлдырауына соқтырады. Турасын айтқанда, отандық мал шаруашылығының кері кету дәуірі басталады. Мұны тиісті органдар мен Ауыл шаруашылығы министрлігі малшылардың жанайқайы деп  түсініп, әлі де мәселенің оң шешілуіне барлық мүмкіндікті іске қоспаса, ертең мүлдем кеш болады…»

Облысымыздағы асыл мал өсіретін шаруа қожалықтарының басшылары осы тақілеттес уәждерін Ауыл шаруашылығы министрлігіне бұған дейін де жолдапты. Олардан келген жауап малшылардың жіңішкеріп бара жатқан үміттерін мүлдем үзіп жібергендей. Сенбесеңіз, оқып көріңізші: «Етті бағыттағы асыл тұқымды аналық мал басын сатып алу үшін берілетін субсидияны, асыл тұқымды шаруашылықтар арасында аналық мал басын бір-бірінен алып-сату бойынша тіркелген фактілерге байланысты, асыл тұқымды мал шаруашылығын дамытуды, мал шаруашылығының өнімділігі мен өнім сапасын арттыруды субсидиялау қағидалар жобасынан алынып тасталды. Орташа есеппен республика бойынша 31 мың басқа жуық асыл тұқымды аналық мал сатылатын. Бұл ретте өткізілген мал басының 90%-ы бұрыннан бар асыл тұқымды шаруашылықтар арасында сатылды. Сонымен бірге жыл сайын осы мақсаттарға 3,5 млрд. теңгеге жуық қаржы жұмсалды. Демек, асыл тұқымды мал басы бар шаруашылықтардың өсуіне аталған субсидиялар қажетті деңгейде үлесін қоспады. Асыл тұқымды репродукторлардың саны импортталған мал басының есебінен ғана өсті. Асыл тұқымды аналық мал басы олардың субсидиялануына қарамастан сатылатын болады. Оған қоса, ол үшін 15 жылға 4%-бен жеңілдетілген несиелік бағдарлама қарастырылған. Қағидалар жобасында отандық шаруашылықтардан етті бағыттағы асыл тұқымды бұқаларды сатып алу үшін субсидиялау бағыты қарастырылған, нормативі бір басқа 150 мың теңге, себебі, асыл тұқымды бұқалар аналық мал табындарының өсіп-өнуіне және селекциялық жұмыстарды жүргізуге қажетті саналады. Сондай-ақ, қағидалар жобасында асыл аналық мал басы мен асыл тұқымдық және селекциялық жұмыс жүргізу үшін белгіленген 20 мың теңге субсидиялау нормативін жергілікті бюджеттен қосымша бюджеттік қаражат бөлінген кезде 50%-ға дейін ұлғайту қарастырылған. Осылайша мал репродукторлар санын арттыру тиімді болып табылады.»

Малшылардың үмітінің басына су құйған бұл жауапқа мал мамандары не дейді? Әңгімеге Мақсот Кенжеұлы Балқыбаевты тарттық. Айтпақшы, Мақсот ағамыз – өзінің 50 жылға жуық ғұмырын қазақтың осынау ақ бас тұқымына арнап келе жатқан ардагерлеріміздің бірі. Бүгінде ол – осы түліктің республикалық палатасының Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстары бойынша аймақтық өкілі. Қазақтың ақ бас тұқымының бес аталық желісінің (Вьюн 712, Ветеран 7880, Восток 632, Айкал 442, Копертон 150 J;) және екі зауыттық түрінің ( Шағатай тоқал түрінің, Батыс Қазақстан іріленген түрінің) авторы.

– Жауапта «Шаруашылықтар аналық мал басын бірінен-бірі алып-сату бойынша тіркелген фактілерге байланысты субсидия алынып тасталды»  делінген. Мұндай сату, сатып алуда заңбұзушылықтар кездессе, оны қадағалайтын, алдын алатын тиісті органдар бар емес пе? Олар қайда қараған? Мұндай жағдайлар текті мал шаруашылығын дамытуға кеселін келтірмеуі керек. Табындағы малдың өнімділігі мен тұқымдық қасиеттерін жақсарту мақсатында шаруашылықтар бір-бірінен сатып алу, сату үрдісін қолданулары селекциялық тәсілдердің түріне жатады. Орысшалағанда «обмен генефондами разных природно-климатических  зон» дейді. Жауапта: «…Асыл тұқымды мал басы бар шаруашылықтардың санының өсуіне аталған субсидиялар қажетті деңгейде үлесін қоспады…» делінген. Соңғы үш жылда тек біздің облысымызда ғана 140 асыл тұқымды ірі қара өсіретін шаруашылықтар (репродукторлар) өз жұмыстарын бастап кетті. Текті түліктің басы 20 мың 818-ге немесе  147,6%-ға өсті. Бұған ең алдымен субсидияның зор көмегі болғаны даусыз. Ресми жауап: «Асыл тұқымды малдардың саны импортталған мал басы есебінен өсті» дейді. Бұл да қате, өйткені 2014-2017 жылдар арасында біздің облысымызға әкелінген мал 1078 басты құрайды немесе 5,2%.

«Асыл мал басы олардың  субсидиялауына қарамастан сатылатын болады» делінген жауапта. Мұнымен де  келісуге болмайды. Субсидия төленбесе, отандық  асыл малдың аналығын сатып алушылар саны күрт кемиді. Себебі, субсидия төленбегендіктен, малды сатып алу құны  сатып алушыға қымбатқа түседі. Бұрыннан қалыптасқан шаруашылықтарды айтпағанда, осыдан 1-2 жыл бұрын мал сатып алған шаруашылықтар текті қашарларын ешкім сатып алмағандықтан, қарыздарынан құтылу үшін сол малдарын төмен бағамен етке өткізуге мәжбүр болады. Соңынан қарызынан құтыла алмаса, кепілдікке қойылған мүліктерінен айырылып, әбден құрдымға кетуі мүмкін. Мұндай келеңсіздік мал басының өз төлі есебінен өсуі тиіс табиғи заңдылыққа мүлдем қарсы келетін жағдай.

Енді не істеу керек? Мамандар да, шаруа қожалықтарының жетекшілері де жоғарыда айтылған мәселелерді мұқият, егжей-тегжей ескере отырып, отандық мал сатып алушыларға төленіп келген субсидияны сол күйінде қалдыруға болатын барлық мүмкіншіліктерді қарастыруды сұрайды. Бұл айтылғандар тіпті, мүмкін болмаған жағдайда, субсидия төлеуді алдағы 2-3 жылға сақтай отырып, 2020 жылдан бастап субсидия төлеу тоқталады деп күні бұрын ескертсе деген ұсыныстарын айтады. Өйткені, субсидиялау туралы ережелер жыл сайын өзгеріп отыратындықтан, мал өсіру бизнесімен айналысу болашақта мүлдем қиындап кетеді дейді тағы да сол мамандар.

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»


«Ауданымның ажары асқақ, мерейі үстем болғанын тілеп отырамын»

Күні: , 81 рет оқылды

«Шенеунік», «мемлекеттік қызметкер», «ақ жағалылар» деп жатамыз. Олар туралы қарапайым еңбек адамдарына қарағанда көп жазыла бермейді. Дегенмен, жыл өткен сайын еңселене түскен еліміздің жетістігіне бұл жандар да өзіндік үлес қосып келе жатқаны даусыз. Олар да сол еңбек етіп жүрген ауданының, ауылының, ұжымының қамын ойлап, жетістігіне қуанады, кем түскен сәттеріне қайғырады. Сондықтан бүгінгі әңгімеміз сол «ақ жағалылардың» бірі – өз өмірінің 42 жылдан астам уақытын мемлекеттік қызметке арнап келе жатқан, сөйтіп жүріп, Пайғамбар жасына жеткенін «байқамай» қалған Ақжайық ауданы әкімдігінің аппарат басшысы Серік Мұхтарұлы Бахманов туралы. Ақсақалдар ауылына қоңсы қонғалы жатқан азаматпен жайма шуақ әңгімеміз былай өрбіді.

– Сәке, серке жігіттіктің соңы, қарттықтың алды дегендей, 63-тің ауылына жеткен сәтте қандай көңіл күйде жүрсіз? Біреулерде бұл жасқа жеткенде уайым көбейсе, екінші біреулер «Шүкір, жеттім!» деп қуанатын көрінеді. Сізде солардың қайсысы басым?

 – Мен – барлық саналы ғұмырымды тек қана мемлекеттік қызметке арнаған жанмын. Еңбек жолымды содан бастап, зейнетке де сол қызметтен шыққалы жатырмын. Әрине, пенде болғасын әр жасына сай әр түрлі ойлар қамауы заңдылық қой. Сонда да болса, зейнеткер жасына аман-есен жеткеніме, оған «Шүкір, жеттім!» деген мар-қайған сезімнің құшағында жүргенім рас. Әйтпесе, бұл жасқа жете алмай кеткен тұстастарым қаншама?

 – Бір мезет бүгінгі азамат Серіктің кешегі балалық, оқушылық сәттеріне саяхаттап қайтайықшы…

– 1962 жылы Есім бастауыш мектебінің, Базаршолан ауылына қарайды ғой, 1-сыныбына бардым. Алғашқы ұстазым – Гүлжан Ихсанова деген мұғалім апайым болды. 1966 жылы қазіргі Ғ. Махамбетов атындағы мектептің негізгі сыныбына қабылдандым. Ол сол кезде Қызылжар мектебі деп аталатын. Тарихы терең, осы өңірдегі алғаш ашылған мектептің негізін салған Ғ. Махамбетов болатын. Ұстаздардың ішінде тұңғыш рет Ленин орденімен де марапатталған осы адам еді. Кейін сол ұстаздарының ісін жалғаған Жәрдем Әлжанов, жұбайы Сағира Жұмағазиева, Сәлім Ешімов, оның жұбайы Салиха Әбдрахманова, Махмет Айсиев, Таңатар Харесов пен оның жұбайы Ұлболсын Томанова, Тыныштық, Рабиға Қаженовтер, Ғұбайдолла Жайжанов т.б. ұстаздардың тәлім-тәрбиесін көрдік. Интернатта жатып оқыдым. Ондағы тәрбиешілер ҰОС ардагерлері Ибрайым Шарипов, Балмұхан Мұстағалиевтардың өнегесі мен үлгісін бойымызға сіңіріп өстік. Үлкендерден үйрене жүріп, кейінгілерге де сол көрген-білгендерімізді беруге тырыстық. Жалпы, интернат деген ата-анаңды, үйіңді кереметтей сағынатының болмаса, шәкіртті жастайынан ұжымдыққа, ортақ жауапкершілікке, үлкен өмір жолына бейімдейтін мықты тәрбие мекені екен.

 – Ата-анаңыздан қандай қасиеттерді бойыңызға көбірек сіңірдім деп ойлайсыз?

 – Әкем ала жіпті аттамаған, өр мінезді, тек тура жүргенді қалайтын, адамға болмасын деп ойламайтын адам еді. Ал анам өте қарапайым, жібек мінезді жан еді. Білімі жоғары болмаса да, көкірегі ояу болатын, ештеңеге де апшымайтын, тарылмайтын. Екеуінің де осы асыл қасиеттерін бойыма сіңірдім деп айта аламын.

 – Мемлекеттік қызметке алғашқы қадам қашан және қалай басталды?

 – 1975 жылы Отан алдындағы борышымды өтеп келгеннен кейін жанымдағы жолдас жігітпен ішкі істер органына қызметке кіріп қалған жерімнен, сол кездегі аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы Сара Әшімғалиева және аудандық партия комитеті жалпы бөлімінің меңгерушісі Төлеп Омаровтардың ұсынысы-мен, Тайпақ аудандық партия комитетінің І хатшысы Төлеген Жұмақаев ағамызға көмекші болуға тура келді. Сол бір кезең менің өмірімнің қалыптасуына зор әсерін тигізді.

Төлеген Жұмақаев сияқты белгілі тұлғаның алдын көру, қарауында қызмет жасау менің өміріме үлкен сабақ болды. Төкең өмірдің небір өткелектерінен өткен тарлан, Ұлы Отан соғысында қол бастаған сардар болған жан еді. Жұмысқа келгенде бұлтақ-сылтағыңа қарамайтын, ортақ мақсатқа жету жолында алған бетінен қайтпайтын қасиетімен ерекшеленетін. Әкеммен құрдас Төлеген ағамыз сонымен қатар өте қарапайым, үлкен-кішінің қадір-қасиетін танығыш адам болатын. Мен де өз баласындай қамқорлығына бөленгенімді айта кеткенім жөн. Қызмет барысында Амангелді Абдуғалиев, Мүти Жұмашев, Әленғали Кереев, Ғазез Хаймолдин, Жұмазия Байғалиева, Бақыт Қажбанова т.б. аға-апаларымызды алғашқы ұстаздарым санаймын. Өмірде адал, қызметтеріне аса жауапты, талапшыл, сонымен қатар жүрегі ізгі де, мейірімді жандар ретіне есімде олар.

Сондай-ақ, әр түрлі қызмет саласында Қабиболла Үмбетов, Жарқынбай Шынғазиев, Қайырғали Уалиев сынды абзал ағаларымызды да ерекше үлгі тұттым. Олардан алған тәжірибем мол. Әр кезде де ел басқарған Т. Жұмақаев, М. Тәжмұқанов, М. Қожамұратов, Ә. Сатбаев, А. Иманғалиев, Ш. Өтемісов, Н. Төреғалиев, Б. Хайруллин, Ә. Жоламанов сияқты азаматтардың әрбірі мен үшін бір-бір университеттен кем емес деп айтар едім. Ал осындай абзал ағаларымыз кезінде менің қолтығымнан демесе, бүгінде кейінгі толқын іні-қарындастар да қатар жүріп, ортақ істі мүдделілікпен бірге атқаруға үлес қосып келеді. Мұндай азаматтардың қатарына Нұрлан Бекқайыр, Нұрлан Рахымжанов, Нұрлан Шабдаров, Асқар Абуғалиев, Батырбек Даулетияров (марқұм), Меңзипа Жұматова, Айгүл Есекенова, Назым Қуанышева, Гүлжамал Қуанышалиева, Дәмелі Бекенді қосар едім.

 – Секеңді аман-есен ақсақал жасына жеткізген сүйген жары кім екен деген сұрақтың тілге оралып тұрғаны… Ол кісі сізге «әке» деген атақты неше дүркін сыйлады? «Ата» атанып та үлгерген шығарсыз.

 – Тап бір мәужіреген ақсақал жасына жеттім деп айта алмаймын, бірақ Пайғамбар жасында белгілі бір жауапкершіліктер мен міндеттер жүктелді екен. Ал отбасымдағы міндеттер мен жауапкершілікті қосағым Бақыт екеуміз бірге атқарып келе жатқанымызға 40 жылдың үстіне шықты. Қазақ бала санын айтпайтын ырымы бар ғой. Құдайға шүкір, ұлдарымнан көрінген немерелердің қызығына тоя алмаймыз. Бақыт – ұзақ жыл абыройлы ұстаздық еткен құрметті мұғалім. Бүгінде немерелерімнің сүйікті әжесі. Үлкен ұлым Нұржан кәсіпкерлікпен айналысады. Ержан – салық саласының маманы. Өмір болғасын қайғының да дәмін татып жатады екенсің, Алмас атты ұлым кәмелет жасына жеткенде мезгілсіз қазаға ұшырағаны өкінішті. Ал кіші ұлым Елдос – қара шаңырақтың иесі, кітапхана саласында жұмыс жасайды. Келіндерім де түрлі саланы игерген, өз ісінің мамандары.

 – Ақжайық ауданының қуанышына қуанып, кем түскен тұстарына өкініп отыратын азаматтардың, қызметкерлердің бірісіз. Осыдан он жыл бұрынғы Ақжайықтан қазіргі Ақжайықтың ажары қандай?

– Әрине, аудан, туған жер, өскен өлкемнің өркендеуі, өсуі менің көз алдымда. Мүмкіндігінше, өз қолтаңбамды да қалдырып отыруға тырысамын. Бүгінгі Ақжайықтың осыдан жиырма, он жыл турасындағы Ақжайықтан ажары мүлдем бөлек. Тәуелсіз қазақ елінде бүгінде жаңғыру, жасару, гүлдеу басым. Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы өлкемізде тың серпін, жаңа бастамаларға жол ашты.

Күні кеше ғана ауданда өткен «Жерлестер форумы» жерлестеріміздің бойындағы рухты, патриоттықты, туған жерге деген сүйіспеншілікті қайта оятқандай әсер қалдырды. Елдегі елеулі, жаңа, соны серпіліс болды.

Зейнеттемін деп қарап отырмай, алда да елімнің, туған жерімнің игілігі үшін мен де өз қолымнан келгенін жасайтыным анық. Ақжайықтық ақын інім Мәлік Берді Әлі «Ақжайық өлкем» әнінде:

Көңілдің қылын қозғаған,

Жанымның ары – боз далам.

Өңірім туған, бесігім алтын,

Ақжайықтан ел озбаған, – деп жырласа, мен де сол Ақжайығымның алдына ел түспей, ажары асқақ, мерейі үстем болғанын тілеп отырамын.

Әңгіме-дүкен құрған  Есенжол ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал өңірі»


«Қайрақаң бар ғой, содан сұрайықшы» — деуші едік…

Күні: , 197 рет оқылды

Аты жүйрік ажал Қайрақаңды да қуып жетіпті… Естігенде қағыс хабар шығар деп, қайта-қайта сұрай бердім. Жаманат хабар қате бола ма, рас екен… Қаратөбенің  Қайыржан Хасановы еді-ау, қайран аға. Сонау бір жылдары Қаратөбеге қарай іссапар шықса, «Қайыржан ағамыз бар ғой…» деп қуана-қуана тартып кететінбіз.

Жасының үлкендігіне қарамай, сені тең тұтып жарқылдап қарсы алатын. Қаратөбенің қыртыс-қыртысын қағып-сілкіп, шынылары шаңырақтай көзілдірігінің арғы жағынан қысыңқы көздері қулана жылт-жылт етіп, арғы-бергіні, өткен-кеткенді жатып тұрғызатын. Ең алғаш танысқаным әлі есімде. 80-жылдары Қаратөбеге қарай жол шықты. Олай қарай алғашқы  іссапарым. Ауданның бірінші хатшысымен бірқауым уақыт сөйлесіп, әңгімеміздің аяғына қарай хатшы қызына «Хасановты шақыртшы» – деді ішкі телефонмен. Сосын маған бұрылып, «Қайыржан Хасанов ағаңызды танисыз ба?» – деді. Сыртынан естігенім болмаса, кездеспегенімді жасырмадым. Бір уақытта бөлмеге басында жыпырайған, күнге әбден тозған ақ кепкісі бар, шалбары мен көйлегіне шаң-тозаң, ақбалшық, сыр-бояу  жұққан жігіт ағасы келіп кірді. Дәу көзілдірікті дәу мұрын мыңқ етпей көтеріп тұр. «Редакцияны өзіміз жөндеп жатыр едік… Хатшы қарындас тез жетіңіз, дегесін…» деп, «рабочий формасына» қысыла амандасты. Бағанадан біріншінің бөлмесіне галстуктері қаңылтырдан қиғандай қатып қалғандар кіріп жатқанда, аудандық газет редакторының мына пормысы маған қызық көрінді.  Бір жағынан, бірінші хатшы «Мынау не ұсқын?» деп ұрсып тастай ма деп қысылып та отырмын. Жоқ, бірінші хатшы қайта: «Кейбір мекемелер сияқты  бізге ауыз ашып отырмай, өздеріңнің күштеріңмен ремонттап жатқандарың дұрыс болған», – деп көтермелеп қойды. Сосын «Әрі строитель, әрі редактор, настоящий журналист Қайыржан Хасанов деген ағаңыз осы азамат», – деп майын тамызып тұрып мақтап маған таныстырды. Одан әрі Қайрақаң екеуміз ауылдарды аралап кете бардық. Іссапарға шыққанда қасыңа жөн білген, сөз білген адамның ілескені өз алдына, ол адам өз өңірінің өткенін қапысыз білсе, одан арғының қажеті қанша?.. Қайрақаң аяқ жетер жердің бәріне апарды. Қайтарда үйіне қонақ қылды. Шай үстінде Рая жеңгеміз туайын деп тұрған сиырдың бошалап кеткенін, таптырмай жатқанын айтып қалды. Қайрақаң болса, «Е, қол-аяғын бауырына алғасын келер…», – деді де қойды. Біз болсақ, қысылып қалдық. Сол сиыр дегеннен шығады тағы бір барғанымызда,  Қайрақаң үзеңгілес болып, екі-үш күннен кейін қайтып келсек, қорадағы тауықтар зым-зия болған. «Сұмырай келгенде су құриды» дегеннің кері болды-ау деп тағы қысылдық. Кейін Қаратөбеге жол түссе, «Аға, сіздің үйге барсақ, әйтеуір бірдеңе жоғалады, бармаймын», – деп әзілдейтін болдық. Оны тыңдайтын Қайрақаң ба?

Қайыржан ағамызды Қаратөбесі зейнет жасына құрметтеп шығарып салды. Қалаға қоныс аударды. Мұнда да қарап жатпады, бұрқыратып жазып,  кітаптарын  шығарып жатты. Телефонмен анда-санда тілдесе қалсақ, ағай үйіне шақырады. Мен жорта сиыр мен тауықтың жоғалғанын айтып, зыр-зыр етемін. Ағай: «Қорықпа, келе бер, сиыр ұстамаймыз, тауық бақпаймыз»,  –  деп мәз болып күледі.

Газеттегі жұмысымызда Қаратөбенің өткен-кеткенінен мәлімет керек болып қалса, «Қайрақаң бар  ғой, содан сұрайықшы» – деуші едік.

Енді кімге хабарласамыз, кімнен сұраймыз? Сиыры да, тауығы да жоғалмайтын жаққа кете барған Қайрекем-ай. «Ендігі жылы екеуміздің отасқанымызға 50 жыл толатын еді…», – деп еңіреген Рая жеңгеміздің етегі жасқа толып отыр…

Аты жүйрік ажал ол күнге Қаратөбенің құрметті азаматы, ардагер журналист, өлкетанушы Қайыржан Хасановты жеткізбеді…

Алды кең, ажары ашық, түймесі жоқ ақ көйлектей аңқылдаған жан еді, жарықтық! Пейіштегі мекені де жарық болғай…

Есенжол   ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»                 


«Мұңаймаңыз, Мақсот аға…»

Күні: , 145 рет оқылды

Редакциядағы  бөлмемізге  егде  жастағы  қария  кіріп  келді. Орта бойлы,  қаршыға  денелі,  қара  торы.  Жасына  қарамастан, қимыл-қозғалысы  ширақ. Амандық-саулықтан  соң  жақынырақ таныстық.

«Жұбан  еліненмін,  Өлеңтіденмін!» «Өлеңтіден»  деген сөзді  ерекше  әуезбен  айтты. Мақтанышы  да  сезілмей  қалған жоқ.  Сөйлесіп  отырып,  адамға  шүйіле  қарап  алатыны  қызық көрінді. Кеңес халқының ішінде  қазағымыз  да  бар  ғой,  тілмен айтып  жеткізе  алмас  традегиясы – Ұлы  Отан  соғысынан  11 жыл бұрын,  яғни  1930  жылы дүниеге  келіпті.  Былайша  айтқанда, Мақсот  Шәкімов  бала  күнінен бастап  соғыс  кезіндегі  барлық қиямет-қайымды  сол  кездің  жеткіншектері  сияқты  үлкендермен бірдей  бөлісіпті.  Есейгесін  трактор  тізгіндепті,  машина айдапты. Машина  дегеннен  шығады,  кейін  «Өлеңті» совхозының  директоры  Тәтібай  Сұлтанғалиевтің  ат  қосшысы  (шопыры)  болып,  біраз  жыл  қасында  жүрген. Директор  Тәкең  Жұбан  ақынның  жанына  жақын  көрген  достарының  бірі  ғой.  Мақсот  ағамыздың:  «Жұбан  елінен,  Өлеңтіден»  деп  әуездетуі  сондықтан.  Жұбан  ағамызды  қарсылап алып, шығарып  салып дегендей, ақынмен талай  кездескен.  Тіпті,  1962 жылы Жұбан  ақын  жанұясымен туған ауылына келіп  жатқанда екі  ай  қасында  жүріпті. Аңыз  ақын  туралы  әр кездескенінде  көрген-білгенін, естігенін  ұзақ  таңға  қиналмай айтуға  бар. Бірақ  бұл  жолында  редакцияға  мүлдем  басқа  шаруамен  келіпті.

Кешегі қанды қырғынға бір үйден үш ағасы бірдей қатысыпты. Солар жайлы әңгімелеп, реті келсе, газетке жариялағанды қош көреді. Сол ағаларының ішінде Бақытжан Ғатауов жайлы бір дерек шығып қала ма деп әлі күнге елеңдейді .

– Мен бәрін ретімен баяндайын, – деді мақсот ағамыз асықпай орындыққа жайғасып жатып. – Айтарымды мына дәптерге де түсіріп әкелгенмін. Бірақ жазуымды түсінбей қалуың әбден мүмкін, өз аузымнан айтайын, тыңдайтын уақытың болса. «Сізге уақыт таппағанда… Айтыңыз, айтыңыз…» дедік.

Иә, бұл сонау сұм  соғыстың мақсот ағамыздың жүрегіне соғыс  салып кеткен, мәңгі жазылмайтын  жарасы.

– 1940 жылы бір үйде 11 жан ғұмыр кешіп жатқанбыз. Өз әкем 1938 жылы қайтыс болып кеткен еді. Анамыз, екі аға-жеңгем, үлкен ағаның үш баласы, мен және апам мен інім бар. Бәріміз бір отбасы едік. Бәріміздің басшымыз ең үлкен аға – Ғатауолла (Ғатау), 1897 жылы туған. Екінші ағамыз Шәкімов Бектемір, ол 1920 жылы туған. Сосын Бақытжан, яғни үлкен ағамыз Ғатауолланың баласы 1924 жылғы еді. Осы қарайған 11 жан сиыр фермасын басқаратын Ғатау ағаммен, мұғалім Бектемір ағамыздың табысымен күн көріп жаттық. Мен мектепте оқимын. Шекеміз шылқып тұрмаса да біз өзімізше бақытты едік. Аштан өліп, көштен қалған жоқпыз. Бірақ біздің сол бақытты күндеріміз ұзаққа бармады ғой… Мен бастауыш мектепті бітірген, 1941 жылы дүние төңкеріліп, соғыс басталды. Осыдан бір жыл бұрын Бектемір ағай борышын өтеуге әскерге аттанған еді. Оны сол жақтан соғысқа алып кетті. Оқуымыз жайына қалды. 1942 жылы үлкен ағай Ғатауды баласы Бақытжанмен бірге майданға алып кетті. Бақытжан тәтем 7-класс бітіріп, колхозда жұмыс жасап жүрген еді ғой. Содан арада бір жыл өтті ме, өтпеді ме, 1943 жылы қазан айында тәтемнен қара қағаз келді. Онда «Ваш сын младший сержант Гатауов Бакиджан убит 12.Х.43 г. похоронен сев. окр. дер. Жеребная, Н. Белицкого района, Гомельской области.» делінген. Одан басқа Бақытжан ағамыз туралы ешқандай мәліметіміз болмады. Біз, ауылдың адамдары ағамызды қайдан, қалай іздейміз, қайда жазамыз, тіпті дұрыс білмей тұрмыз ба, әлде қанымызға сіңген жайбарақаттығымыз ба, әйтеуір кейінге қала берген ғой. Бірақ бағымызға қарай сонау Гомель жағында да Құдайға қараған жандар бар екен. Ағамызды іздеген жандар сол жақтан шықты. Сөйтіп, 1987-1990 жылдары Гомель қаласының облыстық мұражайынан Ақжайық аудандық әскери комиссариатына кіші сержант Бақытжан Ғатауов туралы мәліметтер сұрап, қайта-қайта хаттар келіпті. Ол хаттарда мұражай қызметкерлері Бақытжан ағаның толық өмірбаянын,  фотосуретін, туысқандарының  аты-жөндері мен тұрғылықты жерлерінің адрестерін сұратыпты. Мұндай мәліметтер ерлікпен қаза тапқан жауынгердің есімін мәңгі есте қалдыру үшін және туысқандарын сол Гомель жеріне келіп қайтуға шақыру үшін қажет болыпты. Шіркін-ай, Бақытжан ағамыздың бір суреті сақталмапты. Айтпақшы, комсомол билетіне түскен суреті болушы еді, оны да таба алмай қалдық. Ол кезде, соғыстың алдында деймін, колхозда фотограф қайдан бол-сын?! Ағамыз суретке түсе алмаған қалпында соғысқа кете барыпты. Аудандық әскери комиссариат Бақытжан ағамыздың өмірбаянын, соңында қалған туысқандары жөніндегі барлық мәліметтерді бізден алып, сонау Гомельдің мұражайына жіберді. Беріректе,  2015 жылы аудандық әскери комиссариат арқылы «Ағамыз қандай ерлік жасады, қандай наградасы бар?» деп жаңағы мұражайға 2015 жылдың 9 ақпанында сұрау хат жібердік. Ол жақтағылар мұндай шаруаға өте мұқият болып тұр ғой, көп ұзамай, дәлірек айтсам, сол 2015 жылдың 2 наурызында «Гомельский дворцово-парковый ансамбль» мемлекеттік тарихи-мәдениет мекемесінің бас директоры А. Гостевтің қолы қойылған хат келді. Оған қоса ағамыздың ерлігі туралы «Комсомольская правда» газетіне жазылған мақаланы және ағамыздың командирлерінің бірі полковник В. Гречконың  соғыс туралы жазған естелік кітабынан Бақытжан ағамның қалай қаза тапқандығы жөнінде, соңғы сәтіндегі ерлігіне дейін тәптіштеп  баяндаған беттерінің көшірмесін қоса салыпты. Бұл жауапқа Бақытжан ағамның өзі тіріліп келгендей қуандық. Мұражайдың мың болғыр қызметкерлеріне рақметімізді жаудырдық.

*  *  *

Иә, Қазақстанның бір қиырындағы шағын ауылда тұратын Шәкімовтер өздерінің бауырларының соғыста қалай қаза тапқандығынан 70 жыл бойы бейхабар болыпты. Тіпті, жасырып қайтеміз, боздақтың майдандағы жөнжосығын, қалай, қайдан іздестірудің жолдарын білмеген. Сөйтсе,  Гомель қаласындағы мұражай қыз-меткерлері бұл шаруамен әлдеқашаннан бері айналысып келеді екен.  Олар өздерінің хаттарында  Гомель қаласын жаудан азат ету кезінде 1943 жылы қазан айында қаза тапқан Орал облысы, Тайпақ ауданы, Кеңсуат ауылдық кеңесінің тумасы, 194-атқыштар дивизиясы 616-атқыштар полкінің кіші сержанты Ғатауов Бақытжан туралы іздестіру жұмыстарын көптен бері жүргізіп келе жатқандарын, ол үшін мұрағатта 605-нөмірлі іс түзілгенін  баяндапты. Онда негізінен мұрағаттың жауынгер туралы жер-жерге сұрау салып жолдаған құжаттары тіркеліпті. Сондай-ақ ол туралы жазылған материалдар да бар болып шықты. Солардың бірқатарын Шәкімовтерге арнайы жолдапты. Мысалы,  «Комсомольская правда» газетінің 1943 жылғы 27 қарашадағы «Он отдал жизнь за родину» атты мақалада пулемет расчетінің командирі Бақытжан Ғатауовтың Гомель қаласын жаудан азат ету кезіндегі қаһарман ерлігі егжей-тегжей баяндалған. Сол күнгі ұрыста қайран ер өзінің пулемет расчетімен бекініп алған позициясынан бір қадамда шегінбей шайқасқан. Немістерді күні бойы аттатпай, төрт дүркін шабуылын тойтарады. Қасындағы көмекшісі қаза табады. Жалғыз өзі қалғанына қарамастан, бесінші рет қарсы шабуылға көтерілген жауды дәл көздеп атып, талайын жер жастандырады. Сол күнгі ұрыста Бақытжан Ғатауовтың оғынан 50 шақты фашист ажал құшқан. Немістердің жаяу әскері Ғатауов бекінген позицияны ала алмағасын, оған минометтері мен өздігінен жүретін зеңбірегінен  мина мен снарядты аямай төгеді. Сол жерде Бақытжан ағамыз қаза табады. «Комсомольская правда» газетіндегі мақаланың мағынасы қысқартып баяндағандай осындай.

Ал, Бақытжан Ғатауов құрамында болған 616-атқыштар полкі командирінің саяси жұмыстар жөніндегі орынбасары полковник В. П. Гречконың 1979 жылы шыққан «Единственная привилегия» атты кітабында да 19 жасар жігіттің қаһарман ерлігі жазылыпты. Музей қызметкерлері сол кітаптың Бақытжан жайында жазылған беттерінің фотокөшірмесін жіберіпті. Сол хатта жерлесіміздің сүйегі Гомель облысы, Гомель ауданы, Чёнки деревнясындағы бауырластар зиратына қайта жерленгенін де хабарлапты. Мәрмәр тасқа есімі қашалып жазылған суретті де қоса жолдаған,  мың болғырлар!

Мақсот ағай әңгімесін қайта жалғады: – Үлкен ағамыз Ғатауолла 1943 жылы соғыстан мүгедек болып оралды. Бір көзіне снаряд жарқыншағы тиіп, ағып түскен. Екінші көзіне де зардабын тигізген. Жарасы жазыла қоймаған  бір солдат үлкен ағамызды үйге жетектеп әкелді. Менің кейін қайран қалғаным, ағамыз мүгедекпін деп отырып қалмады. Көзі көрмесе де, ыңғайын көрсетіп берген барлық жұмысты істей беретін еді. Кемпірі екеуі колхоздың тауығын бақты. Шөп шапты, қи ойды. Ол кезде қи дегеніңіз – таптырмас отын. Оны ойып, кептіріп, колхоздан еңбекақы алды. Атқа мініп жүре беретін. Өмірден өткенше бәріміздің ақылшымыз, қамқоршымыз болды. Сол кісінің ақыл-кеңесімен біз өсіп-өндік. Өзінің кіндігінен өрген Орынша мен Сайын бауырларым бүгінде аманесен ортамызда. Олардың да 20-30-ға тарта немере-жиендері, шөберелері бар, шүкір!

Бектемір ағамыз соғыстан  аман-есен 1946 жылы келді. Оны Сағира жеңгемізге үйленгеніне жыл толмай жатып, 1940 жылы әскерге алып кеткен еді ғой. Онжылдық мектеп бітірген Сағира жеңгеміз арасында мектепте жұмыс жасап, ағамызды алты жыл тапжылмастан күтті. Ақыры арманына жетіп, ағайды күтіп алды. Ғаббас, Ғалия деген перзенттері дүниеге келді. Олардан бүгінде  он шақты немере, шөбере бар. Әттең, алты жыл әскерден аман-есен келген Бектемір ағайым  1950 жылы аяқ астынан соқырішектен көз жұмды. Ол кезде ауылдық жерде жөнді доғдыр  болмады ғой…

*  *  *

– «Сол жаққа барып қайтуға қолдың қысқалығынан (қаражат деп түсініңіз) бір ыңғайы шықпай-ақ қойды-ау…», –  деді Мақсот ағамыз бізбен қоштасарда мұңайып. Біз болсақ, «Мұңаймаңыз, Мақсот аға, Ақжайық ауданынан бір азамат шығар, Беларусь елінде жатқан бауырларыңыздың басына барып қайтуға қажетті қаражаттан көмектесетін..» деп жұбатқаннан басқа  ештеңе  айта  алмадық…

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

Өлеңті  ауылы,

Ақжайық  ауданы


Еңбекпен өткен ғұмыр

Күні: , 47 рет оқылды

Кезінде Ақжайық өңірінде ілкімді істердің ізашары болып, ел назарында, халықтың ортасында жүрген, талай лауазымды қызметтерді абыроймен атқарған, соның арқасында бұқараның ілтипатына бөленген    осынау жанның есімін ел есінде қайта бір жаңғыртып қойғанның еш артықтығы болмас. Оған себеп те жоқ емес. Өйткені, тірісінде айтулы азамат болған оның туғанына жақында 110 жыл толады екен. Сонымен әңгіме арқауы – Медхат Батырұлы Дәулетжанов туралы.

Ең әуелі кезінде иық түйістіріп, қатар жүрген, сырлас, қатарлас болған тұстастары ол туралы не дейді? Соған құлақ түрсек. Көзінің тірісінде Ақжайықтың айдарлы азаматтарының бірі болған, талай лауазымды қызметтердің тізгінін ұстаған Бижан Тілешұлы Иманғалиев төмендегідей естелік қалдырыпты.

«1948 жылы Алматының мемлекеттік заң институтын бітіріп, Батыс Қазақстан облысына сот жұмысына жолдандым. Сол бойда Камен ауданының халықтық сотына жұмысқа тағайындалдым. Арада екі айдай мерзім өткенде аудандық партия комитеті мені уәкіл ретінде Шежін МТС-қа күзгі жер жырту жұмыстарының  барысын тексеруге жолдады. Директоры Медхат Батырұлымен кабинетінде алғаш рет сонда таныстым. Қасымда аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі бар, сапарымыздың мақсатын айттық. Медхат Батырұлы қазақтың сөзімен айтқанда батыр тұлғалы, денесіне сай асықпай қозғалатын сабырлы жан екен. Сөзімізді байыппен тыңдап алды. Сүдігер көтерудің барысы жайлы егжей-тегжей әңгімеледі. Былайша айтқанда бізді маңызды науқанның қалай жүріп жатқандығымен, арасында қиыншылықтарды да жасырмай баяндады.

Тап біз келердің алдында облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Мұнайдар Салинмен телефон арқылы сөйлескенін, ол азаматқа да жұмыстың барысын егжей-тегжей баяндағанын бізден бүгіп қалмады. Ал, екінші рет аудандық соттың ғимаратында кездестік. Медхат Батырұлы мені МТС-қа шақырып, жұмысшы еңбеккерлермен, қызметкерлермен кездесуімді өтінді. Олардың алдында еңбек тәртібін сақтау, жұмыс уақытын тиімді пайдалану жайлы әңгіме өткізуімді және еңбек тәртібін бұзған бірен-саран азаматтардың ісін қарап беруімді сұрады. Мұндай өтінішпен аудандық сотқа кез келген басшы келе бермейді. Көбісі «Жабулы қазанды жабулы күйінде қалдыруға» тырысады. Ал, Медхат Батырұлы болса, еңбек тәртібін бұзушыларды ұжым алдында сот талқысына салып, басқаларға сабақ болсын деген принципті ұстанса керек. Мұның әсері  мықты болды. МТС-тағы еңбек тәртібіне біз кейін мүлдем қайта айналып соққан жоқпыз. Өйткені, ондай жағдай туындаған жоқ. Сол күні жұмыс аяғында Медхат Батырұлы мені кешкі асқа үйіне шақырды. Қазақтың қонақжайлығымен барлық ниетін салып қарсы алды. Жанұясымен жақын таныстым. Медхат Батырұлы мені жатырқамай, мен де оны жатсынбай біраз сырластық. Әңгіме барысында мен оның Ташкенттің жоғары оқу орнын бітіргенін білдім. Жан жары Қамаш та қонақжай, қабағы ашық жан екен. Дәулетжановтармен менің таныстығым осылай басталып, кейін жақсы қарым-қатынасқа ұласты. Қамаш екеуінің тәрбиелеп өсірген үш ұл, үш қызы да  халық алдында қалтқысыз қызмет атқарған қалаулы жандар болғаны мені қуантады», – депті Бижан ағамыз 2011 жылы 6 маусымда жазып  қалдырған  естелігінде.

Енді, Медхат Дәулетжановтың фәнилік ғұмыр жолына, атқарған қызметтеріне шолу жасап көрсек. Ол 1908 жылы сол кезде Жымпиты қисымына қараған Ақбақай жерінде (қазір Қаратөбе жерінде) дүние есігін ашыпты. Айтпақшы, Медхаттың әкесі Батыр қазақтың қадірменді ұлы әрі мақтанышы, Дума депутаты, заңгер Бақытжан Қаратаевпен бірге туған. Бәлки, тым жас болса да, Бақытжандай заңғар адамды көре қалғаны бар, оқыған адамның жерде қалмайтынын ерте түйсінгені шығар, құйттай күнінен оқимын деп талпыныпты. Бірақ Медхаттың жасы 11-ге толар-толмаста әкесі қайтыс болып, анасы екеуі қалады. Қазақ жетімін жылатпаған, жатқа жалтақтатпаған. Медхатты ағасы Мұхтар өзінің қамқорлығына алады. Әкесінің орнын жоқтатпауға барын салған Мұхтар жас баланың оқимын деген арманына қарсы болмайды. Қайта қолдап, мүмкіндігінше көмектесіп отырады. Сөйтіп, 15 жасында Ақбақайдан арман арқалап аттанған жас өрен 1923 жылы Орынборға сапарлап, жасөспірімдер мектебіне оқуға қабылданады. Мұнда екі жыл жақсы үлгеріммен оқып бітіріп, 1925 жылы сол Орынбордағы мал дәрігерлік-зоотехникалық техникумға оқуға түседі. Мұнда да сабаққа алғыр болған жасөспірім, қоғамдық жұмыстардың да бел  ортасында жүреді. Сол кезде бәлки, кейін бүкіл ғұмырына азық болатын көшбасшылық қасиет қалыптасқан шығар?! Әйтеуір, қалай болғанда да Орынборда оқыған жылдар жас жігіттің болашағына үлкен жол салып, көңіл көкжиегін кеңейткені даусыз. Сонау Ақбақайдан білімге шөлдеп келген жас жігіт техникумда да үздік  оқиды. Озат үлгеріммен оқуын 1929 жылы бітіреді. «Енді елге қайтып, жұмыс істеуім керек» деп жиналып жүргенде Қазкрайкомға шұғыл шақыртылады. Ондағылар да мұның құжаттарымен алдын ала танысып қойса керек, мәселені қабырғасынан қойып: – «Ташкентке оқуға барасың!» – дейді. Сөйтіп, жас жігіт 1930 жылы қаңтар айынан бастап, арнайы жолдамамен Ташкенттің ауыл шаруашылығы институтының агрономия факультетіне оқуға қабылданады. Мұндағы оқуында да студенттердің алды болып, барлық пәндерді тек «5»-ке оқыпты.

Агроном-жоспарлаушы мамандығы бойынша диплом алғаннан кейінгі алғашқы еңбек жолы Шымкент қаласындағы «Қазтрактор» орталығында басталады. Мұнда да жас маман өз міндеті мен жұмысына адал қарайтындығымен басшыларының бірден назарына ілігеді. Жаңа ортаға жатырқамай үйреніп кетеді. Алайда, Медхат Батырұлының бір бүйірінде туған жерге деген сағыныш ылғи бұғып жатыпты. Оның үстіне, жас күнінде оқимын деп, аш-жалаңаш шет жақта жүргенінде көрген қиыншылықтары да денсаулығына әсер етпей қалмапты. Шымкенттің ми қайнатар ыстығы денсаулығындағы кінәратты асқындырып жіберуі мүмкін екен. Сондықтан үйренісіп қалған ортамен қимай-қимай қоштасып, елге, Ақжайыққа маңдай түзейді. Мұндағылар оқу-тоқуы сайлы маманды қуана қарсы алып, сол бойда Ілбішін ауданының (қазіргі Ақжайық) Волошин МТС-қа агрономдық қызметке тағайындайды. Араға бір жыл салып, аудандық атқару комитетінің шешімімен аудандық жер бөлімінің бас агрономы етіп қояды. Одан әрі жас маман сол кездегі партия қайда жұмсаса, сол жерден табылып, барған жерінде ылғи да абыройлы болған. Өзіне тапсырылған міндеттер мен тапсырмаларды жеріне жеткізіп орындауы арқасында мақтау-марапаттан да кенде болмапты. Қызмет сатысымен тек жоғарылап отырған. 1938 жылы тамыз айынан бастап, облыстық атқару ко-митетінің қаулысымен облыстық жер бөлімі бастығының бірінші орынбасары лауазымына бекітіледі. Медхат Дәулетжанов бұл қызметін алты жыл абыроймен атқарыпты. Соның арқасы шығар, кейін облыстық партия комитеті өзінің бюросының арнайы қаулысымен оны облыстық жер бөлімінің бастығы етіп тағайындайды. Ол кезде жер бөлімі деп аталғанмен бұл өте үлкен, экономикалық маңызы зор, жауапкершілігі батпандай мекеме.

Өйткені, оған тек жер ғана емес, облыстың бүкіл ауыл шаруашылығы саласы түгел қарайды.  Міне, осы қызметте жүріп, ол «Қызыл Жұлдыз» орденімен марапатталады.  Бұл орден негізінен әскери награда болғандықтан, әскери ерлігі үшін беріледі.

Арнайы бронмен тылда қалдырылған Дәулетжановқа аталмыш әскери марапат сол тылдағы  жанқиярлық еңбегі үшін берілгені даусыз. Бұдан басқа да алған  медалдары мен Құрмет грамоталары  өз  алдына  бір  төбе.

Алға озыңқырап айтсақ, азаматтың әлі талай лауазымды қызметтерді атқарып, халық алдындағы абыройы аспандай беруі кәміл еді. Бірақ оған денсаулығы мүмкіндік бермейді. Соған байланысты 1947 жылы Медхат Батырұлы өз еркімен Сүттіген МТС-на саяси бөлім бастығының орынбасары қызметіне барады. Одан әрі яғни араға бір жыл салып, облыстық партия комитеті Дәулетжановты Шежін МТС-на директор етіп жолдайды. Соғыстан кейінгі жылдар болғандықтан, Шежін ауылы да облыстағы ең артта қалған ауылдардың бірі еді. Адамдары  кедейшілікте тұрмыс кешіп жатты. Ең алдымен ауылда мал мен егін шаруашылығын өркендету, материалдық-техникалық базаны нығайту, дәнді дақылдар алқаптарын ұлғайту, ауыл тұрғындарының тұрмыстық жағдайын жақсарту сынды кезек күттірмейтін міндеттер тұрды. Көптеген ер-азаматтар соғыстан оралмағандықтан, жұмыс қолы жетіспейтін. Міне, осы қиындықтардың бәрін жеңу Медхат Дәулетжановқа жүктелген еді. Өзі де нар тұлғалы азаматқа нардың жүгінен де ауыр жүк артылды. Айта кету керек, атпал азамат ол ауырлықты қайыспай көтерді. Ауылдың ажары біртіндеп кіре бастады. Алғаш рет ауылда электр жарығы жар-қырады. Мал басы өсті, егістік алқабы ұлғайды. Соған орай еңбеккерлердің тұрмыстары да түзелді. Дәулетжанов басқарған МТС – облыста таңдаулылардың көшін бастады. Содан бері жарты ғасырдан астам уақыт өтіп кетсе де, Дәулетжановты көре қалған, жұ-мыстас болған  көнекөздер Тасқала өңірінде (Шежінде) құдайға шүкір, әлі бар. «Азамат еді ғой, Медекең!» – деп әлі күнге әңгімелеп отырады.

Тіпті, алысқа бармай-ақ, оны білетіндерді осы Орал қаласынан да кездестіруге болады. Дәулетжановтың сол бір жұлдызды жылдары туралы қазір ортамызда жүрген қадірменді ақсақал, Ұлы  Отан соғысының ардагері, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген құрылысшысы, Орал қаласының құрметті азаматы Сафин Хамза ағамыз былай деп еске алады: – Мен сонау 50-ші жылдарда облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының күрделі құрылыс бөлімін басқара жүріп, МТС директоры болып жүрген Медхат ағаймен талай кездестім. Ол кісінің адамдармен жұмыс істеу тәсілі бөлек еді. Өз алдына бір мектеп еді. Мен ол ағамнан көп нәрсе үйрендім. Мен ол кезде 30-ға да толмаған жас едім. Ал, МТС-қа басшылыққа ол жылдарда ең таңдаулы адамдарды, өздерін жақсы жағынан көрсеткен тәжірибелі ұйымдастырушыларды тағайындайтын. Медхат ағай да сол сүзгіден, сол таңдау-дан өтіп барған басшылардың бірі еді. Шежіннің МТС-ін 7 жыл басқарғанда Медхат ағамыз оны облыстың таңдаулы шаруашылықтарының біріне айналдырды. Социалистік жарыстың алдынан кө-рініп, облыста абыройға бөленді. Мен үшін Медхат Батырұлы талантты басшы, мәдениеті биік, ой-өрісі кең, беделді азамат ретінде есімнен кетпейді.

*  *  *

Иә, осынау жосын жан небәрі 53 жыл ғұмыр кешіпті. Әлі талай биіктерден көрінетін жұлдызды сәттері алда абзал азаматқа тағдыр ең болмаса зейнет жасына жетуді жазбапты. Көңілге медеті соңында халқы айта жүрер еңбегі қалды, ұрпақ көшін жалғастырар Тамара, Сәния, Серік, Баян, Болат және Аманкелді сынды алты перзенті қалды. Олар да өмірден өз орындарын тауып, әке салған ізбен еліне, халқына қалтқысыз қызмет етті. Бірқатары зейнеткер, бірқатары әлі сапта. Сәния атты жоғары білімді дәрігер қызы ұзақ жылдар бойы Шыңғырлаудың денсаулық саласында еңбек етті. Сапалы қызметі үшін облыс халқы оны 1972 жылы Қазақ КССР Жоғарғы кеңесіне депутат етіп сайлады. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген  осы ғой…

Ал,  Медхат ағамыздың ең кенжесі Аманкелді – әке жолын жалғастырып, жоғары лауазымды қызметтер атқарып жүрген Ақжайық-тың белгілі азаматтарының бірі. «Ат тұяғын тай басар» деген де осы ғой…

Есенжол ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал өңірі»


Механизатор мен малшыға мемлекеттік қолдау керек!

Күні: , 73 рет оқылды


ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Жексенбай Дүйсебаев Сырым ауданында жұмыс сапарымен болды. Депутат мырза әуелі Ж. Досмұхамедов атындағы мектеп-балабақша кешеніндегі  музей  бөлмесін  және  аудан  орталығы Жымпиты ауылындағы  Алаш  музейін  көрді.


Осы күні Сырым аудандық әкімдігінің үлкен мәжіліс залында Сырым ауданының әкімі Төлеген Төреғалиевтің төрағалық етуімен ауыл шаруашылығы мәселелері бойынша жиналыс өтті. Жиналысқа ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Жексенбай Дүйсебаев, облыстық ауыл шаруа-шылығы басқармасының басшысы Берік Есенғалиев және округ әкімдері, шаруашылық құрылымдарының басшылары, ауыл шаруашылығы кооперативтердің мүшелері, ветеринар мамандар қатысты.

Жексенбай Дүйсебаев өзінің жиналыстағы негізгі сөзінде Елбасы  Н. Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» атты мақаласына  тоқталды.

– Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» атты мақаласы Қазақстандағы рухани серпіліске екінші тыныс берді. Бұл мақаланың негізгі мәні – адамды драйверге айналдыру. Сондықтан «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» атты мақала тек елдің рухани әлеуетінің көтерілуіне ғана емес, экономика болсын, ауыл шаруашылығы болсын, қай сала үшін де дамудың тың бағытын белгіледі деп ойлаймын.

Қазіргі заман – пайданы ойлайтын заман. Пайда табу – адамға да, мемлекетке де тиімді. Әрбір әкімді, әрбір кәсіпкерді, әрбір шаруаны қаржымды қалай кө-бейтемін деген сұрақ ойлантуы тиіс. Бұл сұрақ дамуға, жетілуге деген ықыласты оятады, – деді Мәжіліс депутаты өзінің сөзінде.

Жиналыста аудан шаруалары Мәжіліс депутатына негізінен ауыл шаруашылығы мәселелері бойынша сауал қойды. «Шідерті» шаруа қожалығының жетекшісі Бақытжан Хамидуллиннің айтуынша, оның қожалығы бүгінгі таңда ірі қараның аналық басын көбейтумен және бордақылаумен айналысуда. Шаруашылық мемлекеттік бағдарламаларға белсенді қатысушылардың да қатарында. Қожалық жетекшісі үшін қазіргі уақыттағы ауыл шаруашылығы техникаларының құнының қымбаттауы кәдімгідей мәселе болып отыр. Несиеге алған тиімсіз.

Алмаса, қолың байланады. Ал, «Тоқмырза» шаруа қожалығының жетекшісі Серік Жонысов ветеринарлық жұмыстарға жауапты қарайтын уақыт жетті деп есептейді. Жауапкершілік ветеринар мамандардың да, жеке тұрғындардың да тарапынан керек.

Сырымдық шаруа Исламбек Өзбековтың көтерген мәселесі – ауыл шаруашылығы саласының мамандарын мемлекеттік қолдау туралы.

Бүгінгі күні агросектор шаруа кадрлардың жетіспеушілігін кешуде. Өзбеков осы мәселені шешу үшін механизатор, малшы секілді мамандық иелеріне «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасы бойынша тиімділіктер ұсыну керек деп отыр. Бұл ұсыныс өте орынды  деп  ойлаймыз.

Көтерілген мәселелер бойынша ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Жексенбай Дүйсебаев әріптестерінің де пікірін тыңда-ды. Жиналыстан кейін Мәжіліс депутатының жұмыс сапары Шолақаңқаты ауылдық округінде жалғасты. Бұл жерде Жексенбай Дүйсебаев Қайрат Меңдіғалиев жетекшілік ететін «Правда» шаруа қожалығының жұмысымен танысты.

Бауыржан  ШИРМЕДИНҰЛЫ,

Сырым  ауданы

Мақалаға  жалғас  ой

 

Масылдыққа итермелемейміз  бе?..

Елбасымыз  Н. Ә. Назарбаев  кешегі  халқымызға  арнаған  Жолдауында «көл-көсір  мұнайдың  дәуірі  аяқталып  келеді.  Елімізге дамудың  жаңа  сапасы  қажет»  деп  шегелеп тұрып айтты. Мұның ішінде азық-түлік өндірудің  аса  маңызды  орын алатыны даусыз. Президентіміз «бүкіл әлемге  танылатын «Қазақстанда жасалған» табиғи  азық-түлік  брендін  қалыптастырып,  ілгерілеуіміз керек» деді.  Азық-түлік  бренді  дегенде,  оған  мал  шаруашылығы да кіреді. Ал,  оның  төңірегінде  ертеңге  созбай осы  бүгіндері  шешетін  мәселелер  баршылық.  Соның  бірі – малды  бағып-қағып,  ит-құсқа  жем қылмай өсіретін малшы-шопан мәселесі.

Сырымдық шаруа Исламбек Өзбековтің айтқан ұсынысы бізді де ойлантып тастады. Қозғап отырған мәселесі бүгінде ауылда әжептәуір шаруасы бар деген шаруаларды алаңдатып қана қоймай, арқаларына аяздай батып келе жатқан жәйт. Өйткені, мал бағуға баратын адамды ауылда іздеп табу жыл санап қиындап барады. Шопырларды білмейміз, тракторшы механизаторларды да табу қиын дейді, тағы да сол ауылдағы шаруа ағайын.

Ал, Исламбек Өзбеков болса, мал бағуға баратындар мен тракторшыларға «Дипломмен ауылға» бағдарламасында жас мамандарға көрсетілетіндей жағдай туғызу керек дейді. Әуелі мәселенің басын ашып алайық. Оқу бітіріп, мамандық алып, «Дипломмен ауылға» деп бел буып, алыс-алыс ауылдардағы мектептерге, денсаулық сақтау мекемелеріне және тағы да басқа мемлекеттік мекемелерге соңғы жылдары жастар көп келе бастады. Оған, әрине, барған жерінде ең алдымен мамандығы бойынша жұмыс табылып, қаржылай көмек және баспана жәйінің оңтайлы шешілуі оң әсерін тигізуде. Бұл енді мемлекеттік мекемелер ғой. Ал, Исламбек айтып отырған малшылар мен механизаторлар қайда барады?! Әрине, олардың баратыны мемлекеттік мекеме емес, жеке меншік нысандарға, яғни жеке кәсіпкерлерге, шаруа қожалықтарына, серіктестіктерге жұмыс істеуге барады. Нақтылай айтсақ, соларға жұмысқа жалданады. Енді сонда ол мамандарға мемлекет не үшін ақша төлеуі керек, баспананы кімнің есебінен беруі керек? Анау жұмысқа жалдап отырған қожалық иесі, серіктестік басшысы бермей ме? Солай болуы керек қой. Өйткені, әлгі шаруашылық, қожалық, серіктестік үкіметтен түрлі қаржылай қолдау алып отырған жоқ па?! Енді келіп, тағы да сол үкімет ол шаруашылықтардың жалдаған адамына да көтерме қаржы төлеп, үй салып беруі керек пе?.. Түбі солай болар дегеннің өзінде оның жуырдағы жылдарда шешіле қоюы екіталай екені даусыз. Сонымен, ауылда жұмыссыз жүргендер бола тұра, мал бағуға келгенде адам табылмауы қалай?!

 Осыдан екі-үш жыл бұрын қалаға жақын орналасқан шаруашылықтардың бірінде болып, малшылармен әңгімелесудің орайы келді.

Кеңестік кезеңде атағы дүркіреген шаруашылық кейін жекешелендірудің тұсында жекенің қолына өткен. Әрине, жекенің аты жеке, шаруашылықты қалай жүргізеді, өз еркінде. Жылдар өте бұрынғы үлкен шаруашылық етек-жеңін жинап, шағындалып шыға келген. Соған сай ондағы мал табындарын бағатын малшының, қойын жайғайтын шопанның, механизаторлардың саны да азайған. Малшылардың бірімен сөйлесіп тұрып, «Қандай айлық аласыз?», – деп сұрадым. Малшы мүдіріп, қасымызда еріп жүрген серіктестік басшысына қарады. Әлденеге жалтақтап тұрғаны сезілді.

«Аз дегенде.., 70-80 мың теңгедей алатын шығарсыз?..», – деп тақымдап қоймадық. Малшы: «Қайдағы 70-80 мың?..», –  деп шошып кетті де, сөзінің аяғын жұтып қойды. Осы арада серіктестік басшысы қолтығына қыстырған жуан қарын папкіні сырт еткізіп ашты да, қобыраған қағаздарды алдымызға тосты.

Ылғи келісімшарт. Серіктестік директоры мен оның малын бағатын малшылардың қолдарын қойысқан, сөйтіп 15 мың теңге айлыққа пәтуаласқан, бұлтақ-сұлтақты көтермейтін құжат. Малшымен оңашалау қалған бір тұста «Енді өзіңіз 15 мың теңге айлыққа келісемін деп қол қойыпсыз ғой», – деймін мен. Ол: «Қалай қол қоймайсың, ауылда жұмыс жоқ. Серіктестік басшысы 15 мың теңге айлығыңның сыртында жеке малыңның жем-шөбі менен болады деді. Қыста соғымыңа ет беремін деді. Сосын, құрысын, 15 мың балалардың кітабы мен дәптеріне жетер, қалғанын көрерміз дедік…». Кейін сұрастырып білсек, әлгі серіктестік барлық малшыларымен осындай келісімшартқа отырған. Малшылардың бәрі де өз еріктерімен ақ қағазға әдіптеп тұрып, қолдарын қойған. Әрине, бұл арада малшыларды ешкім «Солай істеңіз!» деп күштемеген, зорламаған. Бірақ серіктестік иесі жасырып қайтеміз, 5-6 қойы мен бірер сиырына қарап, жанын баққан ауылдағы жандардың жағдайын өзінің пайдасына шебер пайдаланған. «Барлық беретінім 15 мың теңге! Артық бір теңге де бере алмаймын! Келісесің бе, келіспейсің бе, өз шаруаң…», – деп шалқайған. Басқа баратын жері жоқ, істейтін жұмысы тағы жоқ, ауылдағы ағайын қайтсын, келіскен, көнген. Тіпті, малшылардан «Соғымға қандай түлік және қалай береді?», – деп сұрағанымды жасырмаймын. Естіген жауабым таңдандырмай қоймады. Екі жасқа дейінгі бір баспақты төрт малшыға бөліп береді екен. Осылардың бәрін неге тәптіштеп отырмыз? Өйткені, көп жерлерде анау 15 мың теңге айлыққа, (қазір ол 30-40 мың теңгеге жеткен көрінеді) бола мал бағуға ешкім бармайды. Бармайтыны, жалақысы жартымсыз дейді екен. Іссапарларда болғанымызда осы мәселенің жай-жапсарын білмек болғанбыз. Жалақы неге аз төленеді деген сұрағымызға шаруашылық иелері «Айлығынан басқа, үш мезгіл тамағы, темекісіне дейін менің мойнымда ғой», – дейді. «Сонда қанша төлейсіз?» – дейміз біз тақымдап. «40-45 мың теңге төлеймін» – дейді қожайын, рас айтып тұрса. Әрине, жыл он екі ай мал соңынан салпақтау оңай жұмыс емес. Анау 40-45 мың теңге сол бейнеттің өтеуіне жарай ма, қымбатшылық қысып тұрған мына заманда ол неге жетеді деген сұрағымызды да бүгіп қала алмадық. Шаруашылық қожайыны «Үйінде бос жатыр ғой, солай жата берсе, оған ешкім 45 мың теңге түгілі, 45 тиын бермейді ғой…», – деді. Былай қарағанда қате айтып тұрған жоқ. Оның үстіне жеке шаруа. Еңбекақыны қалай төлеймін десе де өзі біледі. Ал, «Есектің құйрығын жусаң да табыс тап!» – деп дігірлеп тұрған мына заман еріншектікті, масылдықты (үйдегі бала-шағасына масыл болып отырған қол-аяғы балғадай азаматтарды айтамыз) көтермейді. Сондықтан қалай болғанда да, «қара қазан, сары баланың» қамын ойламай, қарап жата беруге тағы болмайды.

Облысқа белгілі жылқышымен де бұл бағытта әңгімелесіп көрдік. Соңғы кезде ірі қара мен қой өсіретіндер «малшы жоқ» деп жыласа, жылқы бағатындар олардың арғы жағында – «балшықтан адам жасап» ала алмай отыр… Жылқышы айтады: – «Жылқыны жылқыдай адам бағады», – деген екен ата-бабамыз. Бүгінде жылқыдай адам түгілі, жылқы бақпақ түгілі, шынын айтайын, атқа дұрыстап мінуді білетіндер азайып кетті. Бара-бара мал бағатын адам қалмайтын сияқты. Осы өзімнің ауылымда қол қусырып отырған зіңгіттей жігіттер баршылық. Бала-шағалары бар. Бірақ жұмыс істемейді. Еңбекақыңды жақсылап төлеймін, үш мезгіл тамағың тегін. Қыста бір бас соғымың менен болсын, – деп әлгілерді көрген сайын жұмысқа шақырамын. Зыр-зыр қашады. «Мынау не жүріс, одан да маған болысып жылқы бағыс, жанұяңа көмек болады» – деймін. Келіспейді. Тіпті болмағасын, вахталық әдіспен бақтырсам, қалай болар екен деп кісі іздедім. Яғни 15 күн жұмыс істеп, 15 күн демалады. Бұған да ауылдан ешкім шықпады.

Сонда дейміз-ау, ауылдағы жекенің малын жалданып бағу үшін де үкімет көмектесуі керек пе? «Міне, ақшаң, міне, баспанаң» – деп, біреулерді масылдыққа итермелесек, екінші біреулерді (шаруашылық иелерін) үкіметтің есебінен асырап, мемлекет әбден шығынға батпай ма?

Сонда не істеуіміз керек, ауылдағы мал баққан ағайын?.. Сіз бұған не дейсіз, қандай ой қосасыз?..

Есенжол ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал өңірі»


«Аққу-маққу, қарлығаш-марлығаш дегенше…» (қаз-қалпында)

Күні: , 780 рет оқылды


Газет мәртебесі мен беделінің  биік болуы алдымен білікті журналистердің қажырлы еңбегі екені аян. Таяуда бір ғасырлық мерейтойын атап өткен газетіміздің мерейін асырып жүрген алдыңғы толқын  ағалардың бірі һәм бірегейі – Есенжол Қыстаубаев. Бүгінде «Орал өңірі» десе, оқырмандарымыздың ойына Есақаң, ал Е. Қыстаубаев десе, «Орал өңірі» оралатыны белгілі.


Кезінде  өзі де  ағалардың тәлімін көрген, адамгершілігі де, білім-білігі де мол Есенжол Жұмағұлұлы осыдан  бірер күн  бұрын пайғамбар жасына толды. Алпыстың асқарына шыққан әріптесіміздің журналистика саласында әлі де талай асуларды бағындырарына сенімдіміз.

«Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері,   ҚР Мәдениет қайраткері,  Қазақстанның құрметті журналисі,  Ақжайық  ауданының құрметті  азаматы болып табылатын Есенжол ағамыздың мерейлі жасына орай оның «Аққу-маққу, қарлығаш-марлығаш» дегенше…» деген естелік мақаласын оқырман қауымның назарына ұсынып отырмыз.

Төртінші сыныптан бастап күнделік жаза бастағаным есімде. Өйткені сол тұста «Жазушы-журналист боламын» деп ақи-тақи шешіп қойғанмын. Жазушы болатын кісі бірдеме жазып жүруі керек, сондықтан күнделік жазуға кірісіп тұрмын ғой. Сол төртінші сыныптан бастап қолыма түскен кітаптарды шетінен оқи беретінмін. Қазақтың жазушылары өз алдына, олардың шығармаларын ауылдағы кітапханада барын шетінен, бірін қалдырмай оқып шығып, қызды-қыздымен Михаил Шолоховтың «Тынық Донын», Михаил Лермонтовтың «Біздің заманның батырын» түгестім. Алған әсерімді жұбымыз жазылмас бала дос Әбдиев Серікке әңгімелеп, «Шіркін-ай, ертерек туғанымызда екеуміз Аксинья мен Бэлаға ғашық болып, төртеуміз қол ұстасып, бірге жүретін едік қой…» деп өкінішімді жасырмадым. Бірақ әншейінде мен десе, жанын беруге анттасқан Серік досым: «Орысша білмейміз ғой, олармен қалай сөйлесеміз?..» деп біздің бала «махаббатымызға» маздамай жатып нүкте қойды. Өйткені орысшаға мақұрым екеніміз шындық еді. Ал жазудың шалығына 7-сыныптан бастап мықтап шалдықтым-ау деймін. Әуелі бұрқыратып өлең жазғаным есімде. Мектептің қабырға газетіне «Жамбыл атаға» деген өлеңім шығып, «Ойбуй, білмей келіппіз ғой, мынау Қыстаубаев дегенің ақын екен ғой» деген жел сөздің буымен біраз жерге барып қалдым. Соның екпінімен Тайпақ аудандық «Ленин жолы» газетіне бір топ өлеңдерімді жолдап келіп жіберейін. Ол өлеңдерім негізінен сыныптағы жақсы көретін қызыма арналған, яғни махаббат, сүйіспеншілік тақырыбына жазылған еді. Сондықтан мектепте оқитындығым туралы ештеңе жазған жоқ едім. Бір күні сыртында «Ленин жолы» деген тасқа басқан жазуы бар конверт келіп тұр. Жүрегім дүрсілдеп, әлгіні ашып келіп жіберсем, газеттің редакторы Бақтығұл Ойшыбаев деген ағай бір бетке жақындатып, тасқа басып, «Есенжол інім!» деп хат жазып жіберіпті. «Талабың бізді қуантты» деп мақтапты. Бұған, әрине, мен жүрегім жарылардай қуандым. Тек «Өлеңдеріңнің бір қайнауы ішінде екен, бұл күйінде жариялауға мүмкін болмады, ізден, көп оқы» дегеніне көңілім түсіп кетті. Жауап хаттың аяғына қарай «Сен әлі жассың, махаббат туралы жазуға ертерек, Отан, партия, комсомол, пионер туралы, ауылың, мектебің жайлы, достарың жөнінде жаз, сабағыңды жақсы оқы, өтірік айтпа, түзу сөйлеп, дұрыс жүрсең, сенен түбі бірдеңе шығады» деп жазыпты. «Апырым-ай, ағай менің оқушы екенімді қайдан біліп қойды екен?» деп айран-асыр қалдым.

Жазуыма қарап сыныптастарым өтініш жасай бастады. «Сыныптағы ана қызды жақсы көремін… Сен ақынсың ғой, соған хат жазып берші?..» дейді кезек-кезек оңашалап. Бәлсінбеймін, өздерінің қалауына қарай не өлеңмен, не қарасөзбен жазып беремін. Бір партада отыратын Нұрсат көршім бір күні сыныптағы А. деген қызға хат жазып беруімді өтінді. Кластағы Құдай қосқан көршім, өтінішін қалай жерге тастайсың әрі болашақ «ақын, жазушы-журналиспін», Нұрсатқа ғашықтық хатын мен жазып бермегенде, кім жазып береді. Өзімше «төгілтіп тұрып» жаздым. «Алтыннан ардақты, күмістен салмақты А…! Сендей қызбен бір сыныпта оқитыныма мақтанамын. Мектепті үздік бітіруіңе тілектеспін. Мектепті бітіргеннен кейін де өзіңмен бірге оқуды армандап жүрмін дей келіп, әрі қарай жұмбақтап, «Қарлығаштар неге қосарланып ұшады, аққулар неге жұптасып жүзеді?» деп (сірә, бір жерден оқыған болармын) қоя қоймай, «Біздер де солардай болып, неге жұптасып жүрмейміз?» деп мәселені төтесінен қойдым. Нұрсат оқып шығып, партаға етпеттей жатып алып, сабақ сұрап жатқан мұғалімге естіртпей, шиқылдап тұрып күлді. Бас бармағын көрсетті «Во!!!». Ол да мен сияқты малшының баласы еді. Сол «профессиональный болезнь» ұстамай тұра ма, малдың төңірегінде жүретін бірдеме қосқысы келіп кетті-ау деймін, «Ұялас күшіктердей болайықшы» деп қосып жазуымды қиылды. Мен оған «Махаббатқа итті араластырмайық» деп, үзілді-кесілді қарсы болуға, әйтеуір, ақылым жетті. Нұрсат сол хатты обалы не керек, он көшірді-ау… Сауатсыздығын сіз сұрамаңыз, мен айтпайын. А. сабаққа алғыр қыз, өте жақсы оқиды. «Оған қатесі өріп жүрген хат жазсақ, ұят қой» деп мен күйіппісіп, Нұрсатқа әлденеше рет көшірттім. Хат үлкен үзілісте А.-ның сөмкесіне сүңгіді… Жақсылық жасағасын ақырына дейін дұрыстап жасайын деп, сүңгіткен мен. Байқамай, түсіп қалар деп «Физика» оқулығының арасына, мұқияттап құтты жеріне қондырдым. Ілгері барыңқырап айтсақ, Нұрсаттың махаббат хаты екеумізге, әсіресе, оған тап-таза машақат болды, бейнет шектірді. Екеуміз терезелерге жағалай орналасқан үш қатарлы парталардың үшінші қатарында және ең соңғы партасында отырушы едік. Етпеттеп алып, бақылап жатырмыз. А. «Физиканың» арасынан сумаң етіп шыға келген хатты көрді. Оқып жатыр. Нұрсат екеуміздің жүрегіміз «тоқтап» қалды. Сабаққа алғыр, ортадан жоғары бойлы, тығыншықтай, сүйкімді келген қыз еді А. Өзі қайратты-ақ, балалармен алысып-жұлысқанда, біразын қанкөбелек шиырып жібереді, қолы да темірдей. Нұрсат та ғашық болатын қызды тапқан екен, анау киіктің асығындай Р. (класымыздағы ең нәзік қыз-тұғын) тақиясына тар келетін бе еді деп ішімнен ойлап қоямын. Бірақ қайтесің, махаббатқа дауа бар ма, болар іс болды енді. А. махаббат хатының аяғына жетті-ау деймін, бір кезде бізге қарай жалт қарады. Астағыпыраллай, әлем-тапырық жүзіне қарау мүмкін емес. Әншейіндегі қарақаттай көздерінен бет қаратпас, алапат вулкан атқылап барады. Екеуміз партамызға бұқтық. Бірақ тәрбиелі, тәртіпті оқушы ғой, ашу-ызасын тежей білді. Сабақ үстінде шу шығармады, хатты сол бойда мұғалімге апарып бермеді. Апарып берсе, мұғалім қысса, Нұрсат «топсасы бостау» бала еді, «Мен емес, хатты Қыстаубаев жазған» деп шырылдауы кәміл еді. Үзілісті күтіп отырмыз, қас қылғандай мұндайда уақыт өте ме? Содан ух, Алла-ай, қоңырауы түскір де соғылды-ау… Сыртқа зыттым… Болған жәйтті кейін естідім. «Мұғалім кластан шыққан бойда көздеріндегі вулкандары бұрқ-сарқ қайнаған А. Нұрсатқа таялып келді», — деді көргендер. «Қолында қалыңдығы екі елі «Физика», — деді А.-ның қасында тұрғандар. «Сол «Физикамен» Нұрсатты басынан төмпештеп тұрып ұрды», — дейді көріп тұрған бүкіл класс. Әр ұрған сайын «Мә, саған аққу! Мә, саған қарлығаш!» — дейтін көрінеді. «Солай төмпештеп-төмпештеп алып, бір уақытта «Физиканы» бұрынғысынан да басынан асырып, әуелете көтеріп алды», — дейді тағы да сол көріп тұрғандар. Сосын… «Хат жазғанша, сабағыңды оқып ал!» деп бұған дейінгі ударларынан да жойқын концовкасын беріпті. «Бір раундтың жартысына да жетпейтін уақытта Нұрсатымыз махаббаттың құрбандығына айналып, партада етпеттеп (бәлки есеңгіреп) жатып қалды», — дейді мұны көргендер жағасын ұстап. Сыртта соңымнан қуып жеткен жайсыз хабардың растығын класқа кіргенімде көрдім… Нұрсатым айра-жайрасы шығып, партада жатыр етпеттеп. «Технический нокаут» алған ғой, сірә (қанша дегенмен «еркек қарға» деген аты бар емес пе, егер қарсыласса, тап бұлай таяқ жемес еді… Алайда махаббаты түскірі қолын байлады ма, саусағының ұшын да қимылдатпапты). Аяп кеттім… Қапсыра құшақтап, жұбата бастадым. «Айттым ғой саған… Аққу-маққу.., қарлығаш-марлығаш… дегенше, ұялас күшіктердей болайық деп жазайық дедім ғой», — дейді Нұрсатым кемсеңдей, зорға сыбырлап.

Сөйтіп, Нұрсаттың енді маздай бастаған «махаббаты» лаулай алмай жатып сөнді… Оның сөнуіне хатты жазып берген мен себепкер болдым-ау деп парталасымның алдында біразға дейін кінәлідей сезініп жүрдім… Содан қайтып, кластастарыма машақаты көп, махаббат хаттарын жазып беруді мүлдем доғардым…

Есенжол ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал өңірі»


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика