Тег: ‘Есенжол ҚЫСТАУБАЕВ’


«ЖАЙЫҚ ПРЕСС»: мерейлі кездесулер, жарқын жүздесулер

Күні: , 75 рет оқылды

Газетіміздің  өткен 1  қараша күнгі  №126  санында  «Жайық  Пресс»  медиахолдингінің  Зеленов  ауданындағы  кездесулері  туралы жазылды.  Тек  онда  ардагерлермен  болған  жүздесуіміз  бен пікірлесулерімізді  сол күнгі  нөмірдегі  орынның  аздығынан кейінге қалдырған  болатынбыз. Бүгін  ол  туралы әңгімелеудің  реті  келіп  тұр. Сонымен, қариялар  алқалы  жиында  не  деп  еді?..

Зеленов ауданының ақсақалдарымен, зейнет жасындағы әжелерімізбен  кездесуіміз өте бір белсенді жағдайда өтті. Кезінде орыс ағайындар қалың қоныстанған, қазағы аздау өңір еді. Бүгінде де сол қаракөздеріміздің орыс тілінде сөйлеулері басымдау ма деп қалдық. Өткен жылдарда Кеңес заманы тұсында осы ауданға еңбектері сіңген қадірлі жандармен кездесуімізді аудан әкімінің орынбасары Мұрат Залмұқанов ашып беріп, жиналғандарды әңгімеге жетектеп отырды. Әңгіменің көрігін қыздырудан газетіміздің ұзақ жылдардан бергі жанашырларының бірі, аудандық мәслихаттың хатшысы Рамазан Тастайұлы Исмағұлов та тартынып қалмады. Сонау бір жылдарда қара сөздің қаймағын қалқығанда, кез келгенді беліне қыстырып әкететін әкесі, сырымдық Тастай ақсақал газетімізге жиі қалам тербеп тұратын. Көргені көп, түйгені одан да мол шежіре еді. Баласы да сол маңнан «ұзамапты».

– Медиахолдингтеріңіз – БАҚ саласындағы біздің өңірдегі ең үлкен мекеме. Ірі турап жазасыздар. Бір ғасырлық тойларыңызда ойдан-қырдан қонақтар келді ғой… Сонда мерекелік мінберден кезек-кезек сөйлеген шешендер Ақ Жайық қана емес, еліміздегі ақсақал басылымдардың алдында тұрған – «Орал өңірі» мен «Приуральені» мақтады. Біздің мерейіміз өсіп отырды. Енді, міне, мынандай өміршең жобамен ел арасына шығып отырғандарыңыз өте құптарлық, өзгелерге үлгі боларлық бастама. Осыларыңызды жалғастыра беріңіздер. Біз өздеріңізбен бетпе-бет кездесіп, сұхбаттасып, бір жасап қалып отырмыз, – деді ол.

Ардагер Виктор Железнов өзінің «Приуралье» газетін ұзақ жылдардан жанына серік етіп келе жатқанын баяндай келе: – Облыстағы сүйінішті хабарларды, жетістіктерді жазып жатасыздар, оны қолдаймыз. Алайда, кемшіліктер мен атқарылмай жатқан шаруаларды, өткір тұрған мәселелерді де жазу керек. Ауылдарда мәселе көп. Мысалы, трактор айдап, комбайндарға отыратын механизаторлар жетпей жатады. Жастар ондай мамандықтарды менсінбейді. Бұлай кете берсе, бара-бара жер жыртып, егін оратын адам қалмайды. Осыны газет бетінен түсірмей жазу керек, – деп өзін мазалап жүрген ойларын ортаға салды. Виктор ақсақалдың бұл ойын замандасы  Николай Анципрович іліп әкетті.

– Ауылдардағы кәсіптік колледждерді бітірген жастар көбіне жұмыссыз қалады. Оларға газеттеріңізде кәсіби бағдар беретін арнайы айдар ашып, қай жерде қандай жұмыс бар, табысы қандай, нендей жеңілдіктері бар деген бағытта мақалаларды жариялап тұру керек сияқты. Николай ақсақалдың ұсынысын қызу мақұлдаған кездесуге қатысушылар ауылда мал бағатын адамдар табу тіпті қиындап кеткенін тілге тиек етті.

– Жекелер малдарына ақша төлеп бақтырайын десе, осы аудан орталығынан бақташы табылмайды. Қара есеппен есептеп көрсек, ол бақташыға айына 300 мың теңгеге дейін табыс табуға болады екен. Бірақ сол ақшаға адам шықпайды. Ал жұмыссыз жүргендер жоқ емес, бар. Алайда малды ешкім баққысы келмейді. Жұрттың бәріне жылы кабинет, жұмсақ орындығы бар  қызмет жете ме?..

Любовь Шмаринаның есімі Зеленовқа ғана емес, облысқа жақсы таныс. Бұл азаматша кезінде  лауазымды қызметтер атқарған, осы ауданның тарихын да, шаруашылық әлеуетін де өте жақсы білетін жан.

– Аудандық газетіміз соңғы кезде қазақ тіліндегі материалдарға көбірек басымдық беріп келеді.Қазақшаны жеңіл-желпі түсінгені-мізбен, жазылғанын жүгіртіп оқи алмаймыз, ақи-тақи түсіне алмай қиналамыз. Сондықтан аудандық басылымды жартылай орысша шығарып отырса, қалай болады?.. Әрине, оның бәрі қаржыға келіп тірелетінін түсінеміз. Тіпті, ең болмаса, айына бір рет қосымша бет қосып отырса, қалай болады? «Приуральені» алдырып оқып, облыстың жаңалығын біліп отырамыз. Айта кетуім керек, соңғы айларда «Приуралье» қай-қай жағынан да тартымды шыға бастады. Осы бетінен таймасын! Енді оған аудандық газетті қосып алдырар едік, –  деді ол.

Любовь Борисқызының бұл ұсынысын газетіміздің ұзақ жылдардан бергі оқырманы әрі үзбей жазып тұратын штаттан тыс тілшіміз Жұбандықов Майдан ағамыз іліп әкетті. Орыс тілінде майын тамызған Майдан ағамыз бүй деді: – Мен осында 42 жылдай жұмыс істедім.  «Орал өңірі» мен «Приуральеге» қарап отырсам, қалам тербегеніме 50 жылға жуықтапты. Әлі де жаза беремін. Сонау бір жылдарда облыстық газеттердің штаттан тыс тілшілеріне қатты көңіл бөлінетін. Аз болса да, жазуға ынталандыратын қаламақы төленетін. Ауданда 60 мыңдай халық бар. Бұл облыстық газеттерді айтпағанда, аудандық газет үшін ормандай оқырман. Әлгіндей қазақша-орысша шығатын болса, газеттің таралымы да күрт өсетіндігіне сөз жоқ. Бұрын аудандық газетте орыс тілінде де материалдар көп шығатын. Егер газетіміз қос тілде шығатын болса, орыс тілді журналистеріміз  де табылады.

Бұл ұсыныстарды мұқият тыңдап алған «Жайық Пресс» медиахолдингінің бас директоры Рауан Сәбитов: – Менің келгеніме үш айдай уақыт болды. Өте орынды мәселені көтергендеріңізге көп рақмет! Алдымен, мына ұсыныстарыңызды құп алып отырғанымды жеткізгім келеді, сосын барлық мүмкіндіктерімізді елеп-екшеп алып, газетті қос тілде шығаруға, оған жаңағы өздеріңіз жақсы білетін, ұсынып отырған журналисті қызметке тартуға жұмыстанып көреміз.  Бұл ұсыныстарыңыз сәл-пәл уақыттан кейін өздеріңіз қалағандай шешімін тауып қалар, – деді. Осы жауапқа ақсақалдар қауқылдасып, қуанып қалды.

Нұржанова Мүгілсін Зеленовқа сонау Қарақалпақстанның астанасы Нөкіс қаласынан қоныс аударып  келіпті.

– Түпкі қазығымыз Сырым елінен екен. Біз үшін есте жоқ ескі заманда арғы атамызды Сібірге жер аударыпты. Содан бертін келе, әкеміз Нөкіске табан тіресе керек. Енді атажұртқа келген бетіміз. Шүкір, жағдайымыз жақсы. Менің айтайын дегенім, аудандық газет жиналыстардан есеп жариялай бермей, оқылатын дүниелер беріп тұрса деймін. Қазақ қыздары аңқаулау келеді. Тура дінімізден бұрып әкететіндер көбейіп тұр. Солардан сақтандыратын мақалаларды жиі-жиі жазу керек.

Бізді бір қуантқаны, ақсақалдар қарақан бастың қамын қаузаған мәселені емес, ауылдың, халықтың көкейінде жүрген ортақ жайттарды ортаға салумен болды. Мысалы, кезінде шаршы кілемнің шаңын қағып, талай жарыста жеңіске жеткен палуан Мыңбаев Аманкелді ақсақал  үшін жерлесі, Социалистік Еңбек Ері Қариполла Абдушевтің есімімен бір көшені атау арман екен. Аманкелді ағамыз бастаған ақсақалдар бұл туралы талайдан мәселе көтеріп келе жатқан көрінеді. «Ономастикалық комиссияға жазып едік, әлі жауап жоқ», – деді Әбекең спортшыларға тән мінезбен қызынып. Бұл сауалға аудандық мәслихат хатшысы Рамазан Исмағұлов: – Оң шешім шығады деп айта беруге болады. Тек сәл-пәл кешігіп келеді, – деді.

Сонымен ақсақалдар алқалап келген жиын тәмамдалды. Қариялар арнайы келіп, кездесу өткізген журналистерге алғыстарын жаудырып, ақ  баталарын  берді.

Есенжол   ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»


«ЖАЙЫҚ ПРЕСС»: мерейлі кездесулер, жарқын жүздесулер

Күні: , 179 рет оқылды

Сөйтіп, бір  айға  жуық  ел аралаған сапарымыз  аяқталды. Сапар  деп  отырғанымыз, «Жайық Пресс»  медиахолдингінің  өз  оқырмандарымен кездесуге  арнайы  шыққан  іссапары  ғой. Он  екі  ауданды  көктей  өткен  бұл  ұзақ  іссапар өзінің  нүктесін  Тасқала  мен  Зеленовта  қойды.  Талай  кездесулер  мен  емен-жарқын пікірлесуден  тұрған  осынау  бұрын-соңды  болмаған  жобаның  журналистерге  де,  оның  патша  көңіл оқырмандарына да пайдасы зор болғанын  бастан кешіп,  жан-тәнімізбен сезіндік.  Газеттен  қол үзбеген, келешекте де іргесін аулақ салмайтын жанашырларымызды көріп, жүздесіп, тілдесіп қуандық. Ықыластарына тебірендік. Оқырманның  сын-ескертпелерін  жадымызға  түйдік.  Қаламымызды қайрап, тың  тақырыптарға,  соны мәселелерге шабыттандық.

Сонымен,  ұзақ  сапарда  шала ұйқы,  жолсоқты, шаршаңқы  болсақ та, «Жол мұраты – жету» деп жаңа  жобаның  мақсатына  жеткеніне риза болдық.

Зеленовқа қайтар жолда соғармыз деп бірден Тасқалаға тарттық. Ойпырмай-ай, жол деп соны айтыңыз! Өткенде Қаратөбеге сапарымызда жолдың жайлығы сондай, қаладан тауықтың алғашқы шақыруында шыққан біз, Жымпитыдан аса бере ұйқыға бас қойғанбыз. Бұл жолы ұйықтағанымыз өз алдына, түс көріппіз. Түсімізде Тасқаланың іргесінен қос етек көйлек киген, бұраң бел, қолаң шаш бойжеткендер қарсы алып жатыр екен. Ояна келсек, түсіміз өңімізге айналып жүре берді. Ақ пен бауырсақ ұсынып, «Қош келдіңіздер, қонақтар!» дейді бір шоғыр болып қарсы алуға шыққандар.

Көп ұзамай кезінде Шыңғырлау ауданын басқарғанда соңында жарқын із, жасампаз іс қалған, бүгінде Тасқаланың тізгінін ұстаған Алдияр Сансызбайұлы Халеловтың қабылдауында отырдық. Емен-жарқын әңгімеде әкім аудан өмірінен біраз сыр тарқатты. Армандарын да жасырмады. Газ, су, жол бар. Енді тек еңбектену қажет, тер төгіп жұмыс істеу керек. Халықтың жаманы жоқ, тек оны ұйымдастыра біл. Бие байлап, қымыз саууды жолға қоюды армандайды. Бір үйдің баласындай тату-тәтті бірліктің берекесін ойлайды. Тасқаладан кейін көрші Ресей басталады, барыс-келіс жыл өткен сайын көбеймесе, азаймайды. Қазақстанның құйттай бір бөлшегі Тасқаладан қазақ жері басталады, шекара іспетті.

Әріден алсақ, сонау Еуропадан әрлі-берлі сапарлаған өзге жұрт үшін Қазақстанның қақпасы десеңіз, қателеспейсіз. Өзге қонақ-жұрт сыншы келеді. Сол жолаушылар бұл тұстан өткенде Тасқала түрленіп, нұрланып тұрса, шіркін! Ол үшін ең алдымен тазалық керек, жайқалған тал-терек керек. Анау ұзын жолдың бойында демалып, тынығып, ауқаттанып аттанатын кафе, мейрамханалар, қонақүйлер, кемпингтер көз тартып, шақырып тұрса?.. Сол іргеден өтетін жолдың бойынан не керектің бәрін көтерме бағамен қопара сататын қоймалар салса?.. Одан тасқалалықтармен қатар, ресейліктер де Оралға бармай-ақ, керегін саудалап жатса.. – Талай қиын кездерден өттік қой. Қазір заман жақсарды, тұрмыс та түзелді. Енді ойда жүрген армандарға армансыз ұмтылатын күндер келді, – дейді аудан әкімі. Алдияр әкім осы армандарын ардагерлермен кездескенімізде де бүгіп қалмады. Тағы бір арманы  – ауданда Тасқаланың арғы-бергі тарихын тарқататын музей-мұрағат жоқ.

Тасқалаға табаны тиген қонақтарға ұялмай көрсететін, оны тезірек жасақтап, өз алдына ғимаратқа айналдырса деген арман әкімге әзірге тыныштық беретін түрі жоқ. Айтпақшы, ардагерлермен кездесуіміз аумағы атшаптырым жайылған шай дастарқандағы мамыражай әңгіме үстінде қызды. Жұбанышалиев Серік ағамыз: – Сіздер бюджеттен қаржыландырылмайсыз ба? Газеттеріңізге құттықтау, хабарландыру берейік десек, ақылы ғой.

Оларды тегін беруге болмай ма? – деді. Бұл сұраққа «Жайық Пресс» медиахолдингінің бас директоры Рауан Сәбитов: – Бюджеттен жалақыға, қағазға ғана қаржы бөлінеді. Серіктестік ретінде қалған шығындарға кететін қаржыны өзіміз табуымыз керек, – деді. Бас директордың сөзінің жаны бар, әу баста газет құттықтау, түрлі хабарландыруларды тегін бере бастаған. Сол  сол-ақ екен, құттықтаулар мен хабарландырулар жауып кетті.

Олардың бәрін беретін болсақ, газеттің беті жетпейтін болды.

Содан басылым ондай қызметтерін ақылы жүйеге көшірген. Оның үстіне, «әншейіннің әкесі өлген» нарық заманы ғой, газет те одан қашып құтыла алмады.

Өлкетанушы Ғалым Хисаметдиновтің  пайымдауынша, Тасқалаға алдағы жылы 250 жыл толмақ. Ауданның тарихын жан-жақты ашып жазатын материалдар керек дей келіп, ақсақал аудан әкімінің жанына батып жүрген музей жасақтау мәселесін тағы қозғады. Облыстық, аудандық газеттің редакцияларына ылғи елеңдеп отыратын бұрынғы сәулетші Дамир Яфаров «Бізге құрылыс тарихынан мақала жазып беріңізші» деген өтініштерді күтіп жүретінін айтты. Ондай тапсырыстар болып жатса, қаламы «ерттеулі». Баяғыдағы жалындаған комсомол жастардың бригадаларын неге ұмыттық? Жастар жарқылдап жүріп сенбіліктер өткізетін. Тамаша еңбегімен аудан, облыс аумағында аттары аңызға айналған озаттар болып еді ғой… Соларды бүгінгі жас ұрпаққа үлгі етіп, дүркін-дүркін жазып тұрсын журналистер. Осы арада аудан  әкімі  Алдияр Сансызбайұлы:

– Иә, ағалар, дұрыс айтасыздар. Тасқалада да тастүлек, жалындаған жастар баршылық. Мен оларға бір көшені алыңыздар да, құлпыртыңыздар, жайнатыңыздар дедім. Ауық-ауық ақсақалдармен ақылдасып тұрыңыздар деп жүрмін. Сіздер де көрген-білген, ойға түйгендеріңізді айтыңыздар деп, әңгіменің шоғын көседі. Ет пісірім уақытқа созылған әңгіме-дүкенде ақсақалдар армансыз ақтарылды. Мұнда да бұған дейінгі кездесулерімізде өзге аудандарда көтерілген бала тәрбиесі, жастар мәселесі, еңбек ету, ауыл тазалығы сияқты өміршең мәселелер көтерілді.

*   *   *

Аудандық мәдениет үйінде атағы алысқа кеткен «Ақ тілеу» әжелер ансамблімен кездесуіміз көкейдің төріне көрікті бір мезет болып қонақтады. Гәкку ғұмырдың әні мен жыры болып шалқып жататын мәдениет ошағының табалдырығынан аттай бергенімізде, шалқыта салған ән келді құлағымызға. Ақ текемет пен қалы көрпенің үстінде қалқып отырған әжелеріміз бізді әнмен қарсы алды. Әнебір жылдары Елбасының өзін әнмен қарсы алған аяулы ансамбль бұл! Кезінде осы ауданның отымен кіріп, күлімен шыққан, қара жұмыстың қандайын да  атқарған, еңбеккер әжелер. Бүгінде ән шырқап қана қоймай, жаңа түскен келіндерге баталарын беріп, жастарға ақылдарын айтып, қазақы жөн-жосықты құлақтарына құйып отыратын қазыналар ғой бұл аналар. Дастарқан басында қырғыздың, қазақтың әндері кетті әуелеп. Әжелермен кездесуімізді өзі де әжелердің өкшесін басып жүрген  Майра  ханым жүргізіп отырды.

Төлегеннің, Мұқағалидың, Қадырдың, Есениннің өлеңдерін өзі шығарғандай нәшіне келтіріп, оқығаны қандай… Аққұба өңінен сәуір сәуле саулап, осы кеше ғана түскен келіндей сызылып, әжелерді  таныстырғаны  қандай…

Қыз күндері мен келіншек кездері «Қош, аман болға!» баяғыд-а-а бұрылса да, сынын жоғалтпаған қайран біздің әжелер! Ақ торғынға малынып, айналасына  ақ нұр төккен, жүздерінен иман мен мейірім қатар тараған сіздердің орындарыңды енді бір  20-30 жылдан соң  кімдер басар екен, шіркін-ай?!

«Әзілің жарасса, атаңмен ойна» деген, әжелермен де әзіліміз жарасып жүре берді. Қарап отырмай, «Газетімізге хабарландыру беріп, сіздерге әнші қарттар тауып берейік» дедік-ау. Әжелеріміз мәз болды. Тап осы сәтте үстімізге аудан әкімі Алдияр Сансызбайұлы кіріп келгені: – Ойбуй-й-й, маған музей уайым болып жүрсе, әжелерге шал уайым, – деп бәрімізді  ду  күлдірді.

*   *   *

Тасқалада делегация мүшелері Ешкітаудың басына шығып, аңқылдай соққан желге кеуделерін тосып, айналаны шолды. Алақандағыдай алдарына келген тау сілемдерінің қойнауына көз қыдыртып: – Шіркін, көктемде келсе, көркіне көз тоймайтын  жер ғой, бұл! – деп тамсанды. Ақтау ауылындағы Ақбұлақтың басына барып, тасты жарып ағып жатқан кәусардың суымен таңдай жібітті.

Тасқаланың тамашасын түгендегенімізде, барлық шаралардың бас-аяғында қасымызда аңқылдап сөйлеп, жарқылдап күліп, арасында ән бастап, сонысымен баяғыдан журналистердің өз адамындай болып кеткен, аудан әкімінің орынбасары Люция Әсетқызы  жүргені  бір  көрім  болды.

Кешкісін «Жайық Престің» шаралары аудандық мәдениет үйінде жалғасты.

Айтпақшы, оқушылардың қалам қарымын сарапқа салған байқауда Қ. Сәтпаев атындағы мектептің 8-сынып оқушысы Алина Жалқатова (жетекшісі Айымкөз  Шакирова), Атамекен мектебінен 11-сынып оқушысы Камила Мұратова (жетекшісі Гүлшат Сағатова), Ақтау мектеп-балабақша кешенінің 11-сынып оқушысы Гауһар Татаханова (жетекшісі Кенжеғали Аспандияров) облыстық байқауға жолдама алды.

*   *   *

«Жайық Пресс» медиахолдингінің ұжымы жұмыс сапарымен Зеленов ауданында болды. Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласындағы басым міндеттерді насихаттау мақсатында ауданымызда «Туған жер» этномәдени іс-шаралар кешенін ұйымдастыра келген меймандарды аудандағы лауазымды тұлғалар қарсылап алды.

Алтын дәнді өлкенің қонақжайлығын сезінген меймандарға облыстық ақындар айтысының жүлдегері, белестік мұғалім Естеміс Мұқамбетов жырдан шашу шашты.

Бұдан кейін медиахолдинг ұжымын аудан әкімі Асхат Шахаров қабылдады.

– Елбасы Нұрсұлтан  Әбішұлы Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласын халыққа насихаттау мақсатында атқарып жатырған еңбектеріңіз жемісті болсын!  – деді Асхат  Берлешұлы.

«Жайық Пресс» медиахолдингінің бас директоры Рауан Сәбитов өз кезегінде аудан басшы сына атқарып отырған жұмысына  толайым  табыс  тіледі.

Қабылдаудан кейін бас директор Рауан Сәбитұлы мен «Орал өңірінің» арнаулы тілшісі Есенжол Қыстаубаев аудан ардагерлерімен, «Орал өңірі» газетінің бас редакторы Бауыржан Ғұбайдуллин Қ. Аманжолов атындағы мектепте мұғалім қауыммен, ал «Приуралье» газетінің бас редакторы Роза Сыйықова аудандық орталық  аурухана  ұжымымен  кездесті.

Кездесулер барысында оқырман мен медиахолдинг арасындағы көпірді нығайтуға байланысты орынды ұсыныс-пікірлер айтылды.

Түстен кейін аудандық мәдениет үйінде «Өрімтал» жас тілшілер байқауының қорытындысы шығарылып, жеңімпаздар анықталды.

– Туған жер – аясы кең ұғым. Барлық жақсылық осы туып-өскен өлкеден басталары анық. Сондықтан әр азамат өз туған еліне немқұрайлы қарамай, бар ниетімен нақты көмегін көрсетсе, ол сауапты іс. Бүгінгі шара жерлестерімізге үлгі боларлық жоба деп білемін. Ізгілікті шараны ұйымдастыра келген «Жайық Пресс» медиахолдингі ұжымына ризашылығымды білдіріп, қолға алған осындай шараларыңыз алдағы уақытта да жарасымды жалғасын табады деген сенімдемін, – деді аудан әкімі Асхат Шахаров салтанатты  шарада.

Бұдан кейін сөз алған «Жайық Пресс» медиахолдинг директоры Рауан Сәбитов аудан әкімі бастаған ұжым мен тұрғындарға өз  ризашылығын  білдірді.

– Құрметті алтын дәнді өлкенің тұрғындары, біздің патша көңілді оқырмандарымыз, жас достар, баршаңызға бүгінгі кешімізге қош келдіңіздер дейміз. Журналистер қауымының ел арасында көп жүретіні өздеріңізге мәлім. Бірақ біздің бүгінгі сапарымыздың жөні бөлек. Біріншіден, өткен жылы Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласындағы басым бағыттарды насихаттау мақсатында ел арасына шығуды жөн көрдік. Мемлекет басшысы мақаласында туған жерге ерекше тоқталады. Өйткені, әр адамның жүрек төріне қонақтайтын ең қастерлі ұғым – туған жер. Біздің бүгінгі шарамыздың туған жер аталуының  себебі  де  осы.

Екіншіден, жергілікті жерлерде оқырмандарымызбен қауышып, ой-пікірлерін білу мақсатымен келіп отырмыз, –  деді Рауан Сәбитұлы.

Айта кету керек, екі облыстық және он екі аудандық басылымның басын қосқан «Жайық Пресс» медиахолдингінің ұжымы бұған дейін он бір ауданда болып, оқырмандармен  жүздескен  болатын.

Шара барысында Рауан Сәбитов аудандық басылымға жан-жақты қолдау көрсетіп, жазылымды жоғары деңгейде ұйымдастырып жүрген оннан астам ауылдық округ әкімдері,  аудандық басылымға жан-жақты және қаржылай-материалдық қолдау көрсетіп жүрген аудан кәсіпкерлері «Асан Ауыл» ЖШС-ның жетекшісі  Бейбіт Асанов, «АСФА» ЖШС-ның жетекшісі Иван Енютин, аудандық басылымға жан-жақты қолдау көрсетіп, жазылымды жоғары деңгейде ұйымдастырып жүрген аудандағы мекеме басшылары, олардың ішінде Переметный мектебінің директоры Мәлік Өтешов, Зеленов колледжінің директоры Александр Бақтыгереев, Достық жалпы орта білім беретін мектебінің директоры Светлана Голубева, Қ. Аманжолов атындағы мектеп директоры Роза Тасанова, аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің басшысы Болатбек Ахметжанов, аудандық орталық аурухана директоры Тимур Мұсағалиевты алғысхаттармен марапаттап, сый-сияпаттар  табыс  етті.

Сонымен қатар аудандық басылымды оқырмандарға уақтылы жеткізіп жүрген пошта қызметкерлері Макаров ауылдық округінің пошта торабының басшысы Ақмарал Телжанова мен Мичурин ауылдық округі пошта торабының пошташысы Гүлшат Сейтімоваға  сыйлықтар  ұсынылды.

«Орал өңірі» газетінің бас редакторы аудандық басылымға тұрақты түрде сапалы мақалалар  жазып жүрген газеттің штаттан  тыс тілшілері қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Меруерт Ешниязоваға (Егіндібұлақ ауылдық округі), еңбек ардагері Майдан Жұбандықовқа (Көшім ауылдық округі), Жанерке Ерболқызына (Мичурин ауылдық округі), еңбек ардагері Николай Анципровичке (Переметный ауылдық округі), Достық жалпы орта білім беретін мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Ернарын Ғиылмановқа «штаттан тыс  тілші»  куәлігін   табыс   етті.

«Приуралье» газетінің бас редакторы Роза Сыйықова аудандық басылымға тұрақты түрде тырнақалды өлең-мақалаларын жазып жүрген мектеп оқушылары Ділназ Жәнібекова (Егіндібұлақ мектебінің оқушысы), Ришат Шәріпов (Қ. Аманжолов атындағы мектептің оқушысы), Бақтыбай Тәжімұратов (Қ. Аманжолов атындағы мектептің оқушысы), Ғасыр Серікұлы (Достық мектебінің оқушысы), Нұрасыл Ізбасаровқа (Достық мектебінің оқушысы) аудандық «Ауыл тынысы» қоғамдық-саяси газетінің «Жас  тілшісі»  куәліктерін  табыс  етті.

Ал «Орал өңірі» газетінің арнаулы тілшісі Есенжол Қыстаубаев «Өрімтал» жас тілшілер байқауының жеңімпаздарына жолдамалар табыс етті.  Олар: Ғасыр Серікұлы (Достық мектебінің оқушысы, жетекшісі Ернарын Ғиылманов), Мәдина Ибрагим (Дариян мектеп-гимназиясының оқушысы), Ернияз Ерсайынұлы (Дариян мектеп-гимназиясының оқушысы, жетекшілері Ақтілек Нұритденова).  Енді бұл оқушылар қараша айында өтетін облыстық байқауда бақ сынайтын  болады.

Шара шеңберінде аудан әкімі Асхат Шахаров бастаған бір топ азаматқа облыстық «Орал өңірі», «Приуралье», аудандық «Ауыл тынысы» басылымдарына 2019 жылға жазылғандығы жөніндегі түбіртектер  салтанатты  түрде  берілді.

Мерекелік шара аясында Ғ. Құрманғалиев атындағы облыстық филармония әншілері, халықаралық, республикалық ән байқауларының лауреаттары әннен шашу шашып, мереке көрігін қыздырды.

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

Ертай   БИМҰХАНОВ,

Нұрлыбек  МҰХАМБЕТИЯРОВ,

Тасқала – Зеленов


«ЖАЙЫҚ ПРЕСС»: мерейлі кездесулер, жарқын жүздесулер

Күні: , 57 рет оқылды

Газетіміздің өткен  сандарында  «Жайық Пресс» медиахолдингінің «Туған жер»  этно-мәдени  жобасы  аясында  оңтүстік  аудандарда  болғанын  баяндаған  едік.  Сол мақалаларымызда  Қазталов, Жәнібек, Бөкей ордасы  және Жаңақала  аудандарында оқырмандарымызбен өткен  кездесулеріміз  туралы  жазылды. Тек Жаңақала мектеп-гимназиясында  ұстаздармен болған  жүздесуіміз  және  Ақжайық  ауданындағы  жанашырларымызбен  айқұшақ сәттеріміз  туралы  келесіде  әңгімелейміз  деп оқырмандарымызға  уәде  бердік. «Уәде – құдай сөзі» деген, сол  уәдемізді  орындамақпыз. Мектеп-гимназиядағы  кездесуге «Жайық Пресс»  медиахолдингінің  бас  директоры Рауан  Сәбитов, «Орал өңірі»  газетінің  арнаулы  тілшісі  Есенжол  Қыстаубаев,  аудандық  «Жаңарған өңір»  газетінің  редакторы  Өмірзақ  Ақбасов  барды.  Екі  сағатқа  жуық  созылған  пікірлесуде  біраз  жайт  қаузалды. Ұстаздардың  көңіл  түкпірінен  төл  газеттеріне  деген  ұсыныс-тілектерімен  қатар, ұрпақ  тәрбиесі  туралы, мұғалімдердің  жанына  бататын  мәселелер  жайлы  алаңдаушылықтар,  тіпті жанайқайлары  бүкпесіз  айтылды.

Солардың ең бастысы, ата-аналар мен мұғалімдердің арасындағы қарым-қатынас, өзара түсіністік пен сыйластық жайы мұғалімдердің жанына ерекше батады екен. Әлсін-әлсін туындап жататын дау-дамайлардың мұғалімдердің абыройына, жүйкесіне зор салмақ түсіргеннен басқа түк пайдасы жоқ. Одан шәкірт те, ұстаз да, ата-ана да ұтылмаса, ұтпайды. Сәл-пәл түсініспеушілікті далитып, дабырайтып желіге салып жіберетін «жеке тілшілер» көбейіп кетті. Қит етсе, аттандап шыға келетін сондай әлеуметтік желілерге қатысты  желауыздарға бір тыйым болуы керек қой. Қандай жағдай болса да зерделеп, зерттеп, екі жақтың уәждерімен қатар, сол салаларға мүдделі тараптардың  пікірлерімен де санасқан жөн емес пе?!

Кездесуде мектеп мұғалімі Мәншүк Саркенова ұстаздарға ортақ, жандарына бататын мәселені жасырмады: – Ширек ғасырдан бері мектепте мұғалім болып істеп келемін. Қазіргі ата-аналар да, оқушылар да осыдан 25 жыл бұрынғылармен салыстыруға мүлдем келмейді. Әрине, ол уақыт пен заманға байланысты екенін түсінеміз. Дегенмен, ескірмейтін, өзгермейтін бір ақиқат бар,  ол – тәрбие отбасынан бастау алады. Бала үйде ата-анасының жүріс-тұрысын, сөз саптауын, адамдармен қарым-қатынасын, естіген-білгенін, көргенін көңіліне түйіп өседі. Мені қынжылтатыны – кейбір ата-ана мектепте оқыс оқиға бола қалса, баласына қатысты бір жағдай орын алса, соның соңына түсіп, мұғалімдердің қыр соңынан қалмай қояды. Әлеуметтік желіні шулатып, газет-журналдарда  ұстаз біткенді жерден алып, жерге салады.  Ал расына келсек, соған дейін «Осы менің балам қалай оқып жүр, сабағы қалай, тәртібі нешік?» деп мектепке келіп, жағдайын білмейді. Бірдеңе бола қалса, құдай сақтасын, дау-дамай, ұрыс көтеріп, мұғалім байғұстардың есін шығарады. Бала тәрбиесімен айналыспайды. Соңғы кездегі мектеп бағдарламасына мұғалімдердің де, ата-аналардың да басы әбден қатты десек, өтірік емес. Бұл да ұстаздардың жүйкесін әбден жұқартып жіберді. «Мұғалімдердің мәртебесі туралы арнайы заң қабылдау керек» деген хабарды естіп, қуанып жатырмыз. Менің ойымша, мұғалімді зейнетке 25-30 жыл  өтілмен ертерек шығару керек. Солай болса, жыл сайын жоғары оқу орнын бітіріп келетін жас мамандарға да орын, сағат босар еді. Жасырып қайтеміз, жастарға бүгінде сағат жетпей жатады. Олар ішінен біз сияқты «сақалды ұстаздарға» «Осылар қашан кетеді? Қашан орнын босатады?» деп жүр-ау, деп қуыстанамыз, қысыламыз, шыны сол. Еңбек өтілімен зейнетке ертерек шығаратын болса, бір күн де аялдамай, жастарға орнымызды босатар едік… Мұғалімдердің зейнетке шығатын жасын неге қысқарту керек деп жүрміз? Өздеріңіз ойлаңыздаршы, адамның жасы ұлғайған сайын көзі нашарлайды, құлағы тосаңданады, есте сақтау қабілеті тозады. Бәленбай сағат тақта алдында түрегеліп тұруға аяқ-буындары сырқырайды. Кейбір әріптестеріміз тіпті сабақ айтып тұрғанда алмалы-салмалы тістері түсіп кете ме деп қорқатын көрінеді. Ұстаздарды мүлдем шаршатып, әбден қажытып, зейнетке шығарғанда не ұтамыз? Кейде «30-40 жыл қасықтап жинаған абыройымызды аяқ астынан шелектеп төгіп аламыз ба?..»  деп мен құсаған «ақсақал» ұстаздар қорқып жүреміз. Сондықтан мұғалім әріптестер болып, ата-аналар, ұстаздар болып өзара сыйластығымызды нығайтсақ, мұндай шынайы түсіністіктен, айналып келгенде ұрпақ тәрбиесі ұтары анық. Бұл пікірді 30 жыл еңбек өтілі бар ұстаз Кенже Төремұратова да қуаттады.

Мұғалімдерді бұған дейін оқушыларды сауатты жазуға, грамматикалық деңгейіне қатаң көңіл бөлуге қойылып келген талаптың соңғы жылдарда төмендегені де алаңдатады екен. Бұл жазу сауаты төмен оқушылардың көбеюіне, оларды оқытқан мұғалімдердің беделіне нұқсан келтіретіндігін  алға  тартты  ұстаздар.

*  *  *

Түс ауа Жаңақаланың аудандық мәдениет үйінде «Жайық Пресс» медиахолдингінің бұл аудандағы кездесулерін қорытындылаған гала-концерт өтті. Салтанатты шарада аудан басшысы Наурызбай Қарағойшин сахнадан қонақтарға тағы да «Қош келдіңіздер!» дей отырып, аудан халқы атынан медиахолдинг бас директоры Рауан Сәбитовке алғысхат пен сый-сияпат тапсырды. Сөз алған Рауан Сәбитұлы: – Облыс көлемінде ұйымдастырылған этномәдени жоба аясында апта басынан бері Қазталов, Жәнібек, Бөкей ордасы аудандарында болып, қалың жұртшылықпен жүздестік. Бүгін Жаңақаланың аға буын өкілдерімен арнайы кездесіп, ашық пікірлестік, бүкпесіз әңгімелестік. Қос газет: «Орал өңірі» мен «Приуралье» басылымдарының бас редакторлары олар да өз алдарына кездесулер өткізді. Ардагер ағаларымыздың газеттің тұрақты да негізгі оқырмандары екенін баса айту қажет. Осы аға буын оқырмандарымыздың көтерген мәселелері де, айтқан ұсыныстары да орынды. Ол айтылғандар алдағы уақытта басылым беттерінде көрініс табатын болады, – деп ауданға келгендегі мақсат-міндеттеріне тоқталды. Одан әрі бас директор Рауан Сәбитов басылымға жазылуды жоғары деңгейде ұйымдастырып жүрген Мәстексай ауылдық округінің әкімі Сәуле Төлегенқызы, Пятимар ауылдық округінің әкімі Олжас Рахимов, Көпжасар ауылдық округінің әкімі Нұрбол Бектілеу, Қызылоба ауылдық округінің әкімі Нұржан Бердіғалиев, Жаңақала колледжінің директоры Серік Жүсіпбекұлы, аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің басшысы  Еркін Сапаров, аудандық білім беру бөлімінің басшысы Елжас Қадыров, аудандық орталық аурухананың директоры Шыңғыс Сәрсенғалиев, орталықтандырылған кітапхана директоры Дина Мұқашева, мәдени демалыс орталығының директоры Мұхит Сисенов, аудандық сауықтыру орталығының басшысы Қобыланды Бекеновке алғысхат табыс етті. Облыстық, аудандық басылымдарға жан-жақты қолдау көрсеткен жеке кәсіпкерлер Ержан Нұртайұлы, Дамир Сапарғалиев, Софья Семғалиева 100 мың теңгелік серти-фикаттармен марапатталды. Сондай-ақ басылымдардың дер кезінде оқырмандардың қолына жетуін қамтамасыз етіп жүрген пошта қызметкерлері Күнзира Сағынова, Алтынай Бақтыгереева марапатқа ие болды.

Аудандық газетке тұрақты мақала жазып тұратын белсенді тілшілер: зейнеткер Молдағали Тәжиев, аудандық мешіттің бас имамы Ерік Сұлтанов, өлкетанушы, зейнеткер Тыныштық Өтешқалиев, М. Жүнісов атындағы мектептің мұғалімі Дариға Зинуллина және Ғалия Өтегеноваға облыстық «Орал өңірі» газетінің бас редакторы Бауыржан Ғұбайдуллин аудандық «Жаңарған өңір» газетінің «штаттан тыс тілшісі» куәлігін тапсырды. Ал, жазуға талаптанып жүрген көкөрім жастар да назардан тыс қалмады. Жасқанат  өлеңдері мен алғашқы мақалалары арқылы оқырмандарға танылып, газетпен де тығыз байланыс орнатып үлгерген Жаңақала орта мектебінің оқушысы Жұлдыз Ұзақова, Жаңақала мектеп-гимназиясының оқушылары Шұғыла Саматова, Ақмарал Сабырғалиева, Нұрдана Жақсыбаевалар облыстық  «Приуралье» газетінің бас редакторы Роза Сыйықованың қолынан «Жаңарған өңір» газетінің жас тілшісі»  куәлігін  алды.

«Жайық Пресс» медиахолдингі бес ауданға сапары барысында оқырмандармен кездесу, пікірлесу өз алдына, болашақта журналист болуды армандап, талаптанып жүрген оқушылар арасынан үміткерлерді анықтау мақсатында «Ғажайып өлке» тақырыбына шығармалар өткізіп келе жатқанын бұған дейін жазған едік. Жаңақалада өткен бұл байқауға аудан мектептерінен 55 үміткер қатысты. Бұл жолы Д. Нұрпейісова атындағы орта мектебінің 11-сынып оқушысы Ізбасар Бақытов, Жаңақала мектеп-гимназиясының 8-сынып оқушысы Райса Кенжеғалиева, С. Меңдешев атындағы орта мектебінің  10-сынып оқушысы Гүлназ Жасталапова облыста тұңғыш өтетін «Өрімтал» жас тілшілер байқауына жолдама алды. Шығармадан үздік көрінген оқушылардың ұстаздарына алғысхаттар табысталды. Тап осы шара үстінде алдағы 2019 жылға мерзімдік басылымдарға жазылу жүріп жатты. Облыстық, аудандық газеттерге алғашқылардың бірі болып жазылған З. Сисенғалиға, Ж. Нұрғожинге, Қ. Баубекұлына «Орал өңірі», «Приуралье» және аудандық «Жаңарған өңір» газеттеріне жазылғандықтарын айғақтайтын арнайы түбіртектер тапсырылды. Бұл шаралар журналистердің шашбауын көтеріп келген Ғ. Құрманғалиев атындағы облыстық филармония әншілерінің әсем әндерімен әдіптеліп отырылды. Жаңақалалықтардың есінде ұзақ сақталар тағы бір әдемі шара осынау гала-концерттің үстінде оздырылғаны тіптен ғанибет болды. Аудандық газеттің отымен кіріп, күлімен шығып келе жатқан ақын-журналист, аудандық газеттің сарашысы Өмірзақ Ақбасовты облыстық басылымдардың журналистері мерейтойымен құттықтап, төбелеріне көтерді. Медиахолдингтің бас директоры мерейгерге Мәдениет және спорт министрінің Алғысхаты мен сый-сияпатын тапсырды.

*  *  *

Ақжайық ауданындағы кездесулер ең әуелі арқалы ақын Жұбан Молдағалиевтің ескерткішіне гүл шоқтарын қоюдан басталды. Дауылпаз ақын, ақ семсер азамат рухына тағзым етіліп, ардагер журналист Тілес Жазықбай журналист меймандарға жылы лебізін арнады, Жұбан ақынмен  кездескен сәттерінен естеліктерін ортаға салды. Одан әрі делегацияны Ақжайық ауданының «су жаңа» әкімі Қалияр Айтмұхамбетов қабылдады. Аудан тізгінін күні кеше ғана ұстаған ол «сіздер менің алғашқы қабылдаған делегациямсыңдар» деп ағынан жарылды. Қабылдауды облыс журналистерінен бастағанын жақсылыққа жорыды. Біз де қуандық.

Әрі қарай журналистер топ-топқа бөлініп, оқырмандармен кездесуге кірісіп кетті. Ақжайықтың ақсақалдарымен, аудандық ұйым, мекеме өкілдерімен  кездесуге асыққан бізді аудан әкімінің орынбасары Тілек Ғабдушев бастады. Кездесуге келген оқырмандарға  журналистерді таныстырып, әңгіме-дүкеннің тізгінін қағып отырды. Медиахолдингтің бас директоры Рауан Сәбитов: – Бүгінде ақпарат тарату кеңістігі баршаға мәлім. Талғам да, пікір де сан алуан. Бір тарап интернетті қалайды, енді бірі газетті жақтайды, үшіншісі, теледидар мен радионы қолай көреді. Қалай дегенде де, баспасөз билік пен халық арасындағы алтын көпір ретіндегі өз миссиясын жоғалтпайды. Осы орайда ең бірінші ақылшымыз өздеріңіз болып қала бересіздер. «Дәстүрлі медиа өнімдеріміздің мазмұны мен сапасы қандай? Болашақта қандай болуы керек? Нендей өзгерістер күтесіздер?» дей келіп, патша көңіл оқырмандарды ашық пікірлесуге шақырды.

Алқалап келген ағайынның арасынан алғашқы болып сөз алған ардагер Жігербай Қажығалиев: – Мен медиатор ретінде аудан көлемінде болып жататын дау-дамай, ұрлық, төбелес сияқты қылмыстар, айырылысу жөніндегі сот отырыстарына қатысып келемін. Айтайын дегенім, мал көбейді, бағылмайды. Бұрын бақташылар табыла кететін еді. Енді елдің жағдайы түзелгендіктен шығар,  малды бағуға арланады. Содан адамдар малдарын шығарады да, жайылысқа айдап жібереді. Олардың көлікке қағылуы көбейді. Бір кемпірдің жалғыз сиыры өткенде көлікке қағылып өлді. Қалада тұратын көлік иесі «аутокөлігім бүлінді» деп адвокат жалдап келіп, кемпірді сотқа берді. Айналғанда, малын бақпаған деп кейуананы кінәлаған сот оны ірі айыппұл төлеуге кесті. Енді 30-40 мың теңгенің көлемінде зейнетақыға күн көріп отырған жалғызбасты кейуана оны бір жыл бойы төлемек. Анау қаладан келген шопырға медиатор ретінде қалай айтсам да көнбеді. Бұл жерде заңда біржақтылық, шикілік бар. Шопырдікі дұрыс дегенге өз басым келіспеймін.  Ауылдың тұсына келгенде қатты айдаған шығар, адам, мал көп жүретін аймақта неге абай болмайды? Түнде келе жатқан оның арақ ішкен болуы да мүмкін ғой. Әзірге бұдан құтылудың бір жолы – ауыл-ауылдарда мал бағуды ұйымдастыру керек. Ол үшін әкімдер жатпай-тұрмай жұмыс істегендері жөн.

Ардагер Балым Хамзина: – Тәрбиелік мәні бар мәселелерді қозғап отырсыңдар, журналист інілерім! Елдің жанына бататын жайттарды  өз құлақтарыңызбен естіп, көздеріңізбен көруге келгендеріңізге көптен-көп рақмет! Алдағы уақытта да ел арасына осылай шығыңқырап тұрыңыздар. Менің айтайын дегенім, ана бір жылдары теледидардың апталық бағдарламасын беріп тұратын едіңіздер… Сол көрінбей кетті. Мен газеттеріңізден әр саланы қаузаған материалдарды топтап беретін арнайы беттерді жиі оқығым келеді. Оқырманның бұл өтінішіне медиахолдингтің бас директоры былай деді: – Осыдан  бір-екі жыл бұрын оқырмандарымыз «Бағдарламаны бермей-ақ қойса қайтеді, өйткені, газет бізге апталап кешігіп келеді, ол келгенше, бағдарламаның қажеті болмай қалады, оның орнына оқылымды мақалалар берілсе..» деп еді дейді әріптестерім. Соған байланысты тоқтатылған ғой. Осы бір апта бойы Қазталов, Жәнібек, Бөкей ордасы, Жаңақала аудандарын аралап келеміз. Сонда естіп-білгеніміз, кейбір ауылдарға, оқырмандарымызға газеттің дер шағында жеткізілуі әлі түзеліп кете қоймаған. Газеттерді жинап-жинап, бір-ақ апаратын жерлер әлі бар. Соған байланысты, бағдарламаны бермей-ақ қоялық деген шешім әлі күшінде. Ал арнайы беттерге келетін болсақ, балалар мен мектеп оқушыларына, ұстаздарға, ардагерлерге, жастарға, салт-дәстүр, дін, тіл тағы басқа да тақырыптарға арналған беттер арнайы айдарлармен беріліп тұрады.

Бақтығали Қоспаев, ардагер:

– Мынау арнайы шыққан сапарларыңызға үлкен  ризашылығымды білдіремін. Бұдан медиахолдинг  ұтпаса, ұтылмайды. Тарихи материалдарды молынан берген жөн. Облыс, аудан, ауыл, ел-жер тарихын індеткен материалдарды көбірек жариялау керек. Арнайы экспедициялар ұйымдастырылып, оның материалдары аудандық газетімізде жария етілді. Жайықтың Бұқар беті тұнып тұрған тарих. Соған облыс журналистері түренді салыңқыраса, түйгендерін нақты фактілермен ойнатып, жарқылдатып берсе?..

Ардагер журналист, ақын, тұшымды жазғандарымен ұзақ жылдардан бері «Орал өңірі» газетінің оқырмандарына тонның ішкі бауындай болып кеткен Тілес Жазықбай біздің келгенімізге бек қуанышты екен. Көсіле сөйледі. Күндіз күлкісінен, түнде ұйқысынан ада қылған мәселелерді ортаға тастады.

– Әлеуметтік желі балалардың тілін жұтаңдатып барады. Кітап оқымайды. Біз 7-сыныпта оқып жүргенде-ақ, Ғабит Мүсіреповтің «Ананың арашасы» әңгімесін оқып едік. Тілі қандай деп, таңқала  талқылағанымыз есімнен кетпейді. Сондай шығармаларды оқымаған жас ұрпақтың ой-өрісі қалай дамиды? Тілдік қоры қалай байиды? Қатігездік көбейді. Әке-шешесін өлтіргенді, шаранасын далаға тастағанды бұрын естіп пе едік? Осының бәрі әдебиетті оқымағанның, сұлулыққа тәнті болмағанның кесірі. «Орал өңірінің» үйретері көп, тәрбиеге, адамгершілік иірімге үйірген мақалалар жиі шығады. Соған қуанып жүремін. Газеттен, кітаптан қол үзбеуіміз керек, – дей келіп, ардагер ағамыз қызды-қыздымен «Іші-сырты кекке толып жүдеген, Тағдырынан жұлдызды сәт тілеген. Екі аяқты көкжал көре қалсаңыз, Тілін тауып, оқытыңдар бір өлең» деп өзі сүйетін ақынның бір шумағын төгілдіріп тастады. «Әп, бәрекелді!» дестік жи-налғандар да, біздер де.

Аудандық орталықтандырылған кітапхана меңгерушісі Роза Мұсағалиева: – Газеттің өміршеңдігінде сөз жоқ! «Пайдалы кеңес» деп арнайы бұрыш беріп тұрсаңыз. Халықтың бәрінің көңілінен шығу оңай емес, дегенмен, жас ұрпақты тәрбиелеуде, ұлттық салт-сананы сақтауда, тілімізді құрметтеуде, бақуатты тұрмыс үшін еңбекке, кәсіп жасауға шақыруда ұшан-теңіз жұмыс жасап жатырсыздар. Оны өз басым жақсылыққа бағалаймын. Сапарларыңыз  сәтті  болсын!

Мүгедектер қоғамының төрағасы Сәрсенов Мұрат ақсақал Атырауға, Жалпақталға баратын күре жолдардың бойындағы тоқтайтын, түзге баратын жерлерді жолаушылардан ұялмайтындай етіп оңтайландыру туралы жазыңқырауымызды өтінді.

Тоқсан жасқа қарай маңдай түзеген Ерёмин Иван ақсақал айтарын қазақша төгілтті: – Мал көбейіп келеді. Бара-бара жем-шөп қорын жасақтау оңайға түспейді. Сондықтан лиман жерлерді қайтадан қолға алуымыз керек. Ол жерлер осы өңірде бұрын болған, соларды қайтадан қолға алған жөн. Анау Батуринде, мына Первомайда жүгері өсірді. Кісі бойынан асып кететін жүгері өсіретін Самаркин деген азамат болған еді. Жалаңаяқ, қалтасын жүгерінің тұқымына толтырып алып, тұқым мәкі түскен жерлерге қайтадан жаяу егіп жүретінін талай көрдім. Құдайға шүкір, қуатым қайта қойған жоқ, тәжірибем бар, үйренемін деген адамға үйретер едім…

Құқық қорғау саласының ардагері Бақытжан Қоспаев: – Чапаевта 10 мыңның үстінде адам тұрады. Зейнеткерлерге мал ұстамай болмайды. Ет, сүт, одан жасалатын өнімдер керек. Мына жағымыз жол, газ құбыры өтіп жатыр, ана жағымызда Жайық, тоғай. Малды бақтырмайды. Қыр жақтағы қожалықтар «менің жерім» деп малдарымызды кері қуады. Машина ағыны күндіз-түні бір үзілмейді. Осы күре жолдан сағатына ерсілі-қарсылы 300 машина өтеді екен. Жылқы, сиыр соғылып жатады. Бүлінген көліктің шығынын мал иесіне төлететіні дұрыс емес. Заң мал иесіне қараспайды. Сондықтан осынау біржақты қабылданатын шешімнің дұрыс еместігін газеттер жаза берулері керек. Тағы бір айтайын дегенім, анау бір жылдары, қиын кезде ауыл таласып-тармасып бау-бақша егетін, жер жетпей жататын. Қазір халық тойынды ма, бау-бақша екпейді. Бір кісі егіп, оны 20 кісі сатып алады.

Ол удай қымбат. Газет ауыл тұрғындарын жермен жұмыс жасауға үндеп, жиі материалдар берсе деймін. Осы арада Иван ақсақал қызып кетті-ау дейміз, тағы сөйледі. – Бақытжан дұрыс айтады. Жағдай түзелген сайын жалқаулар, «лодырлар» көбейді… Менде көкөністің, жеміс ағаштарының  барлық түрі өседі. Ал, кейбір ауылдастарым бау-бақшаны айтасыз, үйінің төңірегіне шыбық шаншымайды ғой… Малға келсек, оны бағуды ұйымдастырмай, көлікке соғыла береді. Олай болмауы үшін жергілікті әкімдер жұмыс істеулері керек, ұйымдастыруы қажет!

*  *  *

Ардагерлермен, мекеме, ұйым басшыларымен, түрлі сала мамандарымен кездескеннен кейін медиахолдинг бас директорын М. Әуезов атындағы орта мектептің жоғары сынып оқушылары аяқ астынан «аттай қалап» кездесуге шақырды. Ақсақалдардың ақ батасын алып, аманат, өтініштерін арқалап шыққан Рауан Сәбитов уақыттың тығыздығына  қарамастан  келісті.

Бүгінде мектеп партасынан қанат қаққалы отырған ұл-қыздар үшін болашақтағы мамандықтарын қапысыз таңдау әлбетте, оңай шаруа емес. Әйтеуір, бір мамандық алып шықсам жарар дегеннің аяғы берекеге апармайды. Өмір бойы өзекті өртейтін өкініш болып қалуы әбден мүмкін. Оқушылармен болған жүздесуде Рауан Сәбитов осы жайттарды тілге тиек етті. Оқушы өрендердің пікірлерін тыңдай отырып, ол журналистиканың мақсат-мұраттары, мамандықты жан қалауымен таңдай білу жайлы өз ойларымен бөлісті. «Өз ісіңді шын сүю, келешегіңе ерте бастан, тап қазір дайындалу сенің бақытыңа алғашқы баспалдақ болып табылады. Бәсекелестік заманның талабын біл. Өмір – сынақ, өзіңді қайра!», – деді Рауан Сәбитұлы. Оның адам үшін тіл байлығының тағдыршешті орны, маңызы туралы әңгімесі де жеткіншектердің көңіліне қонғаны шүбәсіз.

*  *  *

Ақжайықтағы іс-шаралар ауданның ауылдарынан өкілдер қатысуымен Жаңабұлақ ауылында жалғасып, қорытындыланды. Мәдениет үйінде өткен салтанатта «Орал өңірі», «Приуралье» және аудандық «Жайық таңы» газеттеріне жан-жақты қолдау көрсетіп жүрген ауылдық округ әкімдері Нұртаза Нәбиденов (Чапаев), Болат Шәленов (Тайпақ), Ерлан Темірғали (Базаршолан), Тәтжан Өтемісов (Ақжол), Ермек Құсайынов (Жаңабұлақ), жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінің басшысы Жанна Нұржанова, Ақжайық аграрлық-техникалық колледжінің директоры Бақытжан Қоспаев, обаға қарсы күрес бөлімшесінің басшысы Серік Тасқалиев, қазынашылық бөлімінің басшысы Алтай Мергенов, аудандық «Қазпошта» бөлімінің қызметкерлері Айсұлу Батырғазиева, Венера Борбаева, Жаңабұлақ пошта бөлімшесінің меңгерушісі Гүлзейнеп Жақсыгерейқызы, жаңабұлақтық кәсіпкер Асқар Қабанов, еңбек ардагері Аманғали Төлегенов естелік сыйлықтармен қошеметтелді. «Жайық таңы» газетінің белсенді авторлары: журналистика ардагері, өлкетанушы Бақтығали Қоспаев, аудандық №2 сотының маманы Әлия Жаманова және төтенше жағдайлар бөлімінің бас маманы

Рауан Қашқынбаевқа штаттан тыс тілші куәліктері, тырнақалды шығармаларымен көрініп жүрген 10-сынып оқушысы Айнагүл Есқақ (Есенсай), 9-сынып оқушысы Дәурен Қуанышев (Алмалы) және 8-сынып оқушысы Әділ Жәрдемге «Жайық таңы» газетінің жас тілшісі куәліктері тапсырылды. Сондай-ақ аудан оқушылары арасында «Өрімтал» облыстық жас тілшілер фестиваліне қатысу үшін шығарма жазудан байқау өткен еді. Мұнда дара шыққан үш оқушыға: Бітік мектеп-бөбекжай кешенінің 11-сынып оқушысы Лаура Ғұбашева, Жаңабұлақ орта мектебінің 9-сынып оқушысы Аружан Әділханова және Бітік мектеп-бөбекжай кешенінің 10-сынып оқушысы Гүлайназ Сәрсенғазиеваларға  «Өрімталға» жолдама берілді.

Шара барысы облыс өнерпаздарының өнерімен өрнектеліп, осынау сәттердің сән-салтанатын  арттыра  түсті…

Есенжол   ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал   өңірі»


Медиахолдинг: мерейлі кездесулер, жарқын жүздесулер

Күні: , 81 рет оқылды

Жыл-он екі айда журналистер қауымы мен газет оқырмандарының тағатсыздана күтетін екі кездесуі бар. Ол баспасөзге жазылу науқаны басталар шақ – көктем мен қара күзде журналистер дүркірей атқа қонып, аудандарға, ауылдарға аттанады. Газетті оқитын, оны ылғи да «бір жақыны келердей күтіп жүретін» жанашыр оқырмандармен айқұшақ болып кездесетін мұндай сәттерді журналистер де асыға күтеді. Ондай жүздесулерде оқырмандар өздерінің ойларын ортаға салады, «Шіркін, осыны жазса…» деп мазалап жүрген ауылдың мәселелерін көтереді.  «Қаны сорғалаған» тың тақырыптарды көзінен тізіп береді, талап-тілектерін, ұсыныстарын жасырмайды. Бүкпесіз сырласатын кездесуде қызды-қыздымен кейбір мақалаларға сын да айтылады. Несін айтасыз, бір керемет кездесу болады. Сондай-ақ сәтті шыққан мақалаларға әйелі ұл тапқандай қуанатын оқырман ондай-ондай кездесулерде ақжарма қуаныштарын жасырып қалмайды. Журналистерге берері мол осындай олжалы кездесулер жақында бес ауданда оздырылды.

Тек бұл жолы ол бұрынғы жылдардағыдан бөлек өзгеше бедермен, соны үлгімен өтті. Бұрын бір-екі тілші барып қана кездесу өткізетін. Бұл жолы ауылдағы оқырмандарымен жүздесуге қос газет – «Орал өңірі» мен «Приуральені» қанатының астына алған «Жайық Пресс» медиахолдингінің бас директоры Рауан Сәбитов бастаған топ аттанды. «Рухани жаңғыру» бағдарла-масының басым бағыттарын насихаттау мақсатында «Туған жер» этномәдени жобасы аясында аудандарға аттанған топтың ішінде қос газеттің бас редакторлары Бауыржан Ғұбайдуллин, Роза Сыйықова мен тілшілер болды. Осы жолғы кездесулердің бұрынғылардан тағы бір ерекшелігі – Ғ. Құрманғалиев атындағы облыстық филармонияның өнерпаздары журналистермен бірге жүрді. Газет оқырмандары күндіз журналистермен кездесіп, ақжарма әңгіменің тиегін ағытса, кешінде күміс көмей әншілердің әні мен жырын тыңдап бір жасады. Көрікті кештің өн бойына газетке жанашырлық танытып жүрген кәсіпкерлерді, пошта қызметкерлерін, түрлі қызмет иелерін, мекеме басшыларын сахнаға шығарып, марапаттау салтанатына енгізіліп, жиналғандардың жанын сүйсінтті. Ақ қағазға арманын төгіп, қауырсын қаламды серік еткен, жазғандары аудандық газеттерде жиі жарияланып жүрген  жас талаптарға  дүйім жұрттың алдында, сахнаның төрінде  аудандық газеттердің «Жас тілшісі» куәліктері тапсырылғаны да айта жүрер жаңалық болды. Өңдері қуаныштан бал-бұл жайнаған олардың арасында сол сәтте бәлки, «Орал өңірі» газетінің болашақ журналистері де тұрған шығар?! Ат арытып, алыс аудандарға аттанған үлкен топтың ең басты мақсаты – «Рухани жаңғыру» бағдарламасының басым бағыттарын насихаттау мақсатында  «Туған жер» этномәдени жобасы аясында бұқарамен, оқырмандарымызбен  кездесіп, келелі әңгіме өткізу еді. Бес ауданды бетке ұстап, суыт аттанған сапарға тағы бір сойылдай себеп – газетке жазылуға шақыру және сол газеттің алдағы нөмірлерін қайтсек оқылымды, тартымды етеміз, бұған оқырмандарымыз қандай ой қосады деген сұраққа жауап іздеу болды.

Осы жүздесулердің тағы бір  мұраты – орта мектептердің 7-11-сынып  оқушылары арасынан жазуға бейімі бар, болашақта «журналист болсам» деген арманның ақ қанатында жүргендердің арасынан жүйріктерін таңдау еді. «Ғажайып өлке» тақырыбында өзінің туған жері, туған ауылы туралы тақырыпта қалам тербеген олардың ең үздік шыққан үшеуіне жас тілшілердің облыстық «Өрімтал» фестиваліне  жолдама  беріледі.

Былайша айтқанда, баспасөзге жазылуға үндеу бар, оқырманда-рымыздың назын тыңдау бар, «Рухани жаңғыру» бағдарламасын насихаттау бар және болашақ журналистерді құлыншақ кезінде көз қырына алып, «құлағына ен салу» бар, бұл кездесулердің салмағы жеңіл болмағанын оқырмандарымыздың өздері де бағамдап отырған шығар… Мұнымен де іс бітпейді. «Апама да барайын, тайлағымды да үйретейін» деген, осы сапар облыстың он екі ауданының аудандық үнқағаздарының редакторлары Қазталовта басқосты. Жай жиналған жоқ, «Жайық Пресс» медиахолдингі жанынан құрылған бас редакторлар клубының көшпелі жиынының алғашқы отырысын өткізді. Онда аудандық газеттердің редакторлары бүгінгі таңдағы үнқағаздардың жай-күйін, келешегін, өңірлік журналистиканың жетістіктері мен қордаланған мәселелерін ортаға салып, «шерлерін» тарқатты. Алдағы күндерде «Оқырмандар нобайын көбейте түсу үшін газетте қандай мәселелерді көтеру керек? Оны оқырманның таңдайына татитындай етіп беру үшін не істеу керек?» деген бағыттарда  ойларын ортаға салды. Көшпелі жиынға «Ана тілі» газетінің бас редакторы, «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты, ақын-журналист Жанарбек Әшімжан арнайы шақырылған еді. Алматыдан ат арытып, әдейі келген ол облыс журналистерінің бұл шараларына «оқырманға да, газетке де пайдасы шаш етектен, тосын бастама» деп шын қуанды. Қуанып жүріп, облыстың төрт бұрышынан Қазталовта тоқайласқан журналистерге  шеберлік  сыныбын  өткізді.

*  *  *

Алдын ала айтсақ, бұған дейін газетімізде осы сапарлар туралы есеп-материалдарда жарияланғанындай, кездесулер өз дәрежесінде өтті. Көңілден шықты. Аудандардың қай-қайсысы да журналистерді хош алып, халықпен жүздесулеріне барлық жағдайды жасады, кездесулерді кемеліне келтіріп өткізуге мүмкіндіктің бәрін туғызды. Ол үшін Қазталовтың, Жәнібектің, Бөкей ордасының, Жаңақаланың, Ақжайықтың әкімдіктеріне мың  да  бір  рақмет!

Газет тілшілері ауылдағы оқырмандарымен кездескенде олар қандай мәселелерді көтерді, нендей талап-тілектер, сын-ескертпелер айтылды, оларды алаңдататын, мазалайтын жағдайлар бар ма? Енді солардың ең бастыларына тоқталып өтсек…

*  *  *

Қашанда газетті «ежіктеп оқып» отыратын патша көңіл оқырман жанашырлықпен «тарихи деректерге мұқият болайықшы» дегені көңілдің төріне қонақтады. Қазталовтық оқырманымыз, Қошанкөл ауылдық ақсақалдар алқасының төрағасы Меңдіхан Халықұлы «Кей басылымдарда Махамбет пен Исатай көтерілісіне қатысты кейбір деректерде ағат мәліметтер кетіп жатады. Соларды түзетіп, туралап беріп отыру керек. Қазталовтың тарихы 200 жылдан асады. Келер ұрпаққа соны осы қазірден жазып кетпесек, кейін кеш болуы мүмкін. Өткен ғасырдың 50-жылдарында ғалымдардың мұқият зерттеуімен мақұлданған «Еділбай сорын» балшықпен емдейтін сауықтыру орнына айналдырып, халықтың игілігіне пайдалануға беру мәселесі әлі шешілген жоқ. Осыны облыстық, аудандық басылымдар жазып, тиісті орындардың назарын аудару керек» деген ұсынысына Қайыңды ауылдық округінің ақсақалдар алқасының төрағасы Мұнайдар Карин де қосылып, ол сорды бала кезінен білетіндігін, балшығы жел-құздан жабысатын сан сырқатқа мың да бір ем екенін баяндады. Қазталовтық қариялар «Халықтық банктің» аудандық бөлімшесін ашу жайын журналистер қаузаса, сең қозғалар ма еді деген армандарын айтты.

Ардагер ұстаз Гүлжиян Исмағұлова мектеп жасындағы балалардың, жастардың кітап, газет оқымайтындықтарына қынжылды. Діни сауаттылықты арттыратын мақалалар көбірек жарияланып тұрса дейді.

Газетіміздің белсенді авторларының бірі, аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы Уәлиолла Әбішевтің есімі оқырмандарымызға көптен таныс. Нені жазса да елдің, халықтың қамын ойлап қалам тербейтін ағамыз тұщымды ойларын бұл жолы да бүгіп қалмады. – «Орал өңірі» ауыл шаруашылығы тақырыбын үнемі жазып келеді. Біздің ауданның күн-көріс көзі – мал шаруашылығы. Осы төңіректе жүргендер жайлы жиі жазып тұрса, бүгінде мал бағудан қашатын жастарымызға бәлки, ой салар… Малдан өнетін өнімдерді өңдеуге бет бұра алмай келеміз. Осы төңіректен неге жазбасқа? Дерек-дәйегі  елең еткізетін қызық-қызық мақалалар іздеп отырамыз, күтіп отырамыз. Тарихи құжаттарды терең қазып, іздесе, зерттесе, журналистер талай дүниелердің үстінен түсетіні кәміл.

Ардагер ағамыз Болат Бекешевті аудандағы су мәселесі толғандырады. – Дүниеде шексіз ештеңе жоқ, бүгінгідей ысырапшылдығымыздан арылмасақ, болашақта қиын болуы мүмкін. Ауылдарға қарата болашағы бар, болашағы жоқ деген сөздер жиі айтылатын болды. Қазақтың жаны ауылда, сондықтан қазір бар ауылдарды сақтап қалмасақ болмайды. Қайтыс болған адамды жер қойнына беру дәстүрін де әркім әрқалайша атқаратын жағдайлар (мәйітті екі күн ұстап, үшінші күні жер қойнына беру) кездесіп қалады. Садақа ысырапшылдыққа айналып барады. Мұндай жағдайларды газет арқылы көпшілікті қозғап, бір ізге түсірмесе болмайды, сондықтан осыларды неге жазбасқа?..

*  *  *

Жәнібек ауданында аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы Аманкелді Уәлиев журналистерді құшақ жая қарсы алды. Бұған дейін аудан әкімі Азамат Сафималиев «Жайық Пресс» медиахолдингінің бас директоры Рауан Сәбитов бастап келген журналистерді арнайы қабылдаған еді. Содан соң журналистер үш топқа бөлініп, оқырмандармен кездесулерге кірісті. Біздің еншімізге ауданның ардагерлері бұйырды. 1871 ардагердің басын қосқан кеңестің (888 қария аудан орталығында тұрады) өз үйі, яғни сыңғырлап тұрған дағарадай ғимараты бар. «Қарияларға басы байлы берілген мұндай ғимарат облыстың өзге аудандарында жоқ» деп ақсақал ағалар, ақ самайлы әжелер бізге мақтаныштарын жасырмады. Олары шындық. Бірнеше бөлмеден тұратын орталықтың іші де, сырты да сыңғырлап тұр. Мұнда ақсақалдар бос уақыттарында бас қосып, ауданға, халыққа, жастарға қайтсек шапағатымызды тигіземіз деп ақылдасып отырады екен. Жәнібектің жасампаздана түсуіне барлық ғұмыры мен күш-жігерлерін арнаған осынау аталар мен әжелер  ауданның шаруажайына, бүгіні мен болашағына шау тартқан бүгінгі шақтарында да бей-жай қарай алмайды екен. Оның мәдени-рухани өміріне, жас ұрпақ тәрбиесіне  белсене араласады. «Ақсақалдарымыз алаңсыз бас қосып жүрсін» деп ауданның атқа- мінерлері де осынау баспананы қариялардың меншігіне басы-байлы берген. Шахмат, дойбы, бильярд ойнайтын бөлме дейсіз бе, қарттарды дәрігерлік тексеруден өткізіп тұратын арнайы кабинет дейсіз бе, бәрі бар. Аманкелді ағамыз ауданның тарихынан сыр шертетін түрлі құжаттарды, фотосуреттерді «қыздың жиған жүгіндей» етіп жұтындырып қойыпты. Ауданның, оған қарайтын ауылдардың өткен күндерінен бір мәлімет іздесеңіз, осы ардагерлер үйінен тауып қалуыңыз ғажап емес. Ардагерлер көршілес жатқан Волгоградқа, Палласовкаға жиі барып тұрады, осындай орталықтары болғасын оларды  да «ұялмай» өздеріне қонаққа шақырады екен. Содан да болар, көршілер қариялардың жиі қонағы.

Осынау ардагерлер үйінде ақсақалдар мен әжелер «Орал өңірі» газетінің журналистерімен емен-жарқын жүздесті. Оның тізгінін «Жайық Пресс» медиахолдингінің бас директоры Рауан Сәбитов қағып, қариялар шырайлы әңгіменің көрігін қыздырды. Әуелі Аманкелді ағамыз «Бір топ болып келгендеріңізге қуанып жатырмыз. Осылай жиі келіп тұрсаңдаршы?! Қарым-қатынасымыз, барыс-келісіміз жақсара бергей, жазар көбейгей…» деп ағынан жарылды. Одан әрі ардагер ұстаз Қабаш Жүнісов сөз алды: – «Орал өңірін» 1970 жылдан бері үзбей оқып келемін. Қырық жыл мектепте мұғалім болдым. Сондықтан мені бала тәрбиесі өте қатты алаңдатады. Менің айтарым, газет жас ұрпақ тәрбиесін нөмір сайын жазып отырса да артықтық етпейді. Білім керек, бірақ тәрбиелік тәртіп болмаса, бәрі бос болып шығады. 1-5-сынып  аралығындағы, 5-11-сынып арасындағы оқушыларға, студенттерге қандай тәрбие беру керек, соған көңіл бөлмейміз. Адамның санасы ақшадан, дәулеттен, байлықтан биік тұруы керек қой. Осыларды жазсаңдаршы?.. Ал, соңғы кезде газеттеріңіздің бет-ажары (безендірілуі деп түсініңіз. Ред.) жақсарып, мазмұнды, оқылымды материалдар көбейе түсті. Ылайым солай бола берсін. Қаладағы, аудандардағы жиналыстарды көп бересіңдер… Оның орнына ауылдардан жазылған мақалалар көп болса… Журналистік зерттеу, саралау мақалалар жиі-жиі жарияланса… Жас отбасылар жайлы журналистер көбірек қалам тербесе, ол бәлки, бүгін үйленіп, ертең айырылысатындарға тосқауыл болар ма еді…

Ардагер ұстаз Меңсұлу Жұмақұлова өз сөзінде ел Президентінің алдағы жылды «Жастар жылы» деп жариялауына орай жастар туралы көбірек жазуды журналистерге мұқияттады. Зейнеткер Самиға Қайырова жастарды бала күнінен еңбекке тәрбиелеу керектігін тілге тиек етті. – Біз балаларымызды 16 жасқа дейін кәмелетке толмаған деп үбектейміз. Ал 16-дан кейін ол баламыз жұмыс істей ме, нағыз жалқау болып шығады. Сондықтан балаларды жас күнінен еңбекке баулыған жөн. Ауылдағылар малымен күн көріп отыр. Бірақ бара-бара мал жаятын жерлер азайып, осы күнімізге зар болып қалуымыз мүмкін. Осы жа-ғын да газет жаза түссе?..

Айтқалиев Мұса ақсақал газет-тің апталап кешігіп келетіндігіне реніш білдірді.

*  *  *

Журналистер бес ауданды көктей өткен сапарлары кезінде уақыттан ұтылмау үшін құс ұйқылы күйге көшті. Күндіз оқырмандармен кездесіп, түнде кезекті ауданға «жетіп жығылуға» тырысты. Түнделетіп түс қашқанда қасиетті Орданың құмына табан тиді. Ертесіне үш топқа бөлінген журналистер оқырмандармен кездесті. Біз өзіміз кездескен, көрген, естіген жайдан хабардар етпекпіз. Амантай Хамзин ағамыз біз үшін «өзіміз» болып есептеледі. Өйткені ол саналы шақтары мен ғұмырын журналистикаға арнаған ардагер. Дегенмен ағамыз назын да жасырмады. Аты аңызға айналған, Орда үшін орны бөлек ұстаз Ахметфайыз Тажетдинов туралы мақаласы «Орал өңірінің» қоржынында «сүрленіп» жатқанына біраз болыпты. Өлкетану жайлы жаза түскенімізді қалады. Мөлдіретіп жазатын көркем очерктер көзден бұл-бұл ұшқандай. Сілтегенін сілейтіп салатын фельетондар қайда? Журналист ағамыз ізін басқан інілерін осылайша қайрады, жігерлерін жаныды. Сынын құп алдық.

«Орал өңірін» оқымаса, көңілі көншімейтін ардагер ұстаз Ноқаш Қадымов Амантай ағамыздан да «асып түсті». Газеттің әр санын жібермей оқитындығын аңғартқан  кешегі мұғалім ағамыз «Қыздырып жазыңыздар, жұмыс істемейтін әкімдерге тигізіп жазыңыздар» деп ықтияттады. Көкейкесті мәселелерді тайға таңба басқандай жазған жөн! Сын материалдарды топтап беріп отыру үшін арнайы бет ашуды ұсынды. Ағамыздың айтқаны жанымызға жағып бара жатты. Көршілес Жәнібекте екі базар жұмыс істеп, жергілікті өнімдерін саудалап жатады, Ордада базары түскір бар-ау, бірақ онда жергілікті өнім неге сатылмайды? Қаладан әкелінген өнімдерді сататыны қалай? Өз өніміміз қайда? Ең аяғы ет сататын дүкен жоқ… Табиғи азық-түліктерді тұтынбағасын адамдар, әсіресе, балалар арасында аурулар көбейіп барады. Осыларды жиі-жиі жазып тұрсаңдаршы?..

Дәрігер Нәсіп Нүркенова ауылдастарының денсаулығына қатты алаңдайтынын жасырмады. Газетте «денсаулық бұрышын», «дәрігерлік кеңесті» беріп тұрса, онда түрлі ауру-сырқаттарға сұрақ-жауап түрінде жауап қайтарылса дейді. Аурулардың статистикалық мәліметін де жариялап тұрған жөн сияқты. Жастар, балалар арасында семіздік, артық салмақ белең алып барады. Сол жастардан  «Үйлеріңізде сүт, айран, ірімшік, қаймақ тұтынасыңдар ма?» деп сұрасақ, үндемейді. Бау-бақша өсірмейді, демек, көкөністі қорек етпейді. Бұдан келіп, дұрыс тамақтанбайды деген мәселе шығады. Жастар арасында арақ, темекіге әуестік басым. Спортпен шұғылданбайды. Бала жүгіріп, секіріп ойнамағасын ұйықтағанда өсу, жетілу гармоны дұрыс бөлінбейді.

Телефон мен интернет жастардың жауына айналып барады. Үл-кендердің арасында жүрек-қан тамырлары көбейе түскен. Қант диабетіне шалдығу аудан бойынша жыл санап артқан. Аудан бойынша 186 адам осы сырқатпен есепке алынды. Бұл өте көп. Денсаулық мәселесін өткір әрі тұрақ-ты  жазыңқыраңдар.

Ұстаз Сәрсенбай Қуанышалиевтің журналистермен кездесудегі жанайқайы да жайдан-жай емес. – Бұрын қазақ отбасында алды 10, соңы 4-5 баладан болушы еді. Қазір әрі кетсе, 3-4 құрсақ көтерсе, соңы 1-2 перзентпен шектеледі. Ал, сол 1-2 көкені қалай тәрбиелеп жүрміз? Оларды ешкімнен кем қылмаймыз деп асыра сілтеп жүрген жоқпыз ба? Меніңше, артықтау кетіп жүрген тұсымыз көп. Мектепке барар-бармасында құны 60-70 мың теңге тұратын ұялы телефон сыйлаймыз. Бала телефонды үйреніп алғасын, таңның атысы, күннің батысы соның «тұтқынына» айналады. Күніне 8-10 сағат бойы соған телміргесін, әбден сілесі қатып, төсекке құлайды. Таза ауаға шықпағасын, ойнамағасын, денсаулығын жастай құртпай ма? Бұл туралы айтудай айтылып, жазудай жазылып жатыр. Бірақ оған мән беріп жатқан қазақ жоқ! Интернет жастарымыздың тілін тонап, ақыл-есін жаулап, ойлау, пікірлесу, өз ойын әдемі жеткізу, өз бетімен іздену қабілетінен айырып барады.

Мұның «жемісін» тіпті, арнаулы оқу орындарын бітірген жас мамандардың арасынан да кездестіре бастадық. Өз өмірбаянын қағазға өрнектей алмайтын, бір мекемеден екіншісіне қатынас қағазын жатық етіп жаза алмайтын оларды мен интернеттің «құрбандары» санаймын. Қысқасы, әр нәрсенің байыбына бас қатырмайтын, терең ойланып, дұрыс шешім қабылдай алмайтын, шет елдің бейәдеп әуендерін тыңдаудан талмайтын тілі «сақау» ұрпақ өсіп келеді-ау, деп қорқамын, мен! Қараңызшы, «ағай, сіз қателескен сияқтысыз» деудің орнына, «брат, сен қуып кеттің ғой» дейтіндер, «көп сөйлемеген дұрыс болатын сияқты» деудің орнына «қума!» деп салады. Сонда қазақтың талайды таң қалдырған тамаша тілі құрдымға кеткені ме? Газет арқылы осынау жағымсыз жағдайымызға майдан ашайық!

Ордалықтар бұл кездесуде ағынан жарылып, талай мәселелерді ортаға салды. Газеттің кешігіп келетінін айтты. «Баяғыда, – дейді олар. –  «Ауылдың айтқыштары» деген тақырыппен мақалалар беріп тұратын едіңдер, соны қайтадан қолға алсаңдаршы. 80-90 жастан асқан құйма құлақ қариялардың әңгімелерін беріп тұрсаңдаршы, жас ұрпақты кітап, газет оқуға бұрайық, Ұлы Отан соғы-сында ерлік көрсеткендер мен қаза тапқандарды, хабарсыз кеткендерді іздеген, олардың табылғандары туралы дүркін-дүркін жазып тұрсаңдаршы… Іргемізден күндіз-түні, ерсілі-қарсылы 16 поезд өтеді, солардың біреуіне де аяқ арта алмаймыз. Әрине, ол мемлекеттердің арасында шешілетін мәселе, дегенмен «Жыламаған балаға емшек жоқ» деген, үнсіз жатпайық, жаза берсеңдерші, бәлки, шешіліп қалар?.. Көрші аудандарда ардагерлерге, қарияларға, мүгедектерге арналған жеңіл бағамен сататын арнайы дүкендер бар. Бізде ол жоқ. Онда ең болмаса, жергілікті сүт, ет, ірімшік сияқты өнімдер сатылса… Мал бағатын жер жоқ, қостырып бағу ұйымдастырылмайды. Ақшамызды төлер едік, сондай бір пункт ашылса… Шұбат, қымыз, саумал сататын орталық неге ашылмайды? Осылар туралы журналистер неге жазбайсыңдар?..

*  *  *

Жаңақалалықтар да бас директор Рауан Сәбитов бастаған  «Жайық Пресс» журналистерін жар-қылдап қарсы алды. Аудан әкімі Наурызбай Қарағойшин арнайы қабылдады. Ардагерлер мен ауылдық округ әкімдері жиналып келген кездесуге өзі де бастан-аяқ қатысты. Жаңақалада да «Орал өңірі» жанашырларының қатары қалың. Әсіресе, ардагер ағаларымыз газетті жатпай-тұрмай оқып, хат-хабарларын жиі жолдап жатады. Сондықтан болар, кездесуде ой-пікірлерін айтып, мінберге көтерілгендер көп болды.

Жаңақала – еділбай қойымен бір кезде Мәскеуді «жаулаған» өңір. Оның сыртында жылқы, ірі қара, түйе өсіруден де өзге өңірлерден мойыны озық. Дегенмен, жаңақалалықтардың ойын онға бөлетін мәселелер де жоқ емес. Құмарғали Қайыржанов қой басының азайып бара жатқанына қынжы-лады. Тері далада жатыр, тез арада өңдейтін зауыт ашпаса болмайды. Жер асты суларының қорын осы бастан зерттеп, қамдануымыз керек. Осыларды журналистер дүркін-дүркін жазып отырса?..

Газетіміздің белсенді авторла-рының бірі,  бір кезде «Орал өңірі» газетінің «шекпенінен» шыққан, облысымызға белгілі ақын-журналист, қазір Жаңақала аудандық мәслихатының хатшысы Зәкәрия Сисенғали біздің «ескі жарамызды» тырнады. – Газетте жарияланып жатқан материалдарыңызды тұщынып тұрып оқимын. Шынымды айтсам, «Орал өңірі» маған ыстық. Жақсы шыққан мақалаларыңызға өзім жазғандай қуанамын. Сын материалдар, сараптамалық мақалаларды жиі беріп жүрсіздер. Дұрыс. Баяғыда газетке сын мақала шықса, тиісті органдарда тиісті шаралар алынып, кемшіліктер түзетілетін, сын аяқсыз қалмайтын. Бүгінде де соған жету керек. Өйткені, газет жеке бастың емес, елдің, халықтың мүддесін, тағдырын жоқтайды. Сынға теріс қарамай, алынған шараның нәтижесін редакцияға хабарлап отыру керек. Жастардың интернетке тәуелділігін қайтсек жоямыз? Көркем әдебиет, газет оқымаудың  аяғы рухани аштыққа апарып соғатынын журналистер көтермесе, кім көтереді? Халық тұщынып оқитын құнды, терең талданып, жан-жақты сараланған материалдар күтеміз. Нәсіпқали Мақанов ағамыз азық-түлік пен дәрі-дәрмектің бағасы айлап емес, күн санап өсіп бара жатқанын айтты. Нәкең осы арада «Ана бір жылдары әр ауданға тұрақты түрде арнайы бет беріп отыратын едіңдер, соны қайтадан қолға алсаңдар…» деген ұсыныс білдірді.

Өлкетанушы, белсенді оқырманымыз Тыныштық Өтешқалиев «Интернет, сайт дегендеріңіз не болса соны жазатын болды. Өсек-аяңды тексермей, тергемей, аққарасын айырмай жариялап жатады. Ондай мәселелерді газет жазса, төрт құбыласын тең шығарады. Сондықтан газетте жазылғандарды өзім бәрінен биік қоямын. Шүкір, қазір жағдайымыз түзеліп келеді, енді рухани жағымызға көңіл бөлейік. Газет-журналдарды көптеп жаздырып алайық, балаларымыздың оқуын қадағалайық. Менің бір айтайын дегенім, малды бағуды қойдық. Ол жолға шығып кетіп, жол апаттары орын алуда. Ең өкініштісі, кісі шығыны да жоқ емес. Осыны реттеуге газет аралассын, жазсын дегім келеді. Сосын мал аурулары да азаймай тұр. Мұны да газет бетінен  түсірмеу  керек».

Бұл күні Жаңақала мектеп-гимназиясында да бір кездесу өтті. Ол туралы газетіміздің алдағы нөмірлерінде жариялайтын боламыз.

Қай кездесуде болмайық, оқырмандарымыздың газетке деген ынта-ықыласын, тілекші ниетін, ыстық көңілін сезіндік. Көрдік! Риза болдық! Осыдан кейін қалай шабыттанбайсың?..

Айтпақшы, «Алажақ кетсе де, айтажақ кетпесін» деген осынау бес ауданда өткен салмағы атан түйенің белін қайыстырғандай шаралардың ұйымдастыру жұмыстарында күні-түні «Жайық Пресс» медиахолдингі бас директорының аға кеңесшісі Нұрсұлтан Ертуғанұлы Мықтыбай жүрді. Кездесудің барлық сәттерін минут-секундына дейін есептеп, қағазға тізіп, солай өтуін қатты қадағалап, әр ауданда кеш түсе басталатын гала-концерттердің сценарийін өзі жазды. Сол концерттер мен сахнада өтетін түрлі марапаттауларды кемеліне келтіріп өзі жүргізді. Жас талапкер-оқушылардың арасында өткен шығарма жазудың ыстығына күйді, суығына тоңды. Әріптестері де, өнерпаздар да оған дән риза!

Есенжол   ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал    өңірі»


«61 жыл тұрған Мәскеумен қош-қайырласып, Ақ Жайыққа оралдым…»

Күні: , 181 рет оқылды

Есікті бәкене бойлы, тұйғын денелі азамат ашты. Қимыл-қозғалысы ширақ. Тіп-тік бойына, жүріс-тұрысына  қарап, «Біз іздеп келе жатқан қарияның баласы шығар…» дедім іштей. Өйткені 90 жастағы қариямен кездесуіміз керек еді.  Жолақты,  жұқа матадан тігілген қысқа жең көйлегі де қыры сынбаған, мұнтаздай. Сыртта қыркүйектің қабағы қарс түйіліп, суық тамшылармен жылап тұрған. Шалқайта ашылған нән терезеден гулеген салқын ауа бөлме ішінде «ойнақ салып» жүр екен. Сөйтсек, 90-дағы  ақсақалымыз осы кісі болып шықты. Сырт киімімді шешіп едім, денем тоңази бастады. Азынақ желді қаперіне ілмей, «Қош келдіңдер, балалар, төрлетіңдер!» деп, бірде оң жағымыздан, бірде сол жағымыздан шығады әлгі пысық шал. Облысымызға белгілі азаматтар «Осы бір ағамыздың өмірі газеттеріңізге жазуға әбден тұрады, әрі бірер аптаның төңірегінде 90-ға толады» дегенде, жасырып қайтеміз, «Құлағы ести ме, көзі көре ме?» деп сытылып кетпекші болдық. «Ойбуй-й-й, масаның ызыңын естіп қояды!» Әрі қарай індетіп едік, тіпті елеңдетті. Мәскеуде 61 жыл тұрыпты… Сол Мәскеудің милициясында өмір бойы қызмет жасап, сол жерден опалы қызметі үшін абыроймен, марапат-мақтаумен доғарысқа шығыпты.

— Мұрзасенов Серікқалимын, — деді 90 жасты тақиямен ұрғалы тұрған қария тып етіп, арқалы орындыққа шаншыла отырып жатып. Сол отырғаннан екі сағат бойғы әңгіме-дүкенімізде не артқа шалқаймады, не алға еңкеймеді. Нән терезеден азынаған өтпе жел желкемізге шаншудай қадалып барады. Қария «сквознякқа» пысқырып отырған жоқ. Жасырмай айтсақ, ақсақал өзі туралы жазуымызға қарсы болды.

– Шырақтарым, мен Мәскеуде тұрғаным болмаса, министр немесе депутат, тіпті жоғары лауазымды қызмет атқарған жоқпын. Қаратабан колхозшының қарапайым баласымын. Тіпті сендерге не айтарымды білмей отырмын.

«Мәскеуге қалай барып жүрсіз?» болды алғашқы сұрағымыз.

— Мына Қазталовтың Березин (қазір Қайыңды) ауылының тумасымын, 1928 жылы 1 қазанда  дүниеге келдім. 7-сыныпты бітіргеннен кейін оқи алмадым. Соғыстың түтеп тұрған кезі ғой. Мал бағатын әкеме көмекші болып жүргенімде  колхоз бастығы шақырып алып, «Сен бала учетчик боласың» деді.

«Болайын» дедім. Болдым да. Сол учетчик маған өмір бойына керім пайдаға асты. 1949 жылдың көктемінде әскерге алындым. Ол кезде ақша дегенді көрмейміз. Колхоз еңбеккүн жазады. Оған тамақ береді. Әскерге аттанғанымда бір қарын май берді.

Мамыр айының кезі, пойызға отырғанымызда қарындағы май былқылдап, ери бастады. Сатпасам, бұзылып кететін түрі бар, әлгіні стансаларда күрешкелеп сатып, қаражат жинап алдым. Мәскеуге түстік. Ауылдың баласымыз, орысшаға жоқпыз. Бірақ командирлерімнің айтқанын қағып алып, бұлжытпай, уақытында олар талап еткендей  орындайтындығым, өліп бара жатсам да, өтірік айтпайтындығым орыс командирлеріме жақса керек, олар маған сеніммен қарады.

Араға айлар түскенде рота командирі шақырып жатыр деді. Бардым. «Сен гражданкада кім болып жұмыс істедің?» — деді. Есепші болғанымды мәлім еттім. «Ты, оказывается, специалист?» — дейді командирім. Сосын «снабженец боласың»  деді. Шошып кеткенімді жасырмаймын. Бірақ әскери тәртіпке төселе бастағанмын. Сымдай тартыла қалып, қолымды шекеге қойып, «Есть!» дедім. Сөйтіп, сонау Қазталовтың қырынан келген қойшының баласы ротаның «снабженеці» болып шыға келді. Құдай сақтасын, ол жұмыс дегеніңіз, мықты екен. Әскери аэродромның құрылысын салатын ротаның бүкіл құрылыс материалдарына жауап бересің және бәрі қолыңнан өтеді. Оны дөңгелетіп әкеттім. «Ешкімді алдама! Жасырма! Өтірік айтпа!» деген еді командирім. Алға озыңқырап айтсам, сол командиріммен бес жылдың ішінде бір туғандай бауыр басып кеттім. Бір-бірімізге кереметтей сендік. Ұятқа қалдырған жерім болған жоқ.

Әскерден босаған бойда Мәскеудің милициясына жұмысқа жолдама берді. Мәскеудегі Тимирязев аудандық ішкі істер басқармасына жұмысқа кірдім. 40 жыл 7 ай Мәскеудің милициясында қызмет еттім. Құдай қарасты ма, айналайындар, бұл бастан талай қауіпті жайт өтті ғой, солардың бәрінен аман қалдым… Біреуін ғана айтайын.

Бір күні шақырту түсті. Айтылған үйге қаруымды ыңғайлап, сақтықпен кірдім. Екі көзі ақиған біреу алдымнан шықты. Еденге көзім түсіп кетіп еді, судай аққан қан…

Және тап тамағынан қырқылған адамның басы жатыр. Әріректе теңкиген, басы жоқ, әйел адамның денесі жатыр. Екі көзі ақиып, ақыра ұмтылған әлгіні қолтығына кіре бере, жамбасқа салдым да, алып ұрдым. Кісенді де салып үлгердім. Арақтан «белая горячкаға» айналған алқаш өзінің анасын бауыздап тастапты… Талай қанішерді тұтқындауға тура келді, құрысын, қайсыбірін айтасың…

— Серікқали ағамыздың сонау 60, 70, 80-ші жылдарда, одан кейін де Оралдан, Қазталовтан барған адамдарға тигізген шапағаты көп, орасан көп, — дейді ауыл шаруашылығы және банк саласының ардагерлері Жеңіс Дүйсекешев пен Борис Ізбасаров ағаларымыз, жақсы көретін інілерінің бірі – Бекет Мырзахметов.

— Мәскеуге басы ауырып, балтыры сыздап, дәрігерге емделуге барған жандар ағамыздың үйіне түсетін. Оларды қонақ ретінде күтіп алатыны өз алдына, Серікқали ағамыз зыр жүгіріп жүріп, шаруаларын тындырып береді екен. Тіпті жиналысқа, курортқа, іссапарларға барғандар да осы үйге соқпай кетпейді екен. Бара-бара Қазталов ауданының шаруашылықтары бұл ағамызды өздеріне экспедитор ретінде пайдаланып, біраз көмегін көрді. Өйткені танысқан адамын орыс болсын, шүршіт болсын, өзіне жақын етіп алатын, тілін табатын асқан дипломат ағамыз шаруашылықтарға қажет шаруаларды солар арқылы ән сағатта орайластырып беретін. Шаруашылық басшылары, колхоз төрағалары Сәкең арқылы шаруашылықтарының мұқтаждарын шешіп отырды. Ал Сәкеңнің өзі елге келе қалса, қазталовтықтар төбелеріне көтеріп, қатты құрметтейтін. Соның ішінде мен де болдым, — деп Жеңіс Дүйсекешев ағамыз ағынан жарылады.

Серікқали ағамыз Мәскеуде қатардағы милиция қызметкері болғанымен, қазақтың талай жайсаңымен мидай араласқан. Орал обкомының бірінші хатшысы М. Ықсанов, обком хатшысы С. Тотанов, Мәскеудегі Қазақстан өкілдігінің жауапты қызметкері С. Жаданов, аупартком хатшылары Р. Сүйербаев, М. Ысқақов, «Қазақстан әйелдері» журналының бас редакторы Ә. Жакетова, шаруашылық басшылары Ғ. Лұқпанов, С. Сәлімгереев, К. Хұсайынов, Ж. Хамзин, С. Даниялов, сот қызметкері Х. Жақыпов Сәкеңнің үйінде талай болған екен. Ал бұларға Қазақ КСР-ы Жоғарғы Кеңесінің депутаты С. Жақашева, И. Құтқожин, А. Қаналиев, Б. Есенғалиев, Қ. Абдрахимов, С. Төлеуішев және облысымыздың басқа да белгілі азаматтарын тағы қо-сыңыз.

Елімізге есімі кеңінен белгілі ұстаз Жақашева Сәндеш апамыз былай дейді:

— Серікқали замандасымыз жас күнінде өте сері жігіт еді. Ауылымыздағы қаракөз қыздарымызға бұйырмай, Мәскеу асып, сол жақта татардың сұлу қызының құрығына түсіп қалды. Жары жақсы адам еді. Ылғи араласып тұрдық. Сәкеңе таң қалатыным, Мәскеуде 61 жыл тұрса да, қазақшасы өз алдына, әлі күнге дейін қазақтың халық әндерін нәшіне келтіріп орындайды. «Елім-ай» мен «Сәулем-ай»ды құйқылжытатынын айтсайшы…

Мақал-мәтелдерді орнымен, сәнімен қолданып, әңгімесін құлпыр-тып айтады. Бір ауыз орысша араластырмайды. Жыр-дастандарды жатқа соғады. 90-ға келген жасына қарамастан, жаны сергек, көңілі ашық, аңқылдайды да отырады. Есте сақтау қабілеті керемет! Мұндай шалдар өте сирек қой!

«Жанұяңыз туралы да білгіміз келіп отыр», — дедік Серікқали ағамызбен әжің-гүжің әңгімеміз қызды-ау деген бір тұста. «Елден жырақ жүргесін бе, өзіміздің қазақ қыздарын кезіктіре алмадым. Басима атты татар қызына үйлендім. Обалы қайсы, жарықтық, жақсы жар, адал серігім болды. Төрт бала сүйдік. Өзі орыс ортасында, Мәскеуде өссе де, менің қонақтарымды жатырқаған жоқ. Күндіз-түні ағылып келіп жататын ағайындарды қабағын шытпай қарсылаушы еді-ау, жарықтығым-ай, — деп ағамыз кәдімгідей мұңайып қалды. – Жарым Басимаға екі дүниеде де ризамын. Ол кісі дүние салғаннан кейін алты жылдай жалғыз тұрдым. Ұл-қыздарым көмектесіп тұрды. Бірақ қартайғанда жалғыздық деген қиын екен. 6 жыл 60 жылдай болды.

Айттым ғой, бұл бастан қайғы да өтті. Екі әйелімнен, 2 баламнан айырылдым… Не істейсің, тағдыр ғой… Екі қыз-күйеу балам, 8 немере-жиенім бар. Олар Мәскеуде, Алматыда тұрып жатыр. Шүкір деймін Аллаға!..

Жақсы араласқан Сүйербаев Рахметолла інім елден әдейі іздеп келіп, «Сәке, балаларыңызды өсірдіңіз-өндірдіңіз, қамқорлығы-ңызды жасадыңыз. Енді елге оралмайсыз ба?.. Туған ауылыңызда тұрасыз ба, Оралға орналасасыз ба, қалағаныңызды жасайық. Ел өзіңіздікі. Талай көмектестіңіз, сізді бәрі таниды. «Әлтекенің Хрущеві» деп өзіңізге еркелейтін ауылдастарыңыз, Құдайға шүкір, бар. Оралдан екі жарты бір бүтін болатын жеңгеміз де табылып қалар», — деп әзіл-шынын араластырса да, шынын айтты. Жеңіс, Борис, Бекет інілерім де осы бағытта қолқалай бастады. Сөйтіп, жасым 85-ке қараған шағымда Ақ Жайыққа маңдай түзедім, анау інілерім көші-қон, үй-жай мәселесін зыр жүгіріп жүріп, тастай қылды».

Көп ұзамай, сол інілері Серікқали ағамыздың 36 жыл ұстаздық еткен, талай марапат иесі, ардагер ұстаз Баймұратова Клара апайымызбен отау құруына ұйытқы болады. Екі жақтағы балалар да еш қарсылық танытпайды. «1965 жылы марқұм күйеуіммен Мәскеуге барғанда ағаңыздың үйінде бол-ғанбыз. Сонда көңілде қалып қойған ғой», — деп баяғының бәйбішелеріндей мол пішілген Клара апамыз әзіл қыстырады әңгімесіне. Қақталған күмістей ақ жүзінде қызыл жалқын ойнайды. Күнінде аққұбаның ажары атқан таңдай әдемісі болғанынан әлі де ажырай қоймапты. Бір-біріне жарасып-ақ тұр! Жасаған Ие екеуіне бақуатты күндер сыйлағай!

Есенжол ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал өңірі»


Олқылықтар түзелсе, асылдың да айы оңынан туар…

Күні: , 58 рет оқылды

Оқырмандарымыздың есінде болса, газетіміздің биылғы жылғы 19 маусым күнгі №66 санында  «Субсидия төленбесе, отандық бренд саналатын түлікке зор қатер төнеді…» атты мақала жарияланды.

Онда қазақтың ақбас тұқымды сиырын бағып баптау, одан әрі асылдандыру, басын көбейту, одан алынатын өнімді арттыру  сияқты жыл-он екі ай тоқтамайтын жұмыстарға бұрын субсидия төленіп келгені, енді оны Ауыл шаруашылығы министрлігі  биылдан бастап тоқтататындығы туралы баяндалған еді.

Аталмыш түлікті өсірумен айналысатын шаруашылықтарға зор көмек болған субсидия тоқтаса, асыл малдың тамырына балта шапқанмен бірдей деген мал өсірушілердің пікірлері де ол мақалада молынан келтірілген еді. Өкінішке орай, бекер қауіптенбеппіз, осы қыркүйектің 18-де субсидия туралы ереже қолданысқа еніп, сатып алынатын отандық асыл тұқымды аналық малға берілетін субсидия тоқтатылды. Мамандардың пайымдауынша, мұның тигізетін үш бірдей кері әсері бар көрінеді. Оны санамаласақ, бірінші — асыл малды сатып алуға деген қызығушылық азаяды,  екінші — шаруашылықтар өсірген асыл тұқымды қашарларын сата алмағасын, әрі қарай мал санын көбейтуге деген құлшыныс болмайды, үшіншісі, ең бастысы,  бұл әлеуметтік мәселе, ол ауылдағы жұмыссыздықты жоюға салқынын тигізбей қоймайды. Мал азайғасын, малшының қажеті болмай қалады. Әрі қарай індетсек, ауылдан көшу қарқыны күшейеді.

Сөзіміздің басында айтқан мақаланы дайындау барысында малшылар мен мамандар әу баста, 1998 жылдың 9 шілдесінде қабылданған  «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» заңға 2015 жылы 27 қарашада енгізілген өзгертулер мен толықтыруларға көңілдері толмайтындығын да  жасырмаған еді. Соған орай біз бүгін аталмыш заңның қай тармақтары текті түлік өсірушілердің көңілінен шықпай келе жатқандығына тоқталмақшымыз. Ол үшін шаруалармен қатар мамандардың пікірлеріне де  құлақ түріп көрдік.

Қаламымыздың ұшына ә дегеннен «қазақтың ақбас сиырының «табанына» қадалған шөңге маңдайыма қадалсын» — деп жарғақ құлағы жастыққа тимей жүретін Мақсот Кенжеұлы Балқыбаев  ілікті. Ол — Ақ Жайық өңірінде елу жылға жуық уақыттан бері мал шаруашылығы соның ішінде ірі қараның тұқымын асылдандырумен үзбей, тікелей айналысып келе жатқан мамандардың бірі. Бұл азаматтың жоғарыда айтқан маман ретіндегі жарты ғасырға жуық ғұмыры қазақтың ақ бас тұқымын ұшпаққа шығаруға арналған жанкешті жұмыспен өріліп келе жатқаны, әсіресе, малшыларымыз бен ғалымдарымызға өте аян. Бүгінде аты мен атағы айдай әлемге кеткен қазақтың ақ бас тұ-қымы сонау 1950 жылы өмірге келіпті. Әрине, оған дейінгі жұмыстар  шамамен 1930 жылдары, яғни кеңес үкіметі кезінде мына Аңқаты ауылында қолға алынған ғой. Бұл кезде одақ бойынша қазақтың тағы да екі аймағы Қарағанды мен  Шығыс Қазақстанда да тап осындай асыл тұқымды шығару жұмыстары басталыпты.

— Биыл, — дейді мал маманы Мақсот Кенжеұлы: — Қазақтың ақбас сиырының өз алдына асыл тұқым болып бекітілгеніне 68 жыл толды. Осы жылдардың ішінде бұл тұқымның көрмеген қорлығы жоқ десе де болады. Оның соңғысы (егер соңғысы болса), заңға кейін енгізілген әлгі өзгертулер мен толықтырулар. Ол аталған заңның бірінші бабына, біздің ойымызша, мүлдем қате енгізілген 36-1 тармақшасынан басталады. Бұл тармақшаның талабына жүгінсеңіз, «таза тұқым» деген малдың өз қанының үлесі 93,75 пайыздан кем болмауы немесе басқа тұқымның үлесі 6,25 пайыздан артпауы (15/16) керек деп жазылған. Мұндай талапқа Қазақстанда өсірілетін ауыл шаруашылығы малдарының отандық тұқымдарының қай түрін (түйе, жылқы, ірі қара, қой) алып қарасақ та, көбі сәйкес келмейді. Неге дейсіз бе? Айтайын. Себебі, ол тұқымдарды шығару барысында «кіріктіру», орысша айтқанда «вводное скрешивание» әдісі қолданылған. Ол дегеніміз — малдың тұқымдық және өсімталдық қасиеттерін жақсартуда «ағайындық тұқымның» (родственная порода) қанын «қан жаңарту» үшін пайдалану. Мысалы, қазақтың ақбас тұқымының қанын жаңарту үшін герефорд тұқымын пайдаланғанымыз сияқты. Түліктің тектілігін сақтап қана қоймай, оны әрі қарай күшейтіп отыру үшін «қан жаңарту» әдісін қолданып отыру керек.

Иә, тәжірибелі мал маманының сөзінің жаны бар. Қай салада болмасын оны қолдайтын, қолпаштайтын, түрлі әрекеттерден қорғайтын темірдей қатты заң керек. Онсыз қандай сала болмасын, қанатын жайып дами алмайды. Ал асыл малды қорғайды, қолдайды деген мынау заңның кейбір тармақшасының асыл тұқымды мал шаруашылығы иелерінің, мал мамандарының ойларынан шықпай, пұшайман қылып қойғанын олар бізге жасырмай айтты.

Дегенмен аталмыш заңға енгізілген өзгертулер мен толықтырулар әу баста, жоба түрінде дүниеге келіп, кіндігі кесілгенге дейін ақи-тақи талқыланды емес пе? Сонда мамандар, шаруалар неге үнсіз қалды? Бүгінгі айқайлары «той өткен соң, даңғыра» емес пе?

— Үнсіз қалған жоқпыз! Осы тармақшаны заңға енгізбеу керек, ол дұрыс болмайды  деген әңгімені біз заң қолданысқа енбестен бұрын бастадық. Талай еңселі есіктерді ашып, биік табалдырықтардан аттап, «осы» деген лауазым иелерінің алдына бардық. Уәждерімізді, дәлелдерімізді келтірдік. Құлақ қойып, тыңдауларында қапы жоқ. «Қараймыз, ескереміз» — деп арқамыздан қағып шығарып салды. Мәз болып, біз кеттік. Бірақ заң күшіне еніп, жарық көргенде біздің айт-қандарымыз ескерілмегенін бір-ақ білдік…Ал осы күндерде заңдағы осы тармақшаны мүлдем алып тастау немесе оған өзгерту енгізу туралы ұсыныстар әзірленіп жатыр деген әңгіме естіледі. Егер ол рас болса, малшылардың көктен тілегені жерден табылған қуаныш болмақ. Десек те, бір тентек «Әкемді алған құдайға сенбеймін» дегеніндей, әлі де болса, қорқыныш та, күдік те жоқ емес. Оның үстіне малшылар мен мамандар аталмыш заңның тек бір тармағына ғана үрке қарап отырған жоқ.

«Заңның әр тармағын қағып, сілкіп, аударып-төңкеріп оқысаң, басқа да үстірт тұстары баршылық» — дейді малшылар мен мамандар. — Мысалы, қазіргі қолданыстағы заңның 1-бабының 7-тармақшасында: «асыл тұқымды мал – республикалық палатада тіркелген, тұқымның өнімділік бағыты мен деңгейіне сай келетін, таза тұқымды мал» — деп белгіленген. Ал, шындығына келсек, еліміздегі отандық тұқымдық малдардың көпшілігі таза тұқымға жатпайтын себепті, олардың көпшілігі асыл тұқымды мал болып есептелмейді. Мал Палатада тіркелген, тұқымның өнімділік бағыты мен деңгейіне сай келеді, бірақ таза тұқым емес, өйткені  басқа тұқымның қан үлесі 6,25 пайыздан жоғары. Сонда отандық асыл тұқымды мал саусақпен санарлық болып шықпай ма? Мұны қалай түсінуге болады?».

Біз осы мақаланы дайындау барысында асыл тұқымды түлік өсіремін деп жарғақ құлағы жастыққа тимей жүрген біраз шаруалармен сөйлестік, пікірлерін білдік. Сонда олардың заң туралы айтқан ойларының бәрі дерлік бір арнадан шығып жатты. «Заңның «асыл тұқымды өнімді (материалды) тану туралы 17-бабының 2-тармақшасын оқиық. Онда, — дейді шаруалар: «ұрық асыл тұқымдық орталықтарда асыл тұқымдық малдан алынған, өңделген және асыл тұқымдық куәлігі болған» жағдайда танылады деп белгіленген. Дұрыс делік. Алайда осы жерде бір бірақ бар. Ол – селекциялық мақсатта бізге керек деген жақсы бұқаның ұрығы асыл тұқымдық орталықта болмаса, не істеуіміз керек? Өйткені  бүгінде асыл тұқымдық орталықтардың жағдайы тіптен мәз емес. Оларда бірді-екілі ғана жақсы бұқалар бар. Олардың өздері де тиісті түрде тексеру мен бағалаудан өтпеген. Ал талап бойынша асыл тұқымды орталықта тек тексеру мен бағалаудан өткен бұқалар ғана жұмыс істеу-лері керек. Мұны «двухэтапная оценка» дейді. Бірақ бұл талап бүгінде орындалып отырған жоқ. Сонда не істеуіміз керек, деген сұрақтың құлағы қылтияды. Ол үшін әр шаруа қожалығы өздеріндегі бұқалардың ұрығын қатырып, пайдалануға иә болмаса, шетелге барып, ондағы бұқалардың ішінен таңдап тұрып алып, сол жерден оның ұрығын дайындатып, сатып әкеліп, пайдалануларына  рұқсат беру керек. Бұл енді баяғы ескі амал болып көрінуі мүмкін. Бірақ бұдан басқа тығырықтан шығатын жолды қазір көріп тұрған жоқпыз» — дейді шаруалар.

*  *  *

— Мал тұқымын асылдандыруда үш қағида мұқият ескеріліп, қатаң сақталуы керек, — дейді Мақсот Балқыбаев. – Олар бірінші — генетикасы күшті, өнімділігі жоғары аталық бұқаларды пайдалану,  екінші — малды қолдан ұрықтандыру, үшіншісі —  аналық малдарды өсіруде іріктеу мен сұрыптау жұмыстарын қатаң түрде жүргізу. Ал біз сөз етіп отырған заңның 20-бабында: «Тұқымды өз төлінен өсіру үшін іріктелген асыл тұқымды тұқымдық мал тексеруге және бағалауға жатады» — деп көрсетілген. Қазіргі жағдайда бұл баптың талабы толықтай орындалып отыр деп айтуға болмайды. Осындағы «тексеруге», «бағалауға» деген сөздердің мағынасы мыналарды білдіреді – табынға қосылатын бұқашықтар 8-15 айлықтарында арнайы салынған стансаларда өз өнімділігі бойынша сынақтан өтіп, өнімділігіне байланысты сертификат алулары керек. Аталық бұқалар ұрпақтарының сапасы бойынша бағаланып, оларға да сертификат берілуі тиіс. Бірақ бізде арнайы стансалар жоқ болса, бұқаларды тексеру мен бағалау қай жерде өткізіледі? Сынау мен бағалауды айтамыз, оның бер жағында көк тиын қаражат қажет етпейтін сертификат беруге де атқарушы құры-лымдар тарапынан тиісті дәрежеде көңіл бөлінбей отырғанын қайда қоямыз? Мысалы, «Сәбит» шаруа қожалығы — 2015 жылы елімізде үлгі жоба бойынша салған сынақ стансасы бар бірден-бір қожалық. Ал соның өзі өнімділігі бойынша сынақтан өткен бұқашықтарына әлі күнге дейін сертификат ала алмай жүр!

 Қорыта айтқанда, мал тұқымын асылдандыру жұмыстарын құқықтық негізде жүргізуіміз керек. Ол үшін заңымыз дұрыс, тығырықтан шығарар діңгегі мықты, баптары мен тармақтары бұлтаққа жол бермейтін жұп-жұмыр, тегеурінді  болуы қажет.

* * *

Заңдағы олқы тұстардың кесірінен бүгінде ақбас тұқымның бойына сан жылдар бойы тірнектеп жинаған тектілік және өнімділік қасиеттерін жоғалтып жатырмыз. Дегенмен өмір бір орнында тұрмайды, ілгері жылжи береді. Бүгін таңғажайып жаңалық болып есептелген дүние уақыт өте келе ескіреді, мән-мағынасын жойып, уақыт, заман  талаптарына жарамсыз болып қалады. Заң да өмір енгізетін талаптарға сай өзгеріп, толықтырылып, жетілдіріліп отырылуы тиіс. Сондықтан шаруалар мен мал мамандары «Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы» заңның да олқы тұстары орнына келер деген сенімнен күдер үзбейді! Өйткені кері шегінуге болмайды. Олай етсек, «Керуен кері бұрылса, ақсақ түйе көш бастардың» кебін киіп, не сүті жоқ, не еті жоқ шүрегей сиырларымызды місе тұтып, баяғы таз кепешімізді  қайтадан  киюіміз  әбден  мүмкін…

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ, 

«Орал  өңірі»


«ЕЛДІҢ АТАУЫН ТӨБЕСІНЕ ШЫҒАРҒАН ТҰҢҒЫШ БАСЫЛЫМ…» бүгінгі  батыс  өлкедегі  қазақ  баспасөзінің  бренді

Күні: , 271 рет оқылды

«Жайық  Пресс»  медиахолдингінің  жаңа  басшылығы осыдан  бірер  аптаның  бедерінде  «Орал  өңірі»  газеті қызметкерлері  құрамымен кездесіп, келешек күндердің міндеттерін, көкжиегін  шолды.  Талай мәселе қаузалды. Ой-пікірлер  ортаға  салынды. Емен-жарқын  әңгімелердің бір  тұсында  бас  директор  Рауан  Сәбитов:  «Шілденің 28-і қазіргі  «Орал  өңірі» газетінің алғашқы саны шыққан күн ғой, 101-ге толады…  Сол  күнге арнайы  нөмір  шығарсақ,  қалай болады?..» –  деді.  Журналистер  жанып  түсті.  «Шығарсақ,  шығарайық!»

Ғасырдан астам Ақ Жайық жұртымен бірге жасап, айқұшақ болып  келе  жатқан, оның халқы көрген талай қиындықты да бірге бастан кешкен газетімізді талай жайсаң басқарыпты. Сол редакторлардың бірі – қазір Алматыда  тұрып  жатқан  журналист,  ақын,  аудармашы,

ҚР  еңбек  сіңірген  қызметкері  Ғарифолла Көшенов. «101-ге толғалы тұрған  жасымыз бар. Соған орай, ой-пікіріңізді ортаға  саласыз  ба,  аға?..» –  дедік.  Ылғи  да  ерттеулі пырақтай, самдағай  қалпынан  айнымайтын  ағамыз  сөзге келген  жоқ,  келісті. Сонымен, телефон  арқылы  сонау  Алматыдан  лебізін  білдірген  ағамыз  былай  деді:

– Газет осы күнгі «Орал өңірі» атауымен тұңғыш рет 1963 жылы 1 мамырда шықты ғой.

Сол жылы алты жігіт сонау Алматыдан, КазГУ-ден «десант» болып түскенбіз. Бесеуі телевидениеге кетті де, мен «Орал өңіріне» қызметке тұрғанымды білесіңдер. Оған дейін газетіміз әр жылдарда «Хабар», «Қазақ дұрыстығы», «Дұрыстық жолы», «Қызыл ту», «Екпінді құрылыс», «Октябрь туы» атауларымен шыққан. Сөйтсек, газеттің арғы атасы 1918 жылы 17 қарашада шыққан «Хабар» емес, 1917 жылы 28 шілдеде жарық көрген «Ұран» газеті екенін тайға таңба басқандай өздеріңіз дәлелдедіңіздер, айналайындар!

Енді менің айтайын дегенім, газеттің 1963 жылғы 1 мамырда «Орал өңірі» деген атаумен шыққаны. Бұл сол кездегі елдің, жердің атауын төбесіне шығарған республикадағы тұңғыш басылым! Жа-а-л-ғыз газет!!! Ол кезде республиканың аудандық үнқағаздарын айтпағанда, облыстық газеттер ленинизм, социализм, коммунизм төңірегінен аталып, бұрқырап шығып жататын. Мысалы, сонау Семейдегі «Семей таңы» газеті бізден 15-20 жыл кейін осындай атаумен шыққан. «Орал өңірі» деген атауды сол кезде кім, қалай ұсынды, қазір тап басып айта алмаймын. Бірақ кім болса да, қатып кеткен атау болды. Бәлки, сол кездегі «Приуралье» газетінің аудармасы ма, кім білсін… Алайда «Приуралье» атауы да Жайық өңірін жайлаған қазақ жұртының нақты мекенін бере алмайды. Өйткені Орал өзенін (біздің Жайық қой) бойлай орналасқан орыс мекендері мен селендері Верхний Урал, Нижний Урал деп бөліне береді ғой. Мұны бір деп қоялық.

Өткен жылы газеттеріңіздің 100 жылдығында сөйлеген сөзімде «1980 жылдар – «Орал өңірінің» жұлдызды жылдары»  деп едім. Ол неден шығып еді? Есіңде ме, 1984-тің қыркүйегінде қос газет өздеріне арнайы, сыңғырлатып салған 7 қабатты «Баспасөз үйіне» көшті. Баспаханасы қандай еді?.. Сол сексенінші жылдары «Орал өңірі» 35 мың данамен тарап, бөркін алшысынан қондырған жылдар еді ғой. Біздің облыс сол кезде, қателеспесем, халқының саны жағынан 12-орында болған болуы керек. Ал газетіміздің таралымы жағынан сол жылдарда  Шымкент, Қызылорда, Жамбыл облыстарынан кейін төртінші орынға мықтап табан тірегенбіз. Бірақ нарықтық қатынас «Баспасөз үйін» қос газетке құтайтпады. Дегенмен кейін өздеріңізге басыбайлы берілген анау отырған ғимараттарыңыз да еңкейіп кіретін еңселі үй. Шағын баспаханаларыңыз да бар. Мен мұнда, Алматыда жатып алып, сол 80-жылдардың жұлдызды шақтарына жақындаса екен газетіміз деп армандайтынымды да жасырмаймын…

Тағы бір ұсынысым – Мәскеуде «Правда» газеті атына, өзіміздің Астанамызда «Егемен Қазақстан» газетінің атына көше берілген. Орал қаласынан мүмкіндік болмаған жағдайда іргелес жатқан шағын аудандардың көшелерін қос газеттің атымен атаса, қандай жақсы болар еді?.. Тарихқа сіңіп, тасқа басылып қалар еді! Және оған қазақ топырағында тұңғыш шыққан қазақ басылымдарының алдыңғы легінен табылатын «Орал өңірі» әбден лайық! Сол көшеде тұрып жатқан қаракөз ағайындарды жеңілдікпен газеттеріңізге жаздырып тұрсаңыз да, ол да басылымдарыңызды насихаттау, жарнамалау ғой.

Республикада елдің, жердің атауын өзінің төбесіне тұңғыш шығарған газеттеріңізді қадірлеңдер, айналайындар! Өйткені бүгінгі «Орал өңірі» батыс өлкедегі қазақ басылымдарының бренді десем, қателеспеймін.

Ардагер   журналистің  әңгімесін  қағазға  түсірген Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ


Әлі күнге ұяламын… (қаз-қалпында)

Күні: , 1 437 рет оқылды

…80-ші жылдардың  ақпан айы. Жұмыс аяғына қарай бас редактор Бақтыбай Далабайұлы шұғыл шақыртты. Жастарға ылғи қамқорлық танытып отыратын ағамыздың алды бізге әманда кең. Дегенмен, шақыртса, алдына қобалжып барамыз. Қараңғылық ерте түсетіндіктен, Бақтыбай ағамыз үстел шамын жағып қойыпты. Онсыз да зор денесінің жарға түскен көлеңкесін шам одан сайын зорайтып, аюдың алдына келгендей, босағадан аса қоймадым. «Сенің университеттегі сессияң келіп қалыпты ғой, қашан жүрмексің?» – деді. Мен бірер аптадан соң жүретінімді айттым. «Қыдырбай да барады екен (Қыдырбай Ерғалиевпен газетте бірге істейміз, ол да КазГУ-де сырттай оқиды). Сессия кезінде қайда жатып жүрсіңіздер?» – деп сұрау тастады. «КазГУ-градта баяғыда өзім тұрған жатақханам бар ғой, соған барамын» – дедім. «Жатақханадан гөрі, курорт-санаторийде  жатсаңдар, қалай болады?..» – деді редакторым сұраулы жүзбен бетіме барлай қарап. Жас кезіміз, курорт, шипажай дегендерді ойламайтын, өңіміз түгілі, түсімізге кірмейтін шақ. Қапелімде не айтарға білмей қалдым. «Обкомда ЦК-ның демалыс үйіне екі жолдама бар екен… 24 күнге соған барсаңыздар, өздеріңізге өте ыңғайлы болатын сияқты. Қазір обкомға, Дәржан Тілешевичке   барып, сол жолдамаларды алып ал. Ол ағаңмен келістім. Тура қазір  бар! Келіп, нәтижесін айт!» – деді. Дәржан Иманғалиев ағайды сыртынан білемін, обкомның әкімшілік-шаруашылық бөлімін басқарады.

Сағат кешкі 7-лерден аунап барады екен. Обкомға шұғыл жеттім. Дәржан ағамыз «ЦК-ның шипажайына баратын сенбісің?» дегендей бас-аяғыма асықпай қарап алды әуелі. Сосын түрлі түсті бояумен әсем безендірілген қос жолдаманы қолыма ұстатты. Жәй бере салған жоқ, екі қағазға қол қойдырып алды. Қоштасарда «Орал облыстық партия комитетін, қала берді, өз газетіңді ұятқа қалдырмай, жақсылап дем алыңыздар» – деді. «Рақмет, аға!» дедім аузыма басқа сөз түспей. Дәржан ағай болса: Рақметті редакторың Бақтыбайға айт. Осы жолдамаларды өзіне сұрағандай қылып алғанын сендер білмейсіңдер ғой», – деді. Құстай ұшып, Карев үйіндегі өзіміздің алтын ұямызға жеттім. Бақтыбай Далабаевич көлеңкесі үстел шаммен бұрынғысынан да зорайып, газеттің ертеңгі шығажақ нөмірін тексеріп, орнында отыр. Жолдамаларды алғанымды мәлім еттім. «Рақмет айтып едім, «Рақметіңді редакторыңа айт, жолдаманы өзіне алғандай сұрап алды, обкомды, редакцияны ұятқа қалдырып жүрмеңдер» деді» дедім бәрін жасырмай. Бақтыбай ағай күлді: «Уақыттарыңыз болып жатса, ем-домын, ваннасын алыңыздар. Барлық жағдай туғызылған санаторий-курорт. Онда ЦК-ның қызметкерлері, обкомның секретарьлары дем алады. Түзу, дұрыс жүріңдер! Бес мезгіл тамақтандырады, сендердің сабақтан қолдарың тимей, түскі, кешкі тамаққа үлгермеулеріңіз мүмкін. Мен онда демалғанмын. Ондайда алдын ала ескертсеңіздер, түскі, кешкі тамақтарыңызды «сухой паек» етіп, қолдарыңызға береді. Ақшаларың үнемделеді. Далаға шашпай, келіндерге әкеліңдер», – деді.

*     *     *

«Медеуге» бара жатқан жолда, таудың қойнауында орналасқан демалыс үйі ғажап екен. Әкеміздің, нағашымыздың үйлеріне қоса қабат келгендей жырғадық та қалдық. Тек, демалып жатқандар шетінен шіреніп қалған  ағайлар, апайлар. Үлкен қызмет иелері екендері көзге ұрып тұрады. Бір жұмадан кейін бой үйренді. Екінші апта орталанғанда тіпті еркінси бастадық. Оның бәрін шығарып жүрген мен. Әуелі КазГУ-дегі тонның ішкі бауындай болып кеткен оқытушы ағаларымызды қонаққа шақырдық. Таныс ақын-жазушыларды да ұмытпадым. Көп ұзамай, «Дәндеген қарсақ құлағымен ін қазады» дегеннің өзі болып, курстас қыздарымызды шақырып, ауыздарын аштырып, көздерін жұмдырдық. Одан да әрі барар ма едік, Қыдырбайым бір күні нілдей бұзылды. «Пәтер жалдап кетемін, мұнда тұрмаймын» дейді Оралдан тонның ішкі бауындай болып аттанған қайран дос. «Не болып қалды? Ренжіткен жерім болса, айт! Жасырма!» – дедім. «Бақтыбай Далабаевич маған кетерде «Тыныш жүріңдер, әсіресе, Есенжолға мұқият бол, кейде еркінсіп кетеді», деді. «ЦК-ның санаторийін жын-ойнаққа айналдырып жүрмеңдер!» деді. Ал біз не істеп жүрміз?..» – деп Қыдекем қара аспанды төндіре бастады. Мен мұнысын мүлдем күтпеген едім. Айтып тұрғанының бәрі дұрыс. Әзірге тап ештеңе бүлдірмесек те, ертең Оралға барғанда редакторымызға Қыдекең «Есенжол сөйтті, бүйтті» десе, Бақтыбай Далабаевичтен ұят қой… Мен ойланып қалдым, дұрысы, қорқып кеттім. Осы арада Қыдырбайым мені мүлдем састырды. «Ваннаға жүрші» деп қолымнан жетелей жөнелді. Суға шомылатын айлапат бөлмеге кіргесін шүмектердің бұрандасын ашып, суды сарылдатып қойды. Сосын құлағыма сыбырлап: «Бақтыбай Далабаевич маған «Сендер жататын санаторий ЦК-ға қарайды. Оның бөлмелеріне айтқан әңгімелерді жазып алатын, түсіріп алатын КГБ-ның жасырын камералары қойылған. Қайдағы-жайдағыны айтпай, тыныш жүріңдер!» деген. Ал біз келгелі не істеп, не қоймадық? – деп мені тіпті естен тандырды. Мәссаған, керек болса! Менің үш ұйықтасам, түсіме кірмейтін нәрселер. Жалпы, Қыдекең – бір ізбен жүріп, бір ізбен қайтатын мұқият жан. Көлеңкесінен сезіктеніп, үркелектеніп тұратын сақтығы да жоқ емес. Оның үстіне «Өзі байғұс баланы ит қапқан соң, не сорым?!» дегендей, Бақтыбай Далабаевич те оны одан сайын қорқытып жіберген сияқты. Сасайын дедім. Бұл кезде біздің ақшаларымыз да сарқылған. Оны да Қыдырбай айтып жатыр. «Кетпеші, Қыдеке?! Ақша тауып беремін», – дедім жалынып. Оны қайдан табатынымды бір Құдайдың өзі білсін… Ақшаны айтқасын Қыдекемнің топсасы  босай  бастады.

*     *     *

Республикалық телевидениеге, оның «Алтыбақан» бағдарламасындағы Рахымжанға келіп отырмын. Қарызға ақша сұрамақшымын. Рахымжан Отарбаев сонау 1977-78 жылдары «Орал өңірінде» бірге істеген, өзінің маған «сараяқтас, саптаяқтас, майдандас, сайрандас досым» дейтініндей, газеттегі тай күнімізде талайды бастан кешкен жорықтас досым ғой. Әнеукүні ат басын бірден оған тірегенмін. Сонда қайран дос айға қарағандай: «Осы пәтер екеумізге жетеді. Санаторий, манаторийді қайтесің, жат осында. Бірдемені бүлдірмесек, жүре алмайтын бізге санаторийің ертерек қой», – деген. Сол айтқаны айнымай келіп отыр. Ақша мәселесін өзінде болмаса да, «Ешкімнен сұрама, бір ретін шығарармыз» – деді.

Ал кейін ақшаны алатын жерімізді естігенде тіпті шошып кеттім. Қазақстан Жазушылар одағында «Әдеби қор» деген болады екен. Оның үйі жоқ, күйі жоқ, жас талап ақын-жазушыларға қаржылай көмектесетін қоры бар көрінеді.

Жағдайыңды айтып, арыз жазсаң, көмектеседі екен. «Мен де бір-екі рет алғанмын» деді Рахымжан. Ол кез Рахаңның әңгімелері шығып, әдеби ортаға таныла бастаған тұсы еді. «Өй, мен жазушы емеспін ғой…». «Қазір жазушы емессің, бірақ түбі жазушы боласың! Осы күнгі жазушылардың көбі журналист болып бастаған. Журфактің талай студенті алып жүр. Оның үстіне Семей жақта облаткомда жүргенінде шырғалаңға ілігіп, жұмыссыз қалған ағайды қордың директорлығына Жұбағаңның өзі алған. Ол кісі Оралданмын десең, Жұбағаңның жерлес інісі деп өтінішіңді жерге тастамауы керек» – деп Рахымжан бастырмалатып, аузыма құм құйды.

Сонымен, жұмыс аяғына таман Жазушылар одағына ұрланғаннан бетер кібіртіктеп зорға кірдім.

Біреу «Әй, жазушымын деп ақша сұрай келген сенбісің?» десе, зыта жөнелетін шығармын. Қордың есігін тықылдаттым ба, оны өзім естімедім, бірақ «Да, да» деген дауыс анық естілді. Есікті ашсам, төрде келісті келген сымбатты үлкен ағай отыр. Оның алдында мүштекке сұғылған темекісін бұрқыратып, ат жақты, қою мұртты, сұлу жүзді тағы бір ағай отыр екен. «Да, да» деген дауыс сол кісінікі болып шықты. Маған күнде көріп жүрген інісіндей: «Келе ғой, айналайын, қысылма!» деді кабинет иесінен бұрын билеп-төстеп. Амандасып жатып бірден таныдым, атақты ақын Шаңғытбаев Қуандық ағай екен. Кабинет иесі қайдан, не шаруамен келгенімді сұрады. Алматыға жазушы боламын деп келгенімді, газет-журналдарға тіркеудің болмауынан (прописка) жұмысқа тұра алмай, қиналып жүргенімді, балалы жас жанұя екенімді асып-сасып айтып шықтым. «Баспанаң бар ма?» деді қор директоры. «Жоқ» дедім. «Қай жерден келіп едің, айналайын?..» «Оралдан». Директор жүзіме назарын тіктеңкіреп қалды. «Ай, айналайындар-ай, Қасым ағаларың құсап «Берсең бер, бермесең қой, баспанаңды. Сонда да тастамаймын астанамды» деп жүре беретін заман ба қазір… Енді, бізден қандай көмек сұрайсың?..» Қаржыдан қатты қиналып тұрғанымды айттым. «Өзің қайда жазып тұрасың, аты-жөнің қалай, жазғандарың қай газет-журналдарда жарияланды?». Жоғарыда айтқандарымның бәрі Рахаңның үйреткендері еді. Соңғы сұраққа да, жауапты ықтияттап жіберген. «Үлкен ағаларымыз балаларға арналған «Балдырған», «Қазақстан пионері» деген журнал-газеттерді оқи бермейді. Сұрап жатса, осы екеуін айт!» – деген. Екеуін атадым. «Балалар жазушысы болайын деп жүр екенсің ғой…». «Иә…». Өтірік айту оңай ма, қысылып, қара суға түсіп, терлеп барамын. Ылғи кешігіп кіретін ақылым «Әй, қарап жүрмейсің-ау өзің де…» деп одан сайын қыса түсті.  Осы арада Тәңір жарылқағыр, Қуандық ағай құтқарды: «Інімізге көмектесу керек, осындайда көмектеспесек, бұларға қашан көмектесеміз?» – дегені. Директор ағай телефонға қол созды. Бухгалтерия шығар, арғы жақтағы, қазір ұмытыппын, әйел адамның атын атап, «Осы қазір кассаңда қандай қаржы бар?» – деді. Тыңдап алып, «Тым аз екен» – деп өкіне үн қатты. Сосын маған «Інім, кассадағы қаржы аз екен, сен дүйсенбіде келсең, қалай болады?» – деп сұрады. Зыта жөнелейін деп отырған мен: «Аға, аздығына қарамаймын, маған көмектессеңіз болды», – дедім. «Көмек сұраған арызың дайын ба?»  Рахаңның айтуымен «еңіретіп» жазып қойған арыз төсқалтамда жатыр еді. Директор ағай оны алып, шекесіне ірі әріптермен жазып, қолын қойып берді де, «Бухгалтериядағылар кетіп қалар, қазір барып алып ал!» –  деді. Рақметімді айтып, шыға беріп қарасам, бақандай 150 сом! Бұл дегеніңіз сол кездің өлшемімен қыруар ақша тап сол сәттегі біз үшін. «Балалар әлемі» дүкенінің қасында тықыршып күтіп тұрған Рахымжан «Не болды, ұл ма, қыз ба?» деді. «150 сом!» дедім шіреніп.

Қысқасы, Қыдырбай демалыс үйінен кеткен жоқ. Анау қаржы екеуміздің жүріп-тұруымызға молынан жетті. Бірақ алып-ұшқан албырт кездегі сол өтірігіме әлі күнге ұяламын…

(Жоғарыдағы суретте солдан оңға қарай Қ. Ерғалиев, Ө. Жүсіпәлиев, Т. Төлеуғалиев, С. Тұяқов)

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»  


«Ағамды пароходпен алып кетіп еді…»

Күні: , 116 рет оқылды

Биылғы 22 маусымда адамзат тарихындағы ең жойқын соғыстардың бірі – Ұлы Отан соғысының басталғанына 77 жыл толды. Сол зұлматтың барлық тақсіретін Кеңес үкіметінің үлкенді-кішілі қалалары мен шағын деревнялары сияқты  бір қиырдағы, құйтақандай Өлеңті ауылы да тартқан еді. Соғыс басталған жылы 11 жасқа толған Мақсот Шәкімов те сол сұмдықтың қайғы-қасіретін көріп, басынан кешіріп, кішкентай  жүрегінен  өткізіп  ержетіпті.

Шәкімовтердің шаңырағынан соғысқа үш ағасы алынады. Үлкен ағасы Шәкімов Ғатау сол соғыстан екі көзінен бірдей айырылып, елге мүгедек болып оралады. Одан кейінгі Бектемір аман-есен келіп, бейбіт өмірдің қызығын бес-ақ жыл көріп, 1950 жылы аяқ астынан ұстаған соқырішектен алыс ауылдан дәрігерге шұғыл жете алмай, қайтыс болады. Ал, 1924 жылы туған Бақытжан ағасы сол соғыста ерлікпен қаза табады.

Бұған дейін газетімізде бұл ағайындылар туралы жазылған еді. Сондықтан оны қайталамай,  кішкентай Мақсоттың бір ағасын соғысқа қалай шығарып салғандығы туралы баяндаймыз.

– Ол кезде Тайпақ ауданы, Кеңсуат ауылдық кеңесінің 6-ауылы Кәрішеген деген жерде орналасқан еді, – деп бастап еді әңгімесін Мақсот ағай. – Ауыл басында 30-40 үйден тұратын. 1937-1938 жылдары-ау деймін, колхоз ұйымдасты. Кейінірек Атырау жағынан беріш, адай, шеркеш руларынан тұратын біраз жанұя көшіп келіп, үй саны шамамен 100-дің үстінде болды-ау деймін. Колхозда басқарма Сәрсекен Төлешев, бухгалтер Балпау Дарғожин деген ағайлар болғаны есімде қалыпты. Сиыр, жылқы, қой фермалары ұйымдасқан, звено құрып егін өсіретін. Меңгерушісі Оқас Әжігерев болған Кәрішеген бастауыш мектебінде оқып жүрдім. Тек, әттең, соғыс басталды ғой. 18 бен 45 жастың арасындағы ер-азаматтарды сыпырып, соғысқа әкетті.  Ылғи кемпір-шал, әйелдер мен бала-шаға жылап-сықтап, Кәрішеген қаусап қалды. Олардың аяқтарынан жүретіні колхоздың жұмысына жегілді. Біздер де шет қалмадық. Тағы бір есімде қалғаны, соғыс басталатын жылы егін сұмдық шықты. Тың жер ғой, төгіп салды. Үлкендердің қолы жетпей, біздер құсаған балаларды да келдек теруге апарғаны есімде әлі сайрап тұр. Егіншілер күтірде жатады. Сол жерде жиналған дәнді құятын ұра салынды, көмбе қазылды. Жиналған өнім әлгілерге сыймай, ауылдағы үлкендеріміз әбігерге түсті. Ырғын шыққан егіннің қалған келдегін ауыл жинап алып, сол жылы ауыл тоқшылықта тұрды. Әр үйден соғысқа тіпті үш адамға дейін кетті. Ауылдағы Жақия деген қарияның Қажымхан, Рақым, Сапиолла атты үш баласы бірдей соғысқа кетіп, үшеуі де оралмады.  Хабарсыз кеткендері қаншама?.. Менің Ғатау, Бектемір ағаларымды бірден алып кетсе, олардың інісі Бақытжанды кейінірек алды. 7-сыныпты бітірген ағам шөп  шауып жүрген. Қолым қалт еткенде, ағамның қасынан шықпаймын. Арманы көп еді, техникум немесе институтқа түсіп оқимын деп жүретін. Алайда арманына жете алмады. Сол пішен шауып жүрген жерінен, 1942 жылы тамыз айында 18 жасқа толғанында әскерге шақыртылды. Кәрішегеннен аудан орталығы  Калмыковқа (Тайпақ ауданы) баратын жолдың біраз жеріне дейін жаяу шұбырып, шығарып салдық. Содан күндердің күнінде біздерге «Бақытжандарды Орал қаласына алып бара жатқан пароход бәлен күні Калмыковтан келіп, Чапаевқа бірер сағатқа тоқтайды екен!..» деген хабар жетті. Ол кезде сотка түгілі, ауылда телефон жоқ, шұбырып жатқан машина тағы жоқ. Бұл хабар Кәрішегенге қалай келді екен деп осы күнге дейін таң қаламын. Хабар тиісімен біздің үй абыр да сабыр болды. Пароходпен кетіп бара жатқан Бақытжанды қалайда көріп қалу керек, жолына азық-түлік жеткізіп берсек, тіпті көрім болмақ. Күн жанып тұрған жазғы мезгіл ғой. Чапаевқа  дейін 60 шақырымның үстінде жол жүру керек. Шикілі-пісілі тағам түрлері шыдамайды. Тары-талқан түйіліп, дорбаға салынды, сары майды ерітіп, бөтелкеге құйдық, қарынға салынғаны да бар. Құрт-ірімшік дегендер де ұмыт қалдырылмады. Бақытжанды пароходтан көріп қалуға екі атқа салт мініп, анасы Мәруә және әжеміз Тұрсын бармақшы. Олардың қасына мен ілесетін болдым. Мәруә апайдың артына мінгесіп баратын болсам да, «Бақытжан тәтемді көремін» деп қуанышым қойныма сыймады. Кеңсуаттан ерте қозғалдық. Менің міндетім – апам мен әжейдің аттарына бас-көз болу. Қазір ойлап отырсам, 60 шақырым деген салт мінген әйелдерге оңай жол емес. Күн шақырайып, маса-бытықана деген гулеп тұр, сона мен бөгелек тағы бар.  Бірақ баламын ғой, маған бәрі қызық. Түске тармаса, Чапаевтың іргесінен өтетін Жайықтың жағасына да жеттік-ау. Арғы бетте мұржасынан түтіні будақтаған пароход та екі иінінен демалып келіп тұр екен. Арасында «мен келдім» дегендей боздатып, айқайлап қояды. Үстіне тиеп алғаны ылғи бір жас жігіттер. Біз сияқты шығарып салушылар болуы керек, айналасында адамдар толып жүр. Бергі беттен айқайлап, Бақытжан ағамды алыстан тез тауып алдық. Қуанғанынан пароходтан ұшып кете жаздады. Апай мен әжем дорбаларын арқалап, қайықпен арғы бетке өтетін болды. Жайықтың жағасы қалың тоғай ғой. Қырдағы сона сона ма, оның көкесі тоғайдың ішінде екен. Мен аттарды қарап,  бергі бетте қалатын болдым. Аяқтарына шідер салынса да, бөгелек пен сонадан жандарын қоярға жер таба алмай, аспанға шапшыған аттармен алысып, бергі бетте қала бардым. Келіп тұрып, Бақытжан тәтемнің жанына бара алмағаныма ызаланып жылап тұрмын. Бір уақытта пароход боздауын жиілетті. «Жүремін» дегені екен.

Майданға аттанғандарды шығарып салушылардың ызы-қиқы айқайынан құлақ тұнғандай. Жылап жатыр. Мен де еңіреп жыладым. Бақытжан ағам маған қолын бұлғап, кете барды-ай… Соңғы көргенім екен, бір жылдан соң, 1943 жылы  «ерлікпен қаза тапты» деген қара қағаз алдық…

Мақсот аға әңгімесін аяқтап, үнсіз қалды. Талайлардың тағдырын талқан еткен сұм соғыс-ай!..

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»


«Субсидия төленбесе, отандық бренд саналатын түлікке зор қатер төнеді…»

Күні: , 59 рет оқылды

Қазақстан – аграрлы ел. Жасаған ие қазаққа бұйыртқан жердің көлемі жағынан  еліміз дүние жүзінде 9-орынды алады. Соның ішінде жайылым алқаптарымен есептегенде бесінші орындамыз. Осынау табиғи  байлықты ел  экономикасының дамуына  бағыттап, нақты  нәтижемен жұмыс  жасау — ең  басты  мұрат. Үкімет ауыл шаруашылығын  дамытуға жыл  сайын республикалық  бюджеттен қомақты  қаржы бөледі. Мысалы, ағымдағы  2018 жылға  275  миллиард теңге  қарастырылып отыр. Бұл, әрине, аз қаржы емес. Ендігі мәселе,  осы  бөлінген  қаржыны  қалай тиімді игерудеміз және олар  қаншалықты  нәтиже  беруде  деген сұрақ туындайды. Олай дейтініміз, агроөнеркәсіп  өнімдерінің үлесі  жылдар  бойы  осы  бөлінген  қаражаттарға қарамастан, еліміздің  жалпы  ішкі өнімінде  тек  5  пайыздан  аспайды  екен. Ал, өндірілген өнімдердің 42 пайызын үкіметтен  бір  тиын  қаржы алмайтын үй жанындағы жекелердің шаруашылықтары құрап отырған көрінеді.

Біздің бүгінгі әңгімемізге мұрындық болғалы отырғаны – мал, соның ішінде асыл тұқымды малды өсіріп, оның басын көбейтіп, өнімінің берекесін көру.

Асыл мал дегенде, өңіріміздің мақтанышына айналған қазақтың ақ бас асыл тұқымды ірі қарасы ауызға ең алдымен оралатыны даусыз. Осыдан 68 жыл бұрын Ақ Жайық өңірінде ғалымдарымыз бен малшыларымыздың тынымсыз еңбегінің арқасында будандастыру жолымен дүниеге келген бұл түліктің даңқы бүгінде мұқым дүниеге мәшһүр. Өңіріміздің табиғи жағдайына бейімделген немесе аса бір күтімді қажет етпейтін, ыстық-суыққа төзімді, өнім беру қабілеті жоғары, жемшөп талғамайтын қасиеттерімен ерекшеленеді. Ақ бас сиырдың осы артықшылықтарын өңірде тиімді пайдаланып, өзіндік құны арзан, сапасы жоғары, табиғи таза ет өнімін өндіріп, келешек күндерде қазақ елінің брендіне айналдыру жолға қойылған. Сөйтіп, сол арқылы Ақ Жайық өңірінде ірі қара мал етінің өндірісін жыл санап қарыштап дамыту мақсаты тұр. Бұл – алдан қол бұлғаған армандар. Оған жету үшін, әрине, үкіметтің қолдауы керек-ақ. Бірақ сол қолдаудың кейбір түрінің басына «қара бұлт» үйіріліп тұр.

Біз оның қандай қатер екеніне кейін кеңірек тоқталамыз. Әуелі, агроөнеркәсіп кешенін дамытуға арналған бірнеше бағдарламалар мен жоспарларға байланысты туындаған жағдайларға қысқаша тоқталсақ. Ол үшін лауазымды тұлғалар мен мамандардың пікірін суыртпақтамақшымыз.

Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Жексенбай Дүйсебаев осы жылдың 28 мамырында өткен «Үкімет сағатында» сөйлеген сөзінде былай деген еді. «… Атырау облысында болып қайттым, шынымды айтайын, таң қалдым. Шөлді, шөлейтті аймақта орналасқан өңір жыл он екі ай бойы ауыл шаруашылық өнімдерімен өңірдің сұранысын толығымен қамтамасыз етіп отыр, тіпті экспортқа шығаруға кіріскен. Мысалы, былтыр 2 мың тонна 300 келі пияз экспортқа шығарылған. Заманауи талаптарға сай 1100 басқа арналған сүт фермасы жұмыс істеп тұр. Бір сиырдан жылына 6600 литр сүт сауады, биотыңайтқыш шығарады, гидропон өсіріп, мал басын каратины мол көк балаусамен тамақтандырып, өздерінде шықпайтын жемшөп түрлерінің орнын толтырып, толыққанды рационмен қамтамасыз етіп отыр. Одан қалды, құс фермасы, ешкі фермасы, жылыжайлар, көкөніс өсіретін шаруашылық өзінің қоймасымен жұмыс істеп тұр. Тіпті, апельсин өсіруді қолға алған. Осы аталған шаруашылықтар өзінің өнімдерін өздері делдалдарсыз тікелей Атырау қаласында орналасқан коммуналдық базарға шығарып, өндірілген өнімдерін саудалауға  жағдай  жасаған. Бұдан басқа, түйенің, қойдың жүндерін өңдейтін зауыт іске қосылған. Жүндерді аяғына дейін терең өңдеп, кілем, алаша шығаруда және ауыларалық жолдарға тас төселген, ауылдар толығымен газға қосылған. Аталған жобалардың барлығы 3-4 жылдың ішінде  жүзеге  асырылған.

Осындай үрдіс Батыс Қазақстан облысында да байқалады. Әсіресе, мал шаруашылығында дей келіп, Мәжіліс депутаты өңіріміздегі қазақтың ақ бас тұқымды сиырын көбейту және одан алынатын өнімді арттыруға бағытталған жұмыстардың қарқынды жүріп жатқандығына тоқталады.  – Дегенмен, – дейді депутат. – Осы отандық асыл тұқымды малды ауыл шаруашылығы министрлігі биыл субсидиядан тыс қалдырып отыр. Әрине, түсініксіз жағдай. Сөйте тұра, министрлік бұл жөнінде оң шешімін шығаратын шығар деп ойлаймын… Бұдан әрі депутат ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған бағдарламалар мен жоспарларға тоқталды. Айта кету керек, халық қалаулысы өз сөзінде шаруа баққан ағайынның қабырғасына батып жүрген мәселелерді бүкпей көтерді. Былай деді: – Елімізде агроөнеркәсіп кешенін дамыту бойынша көптеген бағдарламалар, жоспарлар баршылық. Мәселен, ауыл шаруашылығына бюджеттік қолдау көрсетудің жалпы стратегиясы арқылы агроөнеркәсіп кешенін дамыту бойынша 2013-2020 жылдарға арналған «Агробизнес – 2020» бағдарламасы, кейін оның орнын 2017-2021 жылдарға арналған аг-роөнеркәсіп кешенін дамытудың мемлекеттік бағдарламасы басты.

Оған қоса, «Ірі қара мал етінің экспорттық әлеуетін дамыту» жобасын іске асыру жөніндегі іс-шаралардың 2011-2015 жылдарға арналған кешенді жоспары да бар. Осы аталған жобалардың көпшілігі аяғына дейін жетпей жұмысын тоқтатқан. Неге десеңіз, жыл сайын өзгерістер мен толықтырулар енгізіп қабылдаймыз, содан кейін тағы да өзгертеміз, аяғында орта жолда қалдырамыз. Осындай тұрақсыздыққа байланысты, қарапайым ауыл тұрғындарының және ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің арасында бағдарламалардың, жобалардың жұмыс істеуіне, тиімділігіне сенімсіздік пайда болады. Мысалға, 2011-2015 жылдарға арналған жоба, 60 мың тонна етті экспортқа шығару аяғына дейін жеткізілмеді.

«Агробизнес – 2020» бағдарламасын алып қарасақ та, осындай жағдай орын алған. Қазіргі қаралып отырған тұжырымдамада өсімдік шаруашылығындағы қолданыстағы міндетті сақтандыру жүйесін еркін сақтандыру нысанына көшіру ұсынылып отыр. Тереңінек қарасақ, орысша айтқанда «добровольно принудительное страхование» болайын деп  тұр. Олай дейтінім, егер де сіз сақтандыруға қатыспасаңыз, сіз Үкіметтің  жеңілдігінен  айырыласыз.

Бағдарламалар іс-жүзінде, әрине, керек. Дегенмен, осындай келеңсіз жағдайларға неге жиі кездесеміз?

Оның басты себептері, бағдарламаларды немесе жобаларды әзірлеу барысында біздер көбінесе асығыстық жасаймыз, көп жағдайда теорияға басымдылық беріп, тәжірибені ескермейміз, аймақтардың ерекшеліктерімен байланыстырмаймыз, олардың нақты іске асыру жолдарын, схемаларын, механизмдерін анықтамаймыз, содан барып тығырыққа тірелеміз. Бүгінгі қаралып отырған бағдарлама да көбінесе теорияға бейімделген. Тіпті, Кеңес үкіметі кезіндегідей лозунгқа ұқсайтын бағыттарға да жол берілгенін көреміз.

Қорыта айтқанда, ендігі мақсат, ауыл шаруашылығы министрлігі қолданыстағы заңнамалық актілерді дер кезінде игеріп, бағдарламалар мен жобаларды қағаз жүзінде ғана қарастырмай, іс-жүзінде іске асырып, ең бастысы, ел игілігіне жаратып, олардың орындалу барысын күн тәртібінен түсірмей, аяғына дейін жеткізуді жіті қадағалауы қажет деп ойлаймын…

Біз депутаттың осынау көтерген мәселелерінің ішінен анау жоғарыда айтқан отандық асыл тұқымды малды ауыл шаруашылығы министрлігі биыл субсидиясыз қалдырғалы отырғандығына өз алдына бөлек алып, тоқталайық. Сол субсидияға байланысты қазақтың ақ бас тұқымы республикалық палатасына біздің облыстан мүше болған шаруашылықтардың басшылары не дейді? Олар: М. Зейнуллин («Айсұлу» ШҚ),  Е. Құрманғалиев («Сәбит» ШҚ), С. Шонайбеков («Шонайбеков» ШҚ), Л. Гурсаев («Гурсаев» ШҚ), Г. Махорин («Махорин» ШҚ) және өздері де осы қазақтың ақ бас тұқымын өсірумен айналысатын шаруашылықтарды басқарып келе жатқан облыстық мәслихаттың депутаттары Қ. Ашығалиев, Е. Елемесов, Қ. Мұқанов.

Қазақтың асыл тұқымды ақ бас ірі қарасының басын көбейтуді қолға  алып, оның ыстық-суығын жылдар бойы көріп келе жатқан бұл азаматтар былай дейді: «Елімізде Елбасының қолдауымен мал шаруашылығын дамытуда көптеген оң өзгерістер қолға алынуда. Несие мен лизинг жүйесі жасақталып, етті бағыттағы асыл тұқымды мал өсіруші ірілі-ұсақты шаруашылықтар өз жұмыстарын бастап, сәтті дамытуда. Ол шаруаның әрі қарай өз жалғасын табуына кедергі болайын деп тұрған мәселе – асыл тұқымды отандық аналық мал сатып алуға бөлініп келген қолдау қаржының биылдан бастап мүлдем тоқтатылуы.

Мемлекеттік қолдаудың пайдасын түсінген шаруашылықтар үстеме пайыздың көптігіне қарамастан, асыл тұқымды ірі қара малының аналықтарын сатып алуда осыған дейін зор құлшыныс білдіріп келген болса, отандық етті бағыттағы аналық мал сатып  алуға субсидия төленбейтін болды деген хабарды естігеннен кейін, жаңа келісімшарт жасауды айтпағанда, бұрын алдын ала жасалып қойған шарттарды бұзуда. Асыл тұқымды малға деген сұраныс тоқтады. Субсидия төленбейтін болса, өнім өтпегендіктен, кейін алған несиесін өтеу үшін шаруашылықтар сатып алған асыл тұқымды аналық малдарын ішіндегі және сыртындағы төлдерімен бірге етке өткізуге мәжбүр болады. Бұл жағдай отандық бренд саналатын елімізде шығарылған мал тұқымдарының санының күрт кеміп, сөзсіз құлдырауына соқтырады. Турасын айтқанда, отандық мал шаруашылығының кері кету дәуірі басталады. Мұны тиісті органдар мен Ауыл шаруашылығы министрлігі малшылардың жанайқайы деп  түсініп, әлі де мәселенің оң шешілуіне барлық мүмкіндікті іске қоспаса, ертең мүлдем кеш болады…»

Облысымыздағы асыл мал өсіретін шаруа қожалықтарының басшылары осы тақілеттес уәждерін Ауыл шаруашылығы министрлігіне бұған дейін де жолдапты. Олардан келген жауап малшылардың жіңішкеріп бара жатқан үміттерін мүлдем үзіп жібергендей. Сенбесеңіз, оқып көріңізші: «Етті бағыттағы асыл тұқымды аналық мал басын сатып алу үшін берілетін субсидияны, асыл тұқымды шаруашылықтар арасында аналық мал басын бір-бірінен алып-сату бойынша тіркелген фактілерге байланысты, асыл тұқымды мал шаруашылығын дамытуды, мал шаруашылығының өнімділігі мен өнім сапасын арттыруды субсидиялау қағидалар жобасынан алынып тасталды. Орташа есеппен республика бойынша 31 мың басқа жуық асыл тұқымды аналық мал сатылатын. Бұл ретте өткізілген мал басының 90%-ы бұрыннан бар асыл тұқымды шаруашылықтар арасында сатылды. Сонымен бірге жыл сайын осы мақсаттарға 3,5 млрд. теңгеге жуық қаржы жұмсалды. Демек, асыл тұқымды мал басы бар шаруашылықтардың өсуіне аталған субсидиялар қажетті деңгейде үлесін қоспады. Асыл тұқымды репродукторлардың саны импортталған мал басының есебінен ғана өсті. Асыл тұқымды аналық мал басы олардың субсидиялануына қарамастан сатылатын болады. Оған қоса, ол үшін 15 жылға 4%-бен жеңілдетілген несиелік бағдарлама қарастырылған. Қағидалар жобасында отандық шаруашылықтардан етті бағыттағы асыл тұқымды бұқаларды сатып алу үшін субсидиялау бағыты қарастырылған, нормативі бір басқа 150 мың теңге, себебі, асыл тұқымды бұқалар аналық мал табындарының өсіп-өнуіне және селекциялық жұмыстарды жүргізуге қажетті саналады. Сондай-ақ, қағидалар жобасында асыл аналық мал басы мен асыл тұқымдық және селекциялық жұмыс жүргізу үшін белгіленген 20 мың теңге субсидиялау нормативін жергілікті бюджеттен қосымша бюджеттік қаражат бөлінген кезде 50%-ға дейін ұлғайту қарастырылған. Осылайша мал репродукторлар санын арттыру тиімді болып табылады.»

Малшылардың үмітінің басына су құйған бұл жауапқа мал мамандары не дейді? Әңгімеге Мақсот Кенжеұлы Балқыбаевты тарттық. Айтпақшы, Мақсот ағамыз – өзінің 50 жылға жуық ғұмырын қазақтың осынау ақ бас тұқымына арнап келе жатқан ардагерлеріміздің бірі. Бүгінде ол – осы түліктің республикалық палатасының Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстары бойынша аймақтық өкілі. Қазақтың ақ бас тұқымының бес аталық желісінің (Вьюн 712, Ветеран 7880, Восток 632, Айкал 442, Копертон 150 J;) және екі зауыттық түрінің ( Шағатай тоқал түрінің, Батыс Қазақстан іріленген түрінің) авторы.

– Жауапта «Шаруашылықтар аналық мал басын бірінен-бірі алып-сату бойынша тіркелген фактілерге байланысты субсидия алынып тасталды»  делінген. Мұндай сату, сатып алуда заңбұзушылықтар кездессе, оны қадағалайтын, алдын алатын тиісті органдар бар емес пе? Олар қайда қараған? Мұндай жағдайлар текті мал шаруашылығын дамытуға кеселін келтірмеуі керек. Табындағы малдың өнімділігі мен тұқымдық қасиеттерін жақсарту мақсатында шаруашылықтар бір-бірінен сатып алу, сату үрдісін қолданулары селекциялық тәсілдердің түріне жатады. Орысшалағанда «обмен генефондами разных природно-климатических  зон» дейді. Жауапта: «…Асыл тұқымды мал басы бар шаруашылықтардың санының өсуіне аталған субсидиялар қажетті деңгейде үлесін қоспады…» делінген. Соңғы үш жылда тек біздің облысымызда ғана 140 асыл тұқымды ірі қара өсіретін шаруашылықтар (репродукторлар) өз жұмыстарын бастап кетті. Текті түліктің басы 20 мың 818-ге немесе  147,6%-ға өсті. Бұған ең алдымен субсидияның зор көмегі болғаны даусыз. Ресми жауап: «Асыл тұқымды малдардың саны импортталған мал басы есебінен өсті» дейді. Бұл да қате, өйткені 2014-2017 жылдар арасында біздің облысымызға әкелінген мал 1078 басты құрайды немесе 5,2%.

«Асыл мал басы олардың  субсидиялауына қарамастан сатылатын болады» делінген жауапта. Мұнымен де  келісуге болмайды. Субсидия төленбесе, отандық  асыл малдың аналығын сатып алушылар саны күрт кемиді. Себебі, субсидия төленбегендіктен, малды сатып алу құны  сатып алушыға қымбатқа түседі. Бұрыннан қалыптасқан шаруашылықтарды айтпағанда, осыдан 1-2 жыл бұрын мал сатып алған шаруашылықтар текті қашарларын ешкім сатып алмағандықтан, қарыздарынан құтылу үшін сол малдарын төмен бағамен етке өткізуге мәжбүр болады. Соңынан қарызынан құтыла алмаса, кепілдікке қойылған мүліктерінен айырылып, әбден құрдымға кетуі мүмкін. Мұндай келеңсіздік мал басының өз төлі есебінен өсуі тиіс табиғи заңдылыққа мүлдем қарсы келетін жағдай.

Енді не істеу керек? Мамандар да, шаруа қожалықтарының жетекшілері де жоғарыда айтылған мәселелерді мұқият, егжей-тегжей ескере отырып, отандық мал сатып алушыларға төленіп келген субсидияны сол күйінде қалдыруға болатын барлық мүмкіншіліктерді қарастыруды сұрайды. Бұл айтылғандар тіпті, мүмкін болмаған жағдайда, субсидия төлеуді алдағы 2-3 жылға сақтай отырып, 2020 жылдан бастап субсидия төлеу тоқталады деп күні бұрын ескертсе деген ұсыныстарын айтады. Өйткені, субсидиялау туралы ережелер жыл сайын өзгеріп отыратындықтан, мал өсіру бизнесімен айналысу болашақта мүлдем қиындап кетеді дейді тағы да сол мамандар.

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика