Тег: ‘Гүлжамал ЖОЛДЫҒАЛИ’


Бірінші жүлдемен оралды

Күні: , 18 рет оқылды

Кеше «Текті сөздің  төресі – терме» атты жыршы-термешілердің республикалық байқауынан бірінші жүлдемен оралған Ғ. Құрманғалиев атындағы облыстық филармонияның әншісі Күләш Қуанышқалиеваны әріптестері құшақ гүлмен поездан күтіп алды.

Күләш Қуанышқалиева ҚР Мәдениет және спорт министрлігі Тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси жұмыс комитетінің ұйымдастыруымен Жамбыл облысының орталығы – Тараз шаһарында өткен байқауда «Дала рухы» атты термесімен бақ сынапты. Терменің сөзін жазған белгілі ақын – Дариға Мұштанова. Біз поездан ерекше көңіл күймен түскен  әншіні әңгімеге тарттық.

–  «Текті сөздің төресі – терме» атты байқау осымен төртінші рет ұйымдастырылды. Бұдан бұрын өзімнің әріптес інілерім Армат Исламғалиев, Фархат Оразов та осы байқаудан жүлделі оралып еді. Бұл байқауда еліміздің әр қиырынан келген 18 үміткер бақ сынадық. Мықты жыршылардың ортасына түскендіктен, бірінші орын алам деп ойламаған едім. Өте қуаныштымын! Маған тілеулес боп жүретін Жайық жұртшылығына ризашылығым шексіз, – деді әнші бізбен қысқа әңгімесінде.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал  өңірі»


Адам неге өз-өзімен сөйлеседі?

Күні: , 89 рет оқылды

Соңғы кездері көшеде, қоғамдық көлікте өзімен-өзі сөйлесіп отыратын адамдарды жиі ұшырататын болдық. Бірде қоғамдық көліктегі жап-жас қыздың жай дауыспен өз-өзімен сөйлесіп тұрғанын көрдім. Құлағында  құлаққап та жоқ. Кәдімгідей өз-өзімен  «Ертең шашымды рыжий түске боямасам, кешке үйге уборка жасау керек. Үйдің жұмысы бітпейді, жасаған сайын шыға береді» деп әңгіме  айтып келді, межелі жерге жеткенше. Тағы бірде №2 автобустан кеңестік кездегі әңгімелерді өз-өзімен айқайлап, айтып келе жатқан қарт адамды көрдім. Бір қызығы, адамдар өз-өзімен сөйлесетін жандарға сабырлы, қалыпты қарайды екен. Осындай жәйттерді жиі кездестірген соң,  мені «Адамдар неге өз-өзімен сөйлеседі?» деген сұрақ қызықтырды.

Психолог Райса Байдәлиева адамдардың өз-өзімен сөйлесуі қалыпты жағдай деп есептейді.

— Бұл психикалық ауытқу емес. Әр адамның өз ерекшелігі болады. Кейбір адамдар әлдебір істі бастамас бұрын әуелі дауыстап айтып, өзін сол жұмысқа бағыттап алады. Кей адамдарда ішкі сөйлесу бала кезінен қалыптасуы мүмкін. Көбіне жалғыз адамдар өз-өзімен сөйлеседі. Бұл қорқынышты емес. Жұмыс тәжірибемде «Неге өз-өзіммен сөйлесемін?» деп алаңдап, жауап іздеп, келген адамдар болды. Олармен сөйлесе келе, әр түрлі себептерін анықтадық. Мысалы, шулы жерде жұмыс істейтін немесе құлағы дұрыс естімейтін адамдар  өз-өзімен сөйлесуге бейім болады. Көбіне жасы ұлғайған, ұзақ жыл сабақ берген адамдар өз-өзімен сөйлеседі. Бірақ бұл патология емес.

Егер адамға дауыстар естілсе, көзіне әлдебір нәрсе елестеп сөйлесе бастаса, бұл түрлі психикалық немесе неврологиялық аурулардың алды болуы мүмкін. Мұндай жағдайда арнайы мамандарға қаралған дұрыс, — дейді психолог.

Өз-өзіме  ұрсып  аламын…

Кейіпкеріміз Айгүл апайдың өз-өзімен күбірлеп, сөйлеп жүретініне үйіндегілер әбден үйренген. Тек сырттан келген адамдар ғана «Мына апайдың есі дұрыс па?» деп іш жиып қалады екен. Өзі болса, әр істі бастамас бұрын «Кір жуып тастап, нан ашытайын» деп, кір жуып болғасын «Кірлерімінің бәрін аппақ қылып жуып тастадым, енді қызыл шелектен ұнды әкеліп, нанды ашытып тастайын. Сосын шәйнекті толтырып, шай қоямын» деп күбірлеп сөйлеп жүреді. Сырттай қараған адамға біртүрлі көрінгенімен, кейіпкеріміз «Әр қадамымды солай айтып жүріп істесем, жұмысым өнімді болады» – дейді. Кейде ол өз-өзіне айқайлап, ұрсып та алатын көрінеді. «Салдырлаған ақкөңіл адаммын, көбіне адамдарды аяп қолдан келгенінше көмектесіп жүрмін. Бірақ соны түсінбейтін адамдарға қатты ренжимін. Оны олардың бетіне айтып, көңілдерін қалдырғым келмейді. Сосын өз-өзіме ұрсамын. Сонда кәдімгідей жеңілдеп қаламын» – дейді ол. Біз қызық көріп, «Сонда өзіңізге қалай ұрсасыз?» – деп сұрадық. «Тып-тыныш жайыңа қарап жүрсең болмай ма? Ең бірінші, өзіңнің бес балаңды ойлаймайсың ба? Ай, өзің де бір. Жә, құрсыншы, Алланың көзі түзу болсын» – деп қоя қоямын.  Айгүл апай кешкілік ұйқыға жатарда «Ертең сағат нешеде тұратынын, қандай шаруа жасайтындығын» дауыстап айтып алмаса, ұйықтай алмайды екен.

Ал кішкентай кейіпкеріміз Саягүл үнемі ойыншықтарымен сөйлесіп ойнайды. Өйткені ол  бір үйдің жалғыз қызы. Үлкен аюды «ата», қуыршақтарын «мама» қылып, солармен сөйлесіп ойнайды. Киім таңдаған кезде «Мынаны алайын ба, әлде ана көйлекті алсам ба екен?» деп үйде қалған ойыншықтарымен ойша  сөйлесіп жүреді.

Өзіне-өзі  сөйлеу – мазасыздықтан  арылудың  бір  әдісі

Германияның психолог мамандары  зерттеу жүргізу нәтижесінде  өзіне-өзі сөйлеу мазасыздықтан арылудың тиімді әдісі деген байламға келген. Бір адамның жападан-жалғыз өзіне-өзі сөйлеп отырғанын көргенде, сөзсіз оны рухани жағынан қалыпсыз адам деп қабылдайсыз. Бірақ, шын мәнінде, өзімен-өзі сөйлесу арқылы адам көңілдегі кірбіңнен арылады. Іштегі қуаныш-күйінішті сыртқа шығарады. Сол арқылы психологиялық тепе-теңдікті қалпына келтіреді. Бір іске шешім жасай алмаған кезде, өзіңізбен-өзіңіз шүйіркелесіп, өзіңізге бірнеше сұрақ қойғанда, мәселеге біржақты қарау немесе түкке тұрғысыз нәрсені ойлап, әуреленудің мүмкіндігі азаяды екен. Психологтардың айтуынша, өзінің дауыс ырғағы адамның жан дүниесіне тыныштық, жайлылық сыйлайды. Өзіне-өзі сөйлеу – адамның өзіне ғана тән жеке мәселелерін шешуге пайдалы. Досқа мәміле жасағандай, мәмілені ортаға қойып, өз пікіріңізді де, кері тартып тұрған пікірді де айтып, сарапқа саласыз. Өзіне-өзі дауыстап сөйлеу мидағы қалыпсыздықты, шұғыл қарбаласты ретке келтіреді.  Алаңдайтын жай мен әрі-сәрі болатын жайтты дауыстап айтып, көңілсіздік пен ауыр сезімнен айығып, адам пси-хологиялық тұрғыда  жеңілдеп қалады екен.

Түйін

Психологтардың айтуынша, әр адам өзімен-өзі іштей диалог жүргізеді. Кей адамдар кешкілік өз-өзіне есеп береді. Өзімен-өзі тілдесу арқылы адам өз жан дүниесіне тереңірек үңіле бастайды. Өзін толғандыратын сұрақтарға жауап іздейді. Ғалымдардың зеттеуінше, өзіменөзі сөйлесу – адамның даму деңгейінің бір бөлігі. Психолог Жан Пиаже кішкентай балалар тілі шыққан кезде өз істерін оңай басқаратындығын аңғарған. 2008 жылы Джордж Мейсон университеті  жүргізген зерттеу нәтижесінде бұл гипотеза дәлелденген. Қалай болғанда да, өзімен-өзі сөйлесудің де өз шегі бар екен. Егер адам шектен шығып, жан-жағына бұрылып, елестермен сөйлесе бастаса, тезірек мамандар кеңесіне жүгінген жөн. Жалпы, өзімен-өзі сөйлесуді кей ғалымдар адамның дауыстап ойлануы, зияткерлік көрсеткіші деп те бағалаған. Ал сіз, өз-өзіңізбен сөйлесесіз бе?..

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал  өңірі»


Баланың   тілі  неге   жай   шығады?

Күні: , 100 рет оқылды

Соңғы  кездері «балам  әлі  сөйлемей  жүр,  сәбиім  ата-әже  деп  үшке  келген  соң  айта  бастады» деген  сыңайдағы  әңгімелерді  жиі  еститін  болдық. «Баланың  тілі  неге  жай  шығады?  Себебі  неде  екен?»  деген  мәселеге  байланысты  зерттеу  жүргізген  едік.

Байқағанымыз, қазіргі таңда кей сәбилер өз  аналарының әлдиімен емес, Төреғали Төреәлі, Қайрат Нұртас, Нұрболат Абдуллин, Қуандық Рахым сынды әншілердің «әлдиімен» ұйықтайды екен. Бір жас ана Қуандық Рахымның «Мен қазақпын» әні шырқалып жатқан ұялы телефонды сәбиінің құлағына тосып қойыпты. Өзі  «Өскенде балам патриот болсын, ән құлағына сіңе береді ғой» деп қояды.

Ал осыдан кемі 20-30 жыл бұрын аналар сәбиінің көзіне қарап отырып, бесік жырын айта тын. Оның кәдімгі ауыз әдебиетіндегі бесік жыры болуы маңызды емес. «А-а-ай, әлди, әлди ақ бөпем» немесе «Әй-әй бөпем, әй бөпем» деп әуезді ырғақпен әндетіп, бесікті жай тербетіп ұйық тататын. Әжелеріміздің айтуынша, қарапайым ғана нәрсе болғанымен, бұның да өз сыры бар. Өйткені қайталанатын дыбыстар арқылы сәбидің миында сөйлеудің алғашқы үлгілері қалыптаса бастайды. Анасы айтқан әннің ырғағы да бала жадында сақталады. Кейіннен сәби екі-үш  айлық болғанда, уілдей бастағанда «а-а-а, у-у-у» деген дыбыстарды қайталайды. 5-6 айлығында «А-та, ә-же, а-на, ә-ке» деп, бір жас жарымда «Су беш, нәм-нәм жим» деп былдырлап, сөз, сөз тіркестерін айта бастайды. Екі жасында баланың сөздік қоры кеңейіп, қоршаған ортаға назар аударуға дағдыланады. Егер бала сөйлемесе, бірден мамандардың кеңесіне жүгінген жөн. Әдетте дені сау бала ай сайын жетіліп, дамып, көп нәрсені білуге талпынады. Өкініштісі, көп ата-аналар «Қазіргі балалар үш жасқа дейін сөйлемейді екен, төрт-бес жасқа келген соң сөйлейді ғой» деп алаңдамай, уақыт өткізіп алады. Кейіннен баласы мектепке барар кезде ғана «Психологиялық, медициналық, педагогикалық кеңес» беретін орталықтың немесе өз емханасындағы дәрігерлердің көмегіне жүгіне бастайды. Ал мамандар «Әр ана өз сәбиінің даму кезеңіне мұқият көңіл бөлге-ні дұрыс. Егер де бала дамуында тежеліс бар екенін байқаса, бірден мамандардан кеңес алуы қажет. Ерте жастан анықталған диагноздың бала өмірі үшін маңызы  зор»  екенін  айтады.

Бала  тілінің  жай  шығуының  себептері  қандай?

Біз осы сұрақпен Оралдағы «Психологиялық,  медициналық, педагогикалық кеңес» беретін орталыққа табан тіредік. Орталықтың меңгерушісі Гүлбаршын Рахымжанқызының айтуынша, аналар жүкті кезінен бастап құрсағындағы сәбидің дамуына ерекше көңіл бөлгені жөн.

– Бала тілінің жай шығуына әр түрлі факторлар әсер етеді. Анасының жүктілік кезіндегі инфекциялық аурулармен жиі ауыруы, сонымен қатар қан аздық, бүйрек жұмысының әлсіздігі, жүректегі ақаулар баланың сөйлеу тілінің дамуына өз кесірін тигізбей қоймайды. Сондай-ақ сәбилердің босану кезінде әр түрлі жарақаттар алуы, асфексиялық аурулар (баланың өз кіндігіне оралып туылуы), босану барысында немесе босанудан кейінгі нәресте миының зақымдалуына байланысты орталық жүйке жүйесінің бұзылуы бала тілінің жай шығуына алып келеді. Сонымен қатар әлеуметтік жағдайлар да кері әсерін тигізеді. Кейбір ата-аналар нәрестенің өз уақытындағы даму кезеңдеріне мән бермейді. Соның салдарынан сөйлеу тілі дамымайды. Отбасында екі тілде сөйлесу, ата-анасы баланы еркелетіп сөйлесу кезінде сөздерді бұзып сөйлеуі  де  балаға  кері  әсерін  тигізеді.

– Қазіргі күнде қалалық «Психологиялық, медициналық, педагогикалық кеңес беру» орталығында тіл кемістігімен 816 бала есепте тұр. Олардың елу пайыздан астамы 0-6 жас аралығындағы балалар. Негізі ата-ана мұндай баланы ерте жастан алып келгені дұрыс. Мектепке дейінгі ұйымдарда 9 инклюзивті кабинет, 16 арнайы топ бар. Сондай-ақ мектептерде 43 логопедтік бекет жұмыс жасайды. Біздің мекеме облыстық денсаулық сақтау басқармасымен тығыз байланыста. Орталықта психолог, логопед, әлеуметтік педагог, дефектолог және дәрігерлер жұмыс жасайды, – дейді Гүлбаршын Аристанова.

Айнұр атты кейіпкеріміз кішкентайының сөйлейтін сәтін төрт жыл күтіпті. Төрт жасына дейін сөйлемеген соң, сәбиін  арнайы мамандарға алып барады. Бірақ осы жолда ол біраз қиындыққа тап келгенін жасырмайды. Ең алдымен, «бәлкім, құлағы естімейтін шығар…» деген оймен лор дәрігерге ақылы қаратады. «Баланың екі құлағында ірің толып тұр» деп жас ананы шошытқан дәрігер оны тағы бір ақылы аппаратқа түсуге жолдайды. Ол кабинетке ақшасын төлеп, аппаратқа түсіріп шыққанында, ол жердегілер «Баланың құлағы таза, естуі қалыпты» деген анықтама береді.

Одан әрі бар ақшасын жұмсап, арнайы дәрігерлердің есігін қаққан жас ана: «Біріне бірі сілтеп, бір-біріне ақша түсіруді көздейтін» беймәлімдеу «жүйені» байқап қалады.  Содан соң таныстарының жол сілтеуімен Ресейдің  Самара қаласына жол тартады.

– Самарада баламды мұқият қараған дәрігерлер бірден ем тағайындады. Сол жерде екі аптадай жатып, арнайы ем алдық. Бірінші күні-ақ баламның беті бері қарай бастағанын байқадым. Қазір тілі жайлап шығып келеді. Балабақшаға да  барып жүр. Бағымызға орай, тәжірибелі, жақсы тәрбиешіге жолықтық. Қазір түстерді ажыратады, тақпақ айтады. Аз ақша жұмсаған жоқпын. Ең бастысы, баламның дені сау болып, сөйлеп кеткені мен үшін маңызды, – дейді жас ана.

Немере бағып отырған Нұрлыгүл әже балалардың тілінің кеш шығуына бөтелке, емізік, телефон теріс әсер етуде деген пікірде.

– Қай үйге барсаң да телефонға телмірген келін, өз-өзімен жүрген сәбилерді байқайсыз. Ол жылай бастаса, ауызына емізікті тығып қойып, телефонына үңіледі. Бесікте жатса, бөтелкемен сүт береді. Осының бәрі баланың тілінің дамуын тежейді.  Бұрын әжелеріміз балаға сүйек мүжітетін. Құрт сорғызатын. Ондағы ойы – бала шайнап үйренсін, тісі қатайсын дегені. Қазір жілік мүжімек түгіл, ет шайнайтын бала жоқтың қасы. Шайнаудың да  бала тілінің дамуында атқаратын өз рөлі бар, – дейді Нұрлыгүл әже.

Мамандар   не   дейді?

Гүлфайруз   БӨЛЕКБАЕВА,  логопед:

– Қазіргі  кезде  баланың тілі жай дамитын болды. Оның түрлі себептері бар. Біріншіден, баланың дұрыс дамуы ана құрсағында жатқан кезден басталады. Жүктіліктің өту барысы, жеңіл босануы, баланың түрлі жарақаттармен туылуы – бәрі әсер етеді. Екіншіден, бұрын балалар қарындашпен сурет салатын, жүгіріп доп, асық ойнайтын. Қазір олардың орнын гаджеттер алмастырды. Сондықтан да балалардың ұсақ, жалпы моторикасы дамымайды. Ал мұның бәрі баланың тілінің дамуына әсер етеді. Үшіншіден, ата-аналардың балаға қарайтын, онымен сөйлесетін уақыты жоқ. Бәрі асығыс. Қарапайым баланы серуенге алып шығып, тротуарлармен жүргізсе, жүгіртіп ойнатса, бала тепе-теңдікті сақтауға үйренеді. Жалпы моторикасы дамиды. Бұлшық еттері қатаяды. Екі айлығында бала уілдемесе, 4-5 айлығында былдырламаса, сәбидің  ата-анасы алаңдай бастағаны дұрыс. Балалары сөйлемегесін, ата-аналар «Жақсы логопед керек» деп мамандар іздей бастайды.

Бірақ логопедке келмес бұрын, олар ең бірінші невропатолог дәрігерге баланы көрсетуі қажет екендігін біле бермейді. Невропатолог диагноз қойып, дәрілерін тағайындаған соң, біз баламен жұмыстанамыз. Алдымызға күн сайын түрлі диагнозбен балалар көп келеді. Балдырғандармен алғашында ойын арқылы жұмыс жасаймыз. Тіл жаттығулары, ойын арқылы баланың тілін дамытуға көңіл бөлеміз. Кейіннен дыбыстар қоямыз. Бір дыбысты қоюға баланың қабылдау мүмкіндігіне қарай 5-10 сабақ өткіземіз. Бұл кезде де ата-ананың көмегі қажет.

Біз қойған дыбысты ата-ана үйде баламен қайталауы керек. Невропатологтың рұқсатымен кей балалардың бетіне, тіліне, диагнозына қарай логопедиялық массаж жасаймыз. Қазір баланың ұсақ моторикасын, жалпы баланың зейінін дамытатын ойыншықтың түрі көп. Соларды алып берген дұрыс. Егер ойыншық сатып алатын мүмкіндік болмаса, қағаз қиып, ермексазбен жұмыстанып, баланың саусақтарын қимылдата беру керек.  Содан соң әрбір ата-ана бүлдіршінін «Анау қызыл допты әкеліп берші, су алып келші» деп баланы жұмсап, әрі сөйлесіп, әрі түсті ажыратып, әрі не жасап жүргенін ұғынуға үйреткені тиімді. Сөйлей алмайтын балалар ашушаң, ызақор болып келеді. Бұл жерде логопедпен қатар, психолог, дефектолог мамандар бірігіп  жұмыс  жасаса,  жақсы  нәтиже  болады.

Жанар   ҚАРАШЕВА,  дефектолог:

– Бала тілінің жай шығуының ең басты себебі – ата-аналардың жұмысбастылығы. Кішкентай балақан ең алғаш сөйлеп бастаған кезде көп нәрсені білгісі келеді. Ең алғаш «Әже», «Ата» деп сөйлеп бастаған кезде оның сөйлеуге қызығушылығы мол болады. Сол уақытта көрген, ұстаған, жеп отырған тамағының атауын айтып үйретсе, баланың сөздік қоры біртіндеп молая береді. Бірақ жұмыстан шаршап келген ата-аналардың басым бөлігі балаға назар аудара бермейді. Тағы бір себебі, қазір түсініксіз мультфильм көп. Баласына дыбыссыз мультфильмдер қосып беретін ата-аналар да кездеседі. Ал бұның бәрі баланың дамуында тежеліс тудырады. Бір жарым, екі жастағы бала сюжеттік ойындар ойнай бастайды. Ер бала машинасына жүк тиеп, оны келесі жерге түсіріп, машинаның дыбысын шығарып ойнаса, бұл қалыпты жағдай. Ата-ана да баласының осындай ойындар ойнауына ықпал етіп, жағдай туғызуы қажет. Өйткені бала ойын арқылы дамиды. Өз тәжірибемде байқағаным, баласы жас жарымда «Мама» деп айтпаса, өзге ұлттар бірден дабыл қағады. Біздер кішкене 4-5 жасқа дейін жүріңкіреп қаламыз.  Бала психикасының дамуында сөйлеу тілінің орны ерекше, ол зейін, ойлау, есте сақтау сияқты психикалық үрдістермен етене байланысты. Егер сөйлеу тілінің кешеуілдеуі байқалса, баланың ақыл-ойының дамуы жасы-на сай болмайды. Сондықтан баланың дамуына барлық психикалық үрдістің  жасына сай дамуы бала тілінің шығуына өте маңызды рөл атқарады. Сөйлеу тілінің дамуына немқұрайлықпен қарауға болмайды.

Бала тілі 3 жасқа дейін шықпаса, ата-аналар бірден дәрігер және арнайы мамандардың көмегіне жүгінуі тиіс. Алдын ала шешім қабылдап, істі құрдымға тастамау керек. Тіл кемістігі бар балалардың дәрігердің назарында болғаны жөн. Мамандардың ұсынған ем-шараларын қатаң сақтаған кезде ғана қойылған мақсатқа жетуге болады. Атап айтқандай, невропатолог маманның тағайындаған курстық емі мен логопед маманның жұмысы үнемі байланыста болғаны  тиімді.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал   өңірі»

– Облыс бойынша тіл кемістігімен 1366 бала есепте тұр екен. Көбіне  0-3 жасқа дейін ата-аналар келмейді, тек мектепке барар кезде ғана бізді іздей бастайды, – дейді мамандар.


Оралу

Күні: , 242 рет оқылды

(Күйеуі жат ағымға еріп, қайта оралған келіншектің әңгімесі)

ОЛ  ҚАЛАЙ  ӨЗГЕРДІ?

1995 жылы 20 жасымда Нұрболға тұрмысқа шықтым. Арамызда әдемі сезім болды. Болашақ өмірге қойған өз мақсатымыз да бар еді. Басында ауылда тұрдық. Ауылда жұмыс жоқ, қиын кездер еді ғой. 1999 жылы жұмыс бабымен қалаға көшіп келдік. Ол құрылыс саласында қызмет  істеп жүрді.

Бірде кешкілік жұмыстан қайтып келе жатып, стадионда жиналған халықты көреді. Барып қараса, сол кездегі Сары әулие  сеанс беріп, уағыз айтып жатыр екен. Бұл да отырып, тыңдай кетеді. Ол кезде жиын-тойларда аздап ұрттайтын, темекі де тартатын. Сол кеште келген бойда «Мен енді ішпеймін, тартпаймын, мешітке барамын» деп айтып келді.  Мен қуандым. Сол кезден бастап Қызыл мешітке барып, Расми деген түрік ұстаздан сабақ алып жүрді. Намаз оқуды үйренді. Қарашығанақ кенішіне жұмысқа тұрды. Керемет өмір сүріп жаттық. Сонда жүріп, өзі сияқты намаз оқитын жігітпен танысыпты. Әлгі жігіт менің жұбайымды Алматыға 40 күн оқуға жіберетіндігін айтады. Сөйтіп, Нұрбол Алматыға жүріп кетті. Бірақ маған оның осы сапары ұнамады. Ол кезде ұялы телефон жоқ еді. «Барысымен хабарласам, звандап тұрамын» деген күйеуімнен біраз күн хабар болмады. Мен іштей алаңдап, өзі айтып жүрген Мирлан тақсырды тауып алып, ол тоқтаған жердің телефонын сұрап алдым. Сөйлесу  пунктіне барып, хабарластым. Ана жақтан тұтқаны көтерген адам: «Оған ешкіммен сөйлесуге бол-майды. Қырық күн ешкіммен сөйлеспейді. Уайымдамаңыз» деп, телефонды жауып тастады. Біртүрлі күдіктеніп қалдым. Содан бірне-ше рет звондап, сөйлестірмегесін қулыққа көштім. Тағы хабарласып: «Кіші қызым қатты ауырып жатыр. Не істерімді білмеймін, тез келсін!» деп өтірік айттым. Соның өзінде 25 күндей болып қалып еді. Менің сөзімнен кейін қорықты ма, олар жұбайымды жіберіп қойды.

Нұрбол сол келгенінде тасбиық тартып, зікір салып, өзгеріп келді. Бірінші намаз оқиды,  екі-үш сағат тасбиық тартады, сосын басын шұлғып зікір салады. Мен қорқа бастадым. Жұбайымның бір жақсы қасиеті маған қарсы шықпайтын еді. Бір күні оған жасап жүрген тірлігінің өзіме мүлдем ұнамайтындығын айттым. Сонда ол: «Қорықпа, үйреніп кетесің. Бұл жүректегі қара дақты кетіреді» деп жауап берді.

ЖЫН-ШАЙТАННЫҢ ОРТАСЫНА  ТҮСКЕНДЕЙ СЕЗІНДІМ

Бірде Нұрболмен бірге екі қызымызды алып, жамағат жинала-тын жерге бардық. Ол ылғи кешкі тоғызда кетіп, түнгі 11-12-ге дейін жамағатта болып келетін. Қала шетіндегі бір үйге жиналады екен. Шарбағында медресесі бар.  Үйге кіргенімізде төр жақта кілең ер адамдар, екінші кішкентай бөлмеде әйел адамдар отырды. Дәліздің ғана жарығы жанып тұр, екі бөлменің жарығы сөнген. Тақсырлары «Светті сөндіріңдер, көздеріңді жұмыңдар» деп айқайлайды. Арабша тағы бір сөздерді айтады. Бірінші рет барған маған қасымдағы әйелдер: «Көзіңізді жұмыңыз, қыздарыңыз да көздерін жұмсын» деп айтып жатты. Мен көзімді жұмамын, бірақ айқайлағанда ашып алып, «Мыналар не істейді екен?» деп қарап, бақылап отырамын. Олар бастарын шұлғып, бір-екі сағат айқайлап, әлденелерді айтады.  Одан соң қызып кетіп, трансқа түскен әйелдер орамалдары шешіліп, шаштары жал-бырап, жылап жатты. Мен өзімді кәдімгі жын-шайтанның ортасына түскендей сезіндім. Бастарын жарға соғып, отырып-тұрып, айқайлаған бір адам. Қорқынышты. Өздерінше зікір салып жатыр. Мен төрт сағат сырттарынан бақылап отырдым. Үйге келген соң жұбайыма:

– Біріншіден, жамағат неге жасырын жиналады? Екіншіден, неге түнде зікір саласыңдар? Неге күндіз емес? Неге жарықты сөндіреді? – деп, өзімді мазалаған сұрақтарды қойып, жамағат жиынының түк ұнамағандығын айтып салдым.  Осы оқиғадан кейін «тақсыр, зікір» туралы күнде ізденетін болдым. Бір газеттен олар туралы теріс пікірді оқып, қиып алып, мешіттегі имамдардан сұрасам, «Білмейміз, басқа имамдардан сұраңыз» деді. Олар «тасбиық тартамыз» дегенді «уазипа тартамыз» деп айтатын. Бірде уазипа туралы теледидардан айтып жатты. Соны бейнетаспаға жазып алдым.

«Уазипа» деген сөзбен байлау деген мағынаны білдіреді екен, яғни гипноз. Оны  тақсырлары әркімнің психологиялық қабылдауына қарай қойып береді. Өйткені  жұбайым үш сағат тартса, оны бес-сегіз сағат тартатындар да бар екен. Мен жазып алған бейнежазбаны жұбайыма көрсетіп, «Сен байланып жатырсың» деп түсіндіріп айттым.

25  МЫҢ  СТАВКАҒА  КЕТЕТІН

Нұрбол  40 мың  теңге айлық алады. Ол сол кезде көп ақша болатын. Пәтерақының өзі 3 мың теңге.  Бірақ сол 40 мыңның 25 мыңын ай сайын тақсырларға апарып табыстайды. Мен ашуланып: «Еңбектеніп тапқан табысыңды неге біреулерге апарып бересің, үйге неге әкелмейсің?

Қол-аяғы балғадай адамдар неге өздері еңбек етпейді?» – деп ренжимін. Бірақ ол «Алла разылығы үшін беремін» деп бет бақтырмай жүрді. Ай сайын ставкасын  беріп тұрды. Берілмей қалса, қай мезгілде болса да, үйден келіп алып кететін. Тіпті кейде жамағаттың адамдары  «Алла разылығы үшін 5 мың берші» деп алып кетіп, кері қайтармайтын. Мен ренжіп: «Бәріңнің көздеріңді байлап, осылай ақша алады» – деп айта бердім күйеуіме. Өзі де шаршап кетті ме, ойлана бастады.

Бір күні тақсырмен теміржолда кездесіп, сөзге келіп қалыпты. Содан кейін  ол  жамағатқа  барған  жоқ. Бір күнде бәрін тастады, уазипа да, зікір де салған жоқ. Мешітке барып, намаз оқып жүрді.  «Өзім күресіп, өзім  шығарып алдым» деп қуанып жүрдім.

АРАДА  10  ЖЫЛ ӨТКЕН  СОҢ…

Он жылдай қатардағы отбасылар сияқты тату-тәтті тұрып жаттық. Қазақ ауылынан жер алып, үй салып алдық. Ағайын-туыспен араласып, жақсы болып жүрді. Мен жеке кәсібімді аштым. Ол машина алып, такси айдап жүрді.

Тұрмысымыз жақсы еді. Жұбайым-ның қолы шебер, құрылыс жұмыстарын жоғары деңгейде жүргізеді. Оны өзге қалаларға да таласып алып кететін. Бірде құрылысқа барып, енді бірде таксимен адам тасып, ақша тауып жүрді. Сөйтіп жұмыс бабымен жүргенде бір ер адаммен танысады. Оның саяжайына барып, құрылыс жұмыстарын істеп келеді. Бірақ еңбек-ақысын алмайды. «Ол кісі маған басқа тапсырыстар тауып беріп жатыр. Мен ақша алмаймын. Қанат ақи – мықты адам» деп айтып жүрді. Мен сол кезде «ақи» деген сөзді бірінші рет естідім.

Қысқа балақты, сақалды, жылтырбас Қанат ақи біздің үйге күнде келетін болды. Бір күндері жұба-йым «Түкірік жинайды, жын-шайтан ұялайды» деп балағын қысқартты. Жайлап сақал өсіре бастады. Сақалды достары күннен-күнге көбейе  берді. Бәрі үйлерін салғызып алып, ақша төлемейді. Қайтадан тегін жұмыс істей бастады. «Ақи – ауыр деген сөз. Біз бір-бірімізге бауырмыз. Мен олардан ақша сұрай алмаймын» деп айтатын болды. Таңмен ақилар звандап, машинамен алып кетеді, кешке әкеліп тастайды.  Осылай ол күннен-күнге көз алдымда өзгеріп бара жатты.

ШАҢЫРАҚТАҒЫ ШЫРҒАЛАҢ

Бір күндері ол жайлап «Намаз оқы» деп айтатын болды. Маған көп бата алмағанымен, қыздарымды мәжбүрлеп, тиісе бастады. Мен ертеден кешке дейін жұмыста жүремін. Сол кезде қыздарымды «Намаз оқы» деп сабайды екен. Бірде қыздарым айтып қойып, мен оған қатты ұрыстым. Ол «Енді мамаларыңа айтсаңдар, бұдан да қатты таяқ жейсіңдер» деп қорқытыпты. Сөйтіп, қыздар маған айтпай, мен жоқта ұзын көйлек, хиджаб киіп, намаз оқып жүріпті.

Бір күні үйге ерте келсем, екі қызым ұп-ұзын көйлек киіп алған. Шошып кеттім. Жүгіріп барып, орамалдарын жұлып алдым. Кейін білгенім, олар күнде мен жұмысқа кетісімен ұзын киімдерін киіп жүреді екен. Дүкенге де солай  барады. Кешкілік мен жұмыстан келерде күнделікті киімдерін киіп алып  жүріпті.

Осы оқиғадан соң біздің шаңырақта шырғалаң басталды. Нұрбол 15 метр қара мата алып, қыздарға қап-қара мектеп формасы мен қап-қара хиджаб тіктіріп қойған. Мектептегі мұғалімдермен айқайласқан. Мен «қара киім кигізбеймін» деймін, ол «киеді» дейді. Балалар да шаршап кетті. Мен бері тартам, ол әрі тартады. Жұбайым адам танымастай өзгерді. Кәдімгі зомби  сияқты. Мінезі қатайып, ашуланшақ боп кетті. Бес жасар ұлыма ойыншық мылтық, бомба, қанжар әкеліп береді.  «Сосын оған «Ертең жиһадқа барамыз, намаз оқымайтындарды өлтіру керек» деген бағытта әңгімелер айта бастады.  Балам да «Әкешім, анау кәпір, дә? Өлтіру керек, жарып жіберу керек» деп айтатын болды. Төрт қыз, бір ұлымыз бар еді. Мен «Күйеуімді жоғалтқаным өз алдына, енді балаларымды да жоғалтып алам ба?» деп қорқып, ойлана бастадым.

Бар білетінім – мешіт. Алланың үйіне келіп, имамдардан ақыл сұраймын. Олар «72 ағым бар, қайсысында екенін білу үшін жұбайыңды көруіміз керек», дейді. Кейіннен «Қыз бала 15 жастан тұрмысқа шығуы керек. Светский оқу керек емес. Олар бала туып, үйде отыруы керек» деген әңгіменің шетін шығара бастады.  Енді мен бойжетіп қалған қыздарымның тағдыры үшін алаңдай  бастадым.

Осы уақытта жақындарымыз, көршілеріміз, достарымыз  бізбен араласпай қалды. Бәрі бізден қорқатын болды. Үйге ақи достары келсе, біз басқа бөлмеге кіріп кетеміз. Олар өздері тамақ ішіп, шығып кетеді. Ағаларым үйге  келсе, «көруге болмайды» деп, мені шығармайды. Ет жемейді, бауырсақ пісірмейді. Тойға өзі бармайды, біздің баруымызға да қарсы болды. «Теледидар қарауға болмайды» деп антеннаны лақтырып тастады. Мен жаңа антенна әкеліп, тығып қойып, ол жоқ кезде қарап жүрдім. Әнұран айтқызбайды, шырша құрғызбайды. «Болмайды» деген тыйымдары көп.

Мен оған «Бұрынғы өзімнің Нұрболымды көргім келеді, қазіргі Нұрбол ұнамайды» деп айтып жүрдім. Ал ол болса, өз тұңғиығына бата  берді.

«ЖОҒАЛЫП  КЕТСЕМ, МЕНІ  ІЗДЕМЕ!»

Ол енді «Бір күні жоғалып кетемін, сен мені іздеме» деп жиі айтатын болды. Мен оған: «Сен малсың ба, құссың ба, жоқ болып кететін? Адам иті  жоғалып кетсе де іздейді ғой. Аспанға ұшып кетсең де,  аспаннан түскеніңді күтемін» дейтінмін. Бірақ ішімнен «Неге олай айтады, неге жоғалып кетемін дейді?» деп ойлаймын. Санамда сан сұрақ. Кімнен көмек сұрарымды білмеймін. Мықты деген психолог, теологтармен сөйлестім. Оның қай жол, қай ағымда екендігін де көпке дейін біле алмай жүрдім. Мен оның жанына не керектігін түсіне алмай, өзім-ше зерттеп әлекпін. Ал ол мені психологиялық тұрғыда дайындап жүр. Өзімше «Бірінші ағымнан алып шықтым, бұдан да алып шығамын» деп ойлап жүрмін ғой. Бірақ қатты қателесіппін. Салафиттердің ағымына түскен адамды бір адам алып шыға алмайды екен. Соны түсіндім.

Бір күндері «Жиһадқа кетемін» деп ашық айтты. Психологтарға көрсеттім. «Осы мықты» дегендеріне де апардым. Бір өкінішітісі, бәрі орыс тілді. Сосын діннен хабары жоқ. Психологиялық тұрғыдан жақсы білгенімен, дінді білмейді. Теолог та солай, дінді жақсы түсіндіріп бергенімен, психологияны білмейді. Ұққаным, теолог әрі психолог болу керек, психолог болса, ол әрі теолог болуы керек. Сонда  ғана олар жат ағымға кеткендерге көмектесе алады. Сол психологтардың бірі  «Бұл – әбден беріліп кеткен адам. Дәл қазір бұл кісіге ешкім көмектесе алмайды. Қатты соққы алған жағдайда немесе  түрмеге түсіп барып, түсінуі мүмкін. Сіздің бұл кісіден алыстағаныңыз жөн. Балаларыңызды ойлаңыз!» деп кеңес берді. «Ажырасамын» деп арыз  жаза салу оңай ғой. Бірақ бес балаңның әкесімен бірден ажырасып, қолыңды бір сілтеп кетіп қала алмайды екенсің… Шырғалаңның шырмауымен жүре беріппін.

Арада тағы біраз уақыт  өтті.  Бір күні жұбайым, шынымен де, жоқ болып кетті. Электрик болып жасап жүріп, бір ауданға жұмыс бабымен кетіп еді.  Содан «келемін» деген уақытында келмеді. Арада тағы біраз күн өткен соң жұмыс берушілерге хабарластым. Сөйтсем олар: «800 мың жалақысын алып, кетіп қалды әлдеқашан» дейді. Мен оның тіпті сондай көп ақша алатынын да білмейді екенмін. Сирияға жол тарт-қанын сезіп, құзырлы орындарға хабарластым. Көп кешікпей, шекарадан ұсталды. Сақалын қырып тастап, кәдімгі костюм-шалбар киіп алған.  Телефондары мен бұрынғы киімдерін лақтырып тастаған.

Содан «Сақалым өскенше шыға алмаймын» деп, үйде бір айдай жатты.  Есіл-дерті – Сирия, жиһад. «Сонда барып кәпірлерді өлтірсем, мен жұмаққа барамын» деп айта береді. Ал мен болсам, «Бес балаңды жақсы адам қылып тәрбиелесең, соларға жағдай жасасаң, сол ғой жұмақ» деп шырылдаймын.  Ал ол болса, өзінікін дұрыс деп есептейді. Күндіз-түні телефонына ақилар жүктеп берген уағызды тыңдайды.  «Біз не ішіп, не жеп жатырмыз, бес ба-ласының тамағы, киімі бар ма?» Бұл жағы оған енді бәрібір еді…

«СЕСТРАЛАР»  ТЕК  ӨЛІМ ТУРАЛЫ АЙТАДЫ  ЕКЕН

Бірде мен олардың әйелдер жиналатын жамағатына бардым. «Олардың әйелдері қандай болады? Не айтады екен?» деп көргім келді. Күйеуім мен де өз қатарына қосылады деп ойлап, қуанып кетті.  Бірақ мен күнделікті киіммен бардым. Кілең қара жамылып, беттерін тұмшалаған әйелдер екен. Өздері бір-бірін «сестра» деп атайды.  Бір әйел маған: «Шашың жалбырап, бұл не жүріс? Күйеуіңді аямайсың ба? Егер хиджаб кимесең, күйеуіңе басқа әйел алып береміз» деп ұрысты. Мен де өз уәжімді айттым.

Олардың әңгімесін тыңдаған адам өмірден түңіліп кетеді. Таңнан кешке дейін айтатындары – өлім. Саналары әбден уланған. «Ана дүниеде жұмаққа барсақ, жәннатқа күйеуімізбен бірге кірсек» деген мағынада айта береді, айта береді. Одан қалды, «Әйел бала туып, үйде отыруы керек» деп, өз заңдылықтарын тықпалайды. Шаршап шықтым сол үйден. Тағы да үш-төрт рет өзге «сестралар» жиналған жерге бардым. Бірақ маған түк ұнаған жоқ. Күйеуіме де солай айттым.

Шиеленіс күшейіп бара жатқасын бір күні мен оған: «Сен бөлек шық. Мүмкін, сонда түсінерсің» деп, заттарын жинап, «еншісін» бе-ріп, бөлек шығардым. Балаларға да «Уақытша осылай көрейік. Бірақ әкелерің сендерге келіп тұрады» деп түсіндіріп айттым. Кейін ол өзінің қызындай қызбен некелесті. Бірақ көп тұрған жоқ. Өйткені Сирияға кетіп бара жатқан жерінен, көрші мемлекеттердің бірінің шекарасынан  ұсталды.

ТҮРМЕДЕН  КЕЛГЕН  ХАТ

Нұрбол тергеу абақтысында жатып, адвокатқа менің нөмірімді беріпті. Мен «Қолымен істегенін мойнымен көтерсін» деп, көпке дейін бармай жүрдім. Адвокатқа да: «Өзіңіз қорғап алыңыз, мен қорғамаймын. Бес жыл бере ме, он жыл бере ме, барсын» деп жауап бердім. Бірақ балаларыңның әкесі болғасын, қанша көңілің қалса да, іштей алаңдайсың ғой. Арада біраз уақыт өткен соң ол маған «Сенімен сөйлескім келеді. Балам мен кішкентай қызымызды көргім келеді» деп хат жазыпты. Бұдан бұрын да мен балаларға: «Әкелеріңді жек көріп кетпеңдер. Алқаш, наркоман, қылмыскер болса да, әр балаға өз әкесі қымбат. Әкелеріңе тамақ апарып тұрыңдар, мен пісіріп беремін» деп айтатынмын. Үлкен қыздарым тамақ апарып, барып жүрді.

Мен балаларды алып, кездесуге бардым. Ұлым әкесін қатты сағынып қалыпты. Ер бала әкеге жақын ғой, негізі. Кіші қызымыз сол шырғалаң жылдарда өмірге келді. Әкесін дұрыс көрмегесін оны танымайды да. Бірақ әкелі-балалы екеуі біраз мауқын басты. Кездесу біткен соң күйеуімнің қолына кісен салып, алып кетті. Сол кезде балам бақырып жылады. Бұл, шынында да, 5-6 жасар бала үшін ауыр соққы еді.  Сол жылы ол соттың үкімімен өзге қалаға бес жыл қатаң режімде жазасын өтеуге аттанып кетті.

«БРАТ» ПЕН «СЕСТРАЛАРДЫҢ»  БІРЛІГІ КҮШТІ

Біз бірнеше жыл шырғалаңның шырмауында жүріп, осы жолда мехнат көрсе де, өз мақсатынан таймаған күрескер келіншектен «Адамдар неліктен жат ағымның шырмауына кетеді?» деп сұрадық.

– Біріншіден, оған ақшаға қиналып жүрген адамдар кетеді. Сол кездері біздің отбасында да ақша жағы қат болды. Үй саламыз деп несие алдық. Екіншіден, әртүрлі жағдайлармен қиналып жүргендер қармаққа бірінші түседі. Ақилар «Бауырым, мен саған көмектесемін» деп өзіне  тартады. «Алла разылығы үшін, ала ғой» деп, бір-екі рет ақша  береді. Әрі қарай өз уағызын жүргізеді. Сондықтан көшедегі адамның әңгімесін тыңдамау керек. Сосын басыңдағы жайды ешкімнен жасырмай, ұялмай айту керек. Жат ағымның соңында әбден кетіп қалса да, ағайын-туыс теріс қарап кетпей, өзіне тарта беруі керек. Теологтар да жұмыс сипатын өзгерткені дұрыс деп ойлаймын. Тек құр уағыз айтпай, бір күні фитнеске, бір күні кафеге шақырып, сосын бейнежазбаларын тыңдатып, оларды қызықтырған жөн.

Ағымға бір арбалған адамның шығып кетуі қиын. Менің жұбайымның  кері оралуына түрмедегі өмір әсер еткен сияқты. Өйткені ол онда бір жыл бойы ешкіммен сөйлеспеген. Камерадағы 7-8 адаммен де сөйлесуге  рұқсат етілмеген. Өзгелер өзара сөйлескенімен, бұған сөйлеуге болмайды екен. Егер олардың бұған немесе Нұрболдың оларға сөйлегенін  біліп қойса, қатаң жазаланатын болған. Сондықтан «Бір жыл бойы қатты қиналдым. Басымды жарға соқтым. Бірақ мен ойландым. Адасқанымды түсіндім»,  –  дейді өзі.

Жат діни ағымдағы «брат» пен «сестралардың» ауызбірлігі мықты. Күйеулері түрмеде отырған, қара жамылған «сестраларға» «браттар» үйлеріне тамақ апарып, ақша беріп, көмектесіп отыр. Олар көп балалы отбасыларға тамақты «ГАЗельмен» жүріп үлестіреді. Сондықтан ол әйелдер «Еңбек етейін, қоғаммен араласайын» деп ойламайды да. Өйткені тегін тамақ, тегін ақша өзі келіп жатыр.

САНАСЫ  УЛАНҒАН  ҰРПАҚ ӨСІП  КЕЛЕДІ

– Бірде көшеде келе жатып, көп қабатты үйдің ауласында ойнап жүрген балаларға көзім түсті. Соның ішінде өзгелерден бөлектеніп, орамал жамылып, ұзын етек киген үш қыз ерекше назарымды аударды. Үлкені – 7-8,  ортаншысы – 5-6, кішісі 3-4 жас шамасында. Үшеуіне  де қылғындырып, орамал байлап қойған. Аяқтарын жазып, жүгіре де алмайды. Шұбатылған көйлектері кедергі. Бір кезде сырғанақтан зырлап бара жатқан ортаншы қыздың орамалы сымға ілініп қалды. Сол кезде әлгі қыз үрейі ұшып, «Бисмилла», тағы да бір сөздерді айтып, шашын ұстап, жылап, орамалын тезтез байлап жатты. Ата-анасы  «Шашыңды көрсетуге болмайды» деп сәби санасына әбден құйып тастаған ғой.

Тағы бірде аутобуста 5-6 жасар баланың үлкен қызды көрсетіп: «Астафиралла, ана қыздың орамалы жоқ қой» дегенін естідім. Осындай санасы уланған ұрпақтың өсіп келе жатқаны қорқынышты, – деді терең күрсінген кейіпкеріміз.

ОРАЛУ

Әкесінің қолына кісен салып, түрмеге әкеткенін көрген күннен бастап балам өзгерді. Мінез-құлқы да тұйықталып, бірақ жаутаңдап, менің көңіліме қарағыштап, ерте есейіп кетті. Кейде түнде қыстығып жылап шығатын. Әкесінің жағдайы қыздарымнан гөрі ұлыма қатты әсер етті. Мектептен жылап келетін болды. «Спорттық үйірмелерге басқа балаларды әкелері алып келеді, мені сен әкелесің» деп бармай қойды. Өзінен-өзі ішінен тынып, үндемейтін  болып  кетті.

Мен балаларға тамаққа ақша  табу үшін түнде тез тамақ дайындайтын жұмысқа кірдім. Өйткені күндіз кішкентай қызымның қасында отыратын адам жоқ еді. Балалар сабаққа кетеді. Тағы бір жерде күзетші болып жұмыс істедім. Оңай болған жоқ. Өйткені баламен үйде отырғасын, жұмыс өтілім де жоқ еді. Бәрінен шаршап кеттім. Сосын арпалысып, тістеніп жүріп, өз ісімді аштым.

Арада жылдар өткен соң, Нұрбол  түрмеден шығып, бірден үйге келді.  Оның қашан, қай күні шығатынын білмейтінмін. Есікті ашсам: «Сен бұрынғы Нұрболды көргім келеді дейтін едің ғой, мен  енді бұрынғы Нұрболмын, кешірші» деп тұр. Қанша ренжісем де, ашуымды ақылға жеңдіріп, «Қош келдің» деп үйге кіргізіп, ас салып, шай бердім. Әкесін көрген ұлдың қуанышын айтып  жеткізу мүмкін емес.  Бірақ оның намазды бұрынғы теріс бағытта оқып жүргенін байқап қалып, қайтадан үйге кіргізбей қойдым. Дегенмен сырттай бақылап жүрдім. Бірде сақалын қырып келді. Сонда да сенбедім. Әбден жүрегім  шай-лыққан  ғой.

– Бір күні ол маған келіп, бәрін айтты. Түрмеде көрген қиындықтарын, онда Әбу Ханифа мәзхабымен намаз оқығандығын, келгенде ақилар күтіп алып, бір ай қонақ қылғандығын, әрі-сәрі күйде жүргенін, енді ойланғанын айтып, «Бәрінен шаршадым, мен енді олармен араласпаймын, оларға бармаймын, осы сөзімді халық алдында жариялауға дайынмын» деді. Менен, балаларынан кешірім сұрады.  Сол күн-нен бері оның беті бері қарап келеді. Қазір екеуміз бірігіп, өз ісімізді бастадық. Ол енді ақилармен араласпайды. Онымен теолог, психолог мамандар жұмыс істеуде. Санасы тазарып, ниеті түзеліп, дұрыс бағытқа түсіп келеді. Аллаға шүкір, бәрі жақсы болады деген сенімдемін, – дейді  Нәзира.

Гүлжамал  ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал өңірі

* Мақаладағы  кейіпкерлердің аты-жөні  өзгертілді


«Намыстың наркескені»

Күні: , 36 рет оқылды

Қадыр Мырза Әли атындағы мәдениет және өнер орталығында Махамбет Өтемісұлының 215 жылдығына арналған «Намыстың наркескені» атты әдеби кеш өтті.

Әдеби кешке айтыссүйер көрермен көп жиналды. Елдік үшін ерлік жасаған батырдың есімін келешек ұрпақ есінен  шығармау үшін ұлы тұлғаны бүгінгі ұрпаққа ұлықтауды мақсат еткен шарада айтыскер ақындар Махамбеттің ерлігін, еліміздің  теңдігін жырларына арқау етті. Ал жас өнерпаздар Махамбеттің жырларын жатқа оқыса, жас домбырашылар халық арасына кең тараған күйлерін күмбірлетті.

Облыстық мәдениет, архив және құжаттама басқармасының басшысы Қадырболат Мұсағалиев рухани кештің өскелең ұрпақ үшін өнегелі іс екендігін атап өтті.

– Өршіл ақындығымен, батырлығымен, күйшілігімен халықтың ұлы тұлғасына айналған Махамбет бабамыздың туғанына биыл 215 жыл толды. Батыр бабамыздың қазақ халқының теңдігін, азаттығын алу жолындағы өнегелі істері кейінгі ұрпаққа өнеге болып қалды. Дауылпаз  ақынның өлеңдері мен күйлері әлі күнге өз маңыздылығын жойған жоқ. «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында өткенімізді жаңашылдықпен алға жетелеу, Махамбет сықылды бабаларымыздың өнегелі істерін ұлықтап, болашаққа мұра қылып қалдыру біздің де міндетіміз, – деп сөзін сабақтаған Қадырболат Мұсағалиев айтыскер  ақындарға сәттілік тіледі.

Сахнада төрт жұп айтысты. Жалпы, жас ақындардың өжеттігі, орамды ұйқаспен ұтымды ой айта білуі көрермен көңілінен шыққан сыңайлы. Бір қайнауы ішінде  болғанымен, айтыс көрсек деп келген ағайынды  қиқулатып,  ұзақ қол соқтырған жас “тұлпарлар” да болды бұл айтыста. Солардың бірі – қаратөбелік 11-сынып оқушысы  Райымбек Өтепов.

Ақындардан не пайда?

Аламан топты жармаса,

Батырлардан не пайда?

Бабадан қалған жеріңді

Кім көрінген жауласа.

Домбырамнан не пайда?

Күмбірлетіп тартқанда,

Құлақ құрышы қанбаса, – деп домбырасын күмбірлетіп, сахнаға шыққаннан-ақ өзі кішкентай болса да, зор дауысымен халықты бірден баурап алған ол  өз қарсыласы, оралдық Естеміс Мұхамбетовпен жезде мен балдыздың арасындағы қағытпа қалжыңға толы әдемі  айтыс жасады. Жақында ғана Жәнібекте болған айтыста тай мініп кеткен Райымбекке Естеміс:

Кешегі Жәнібектің айтысында,

Мұрадымдай ағаңмен дауласып ең.

Жетекші апайыңды жетектеп ап,

Малы бардың шапанына жармасып ең.

«Тай берсеңдер, апайымды беремін» деп,

Айналыстың адамның саудасымен.

Содан соң ел алдында тай мінгізді,

«Апайымды берем» деп сөз байласып ең.

Мақтап, ел алдында селдей төктің,

Қулықтың да қылышын сермей кеттің.

Тайды мініп, ауылдан тайып тұрып,

Ақыры апайыңды бермей кеттің, – деп қағытты.  Ал Райымбек:

Ол рас, Ұзынкөл жақ тай мінгізді,

Қалың мал емес, бірақ жай мінгізді.

Сіздердей үлкен ақын болсыншы деп,

Бата беріп, дәстүрге сай мінгізді.

Әйтпесе, тайға беріп кететіндей,

Қаратөбе тумайды жай бір қызды, – деп зал толы көрерменді ду күлдірді.

Жалпы, әдеби кештен өнерсүйер қауымның айтысты сағынғанын байқадық. Әсіресе, бір-бірін жетектеген қариялар көп болды. Қиқулап, ақындарға дем берген де солар.  Махамбет бабамыздың рухқа толы өршіл жырлары мен батырлығы да ақындар назарынан тыс қалған жоқ.

Рух іздеп келген өнерсүйер қауымға серпіліс сыйлаған кеш соңында Қадыр Мырза Әли атындағы мәдениет және өнер орталығының директоры Бауыржан Халиолла өнерпаздарға ризашылығын білдіріп, шараға қатысушылардың бәріне алғысхаттар мен естелік сыйлықтар табыстады.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал  өңірі»


Алты мектеп бой көтермек

Күні: , 69 рет оқылды

Кеше  Орал қалалық  әкімдігінде  ҚР Президенті  Н. Ә. Назарбаевтың  «Қазақстандықтардың  әл-ауқатының  өсуі:  табыс  пен  тұрмыс  сапасын  арттыру» атты  халыққа  Жолдауын  талқылаған  жиын  өтті.

Қала әкімі Мұрат Мұқаевтың төрағалығымен өткен актив жиналысында Елбасы Жолдауында көрсетілген бағыттар бойынша атқарылатын  міндеттер  сараланды.

– Жолдауда экспортқа бағытталған индустрияландыру мәселесі және халық тұтынатын тауарларды өндіру аясын кеңейту қажеттігі айтылды. Бұл бағытта қаламыздағы  «Кублей», «Пош Руно», «Квант»,  «Стекло-Сервис», «Орал құс фабрикасы» секілді ірі кәсіпорындар жұмыс жасауда, – деп сөзін сабақтаған қала әкімі мектепке дейінгі білім беру саласының маңыздылығын да  атап өтті.

Цифрландыру аясында қазір балабақша кезегі электронды түрде жүргізіледі. 2019-2020 жылдары қаламызда тағы алты жаңа білім ошағы бой көтермек. Апатты жағдайдағы №31 мектептің орнына жаңадан 400 орындық, №33 мектептің орнына 300 орындық мектеп салынбақ. Сондай-ақ Зашаған кентінен әрқайсысы 900 орындық екі бірдей №51, №52 жаңа мектептер бой түземек. №18 орта мектеп ғимаратының жанынан қосымша 300 орындық мектептің құрылысы және эстетикалық  бағыттағы 600 орындық мектеп-гимназияның құрылысы жоспарлануда.

Елбасы Жолдауындағы өмір сүруге жайлы орта қалыптастыру бағыты да шаһар басшысының назарынан тыс қалған жоқ. Биылдың өзінде «Нұрлы жер» мемлекеттік бағдарламасы аясында 396 пәтерлік үш үй тұрғындар игілігіне берілген. Бүгінгі таңда  құрылыс саласына 13 млрд. теңге қаражат бөлініп, «Нұрлы жер» тұрғын үй құрылысы бағдарламасы бойынша 12 үйдің құрылысы басталған. Аталмыш  бағдарламаның арқасында мыңдаған отбасы тиімді шарттар негізінде тұрғын үйге ие болған.

Елбасының бес әлеуметтік бастамасының бірі – «7-20-25» бағдарламасы аясында және жеке инвестициялар есебінен облыс орталығының іргесінен 425 гектар жерді құрайтын жаңа «Ақжайық» шағынауданын игеру басталып кетті. Жаңа ауданда көп қабатты 150 үй салу көзделуде. Қазіргі уақытта 4,2 млрд. теңгені құрайтын инженерлік инфрақұрылымдар – кәріз, су, электр энергиясымен қамту, жарықтандыру және газ тарту жұмыстары басталып, құрылыс жұмыстары атқарылуда. Биылғы жылы қаланың инфрақұрылымын дамытуға 7,5 млрд. теңге қаражат бөлінген. Бұл бағытта ұзындығы  50 шақырымнан астам 50  көшенің аутомобиль жолдарын жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Бүгінгі күні 43 көшенің жұмысы толықтай аяқталған. Сондай-ақ 23 әлеуметтік нысанның кіреберіс жолдарын жөндеу жоспарланса, 21 әлеуметтік нысанның жөндеу жұмысы  аяқтала  келген.

– Мемлекеттік қызмет саласы да назардан тыс қалмайды. Бонустық төлем бойынша жалақы төлеу жүйесі Мемлекеттік қызмет істері агенттігінде пилоттық негізде табысты іске асып, өз тиімділігін көрсеткен болатын. 2019 жылы біздің өңірде де бұл жүйе іске қосылатын болады. Орал қаласы әкімдігінің құрамындағы 242 мемлекеттік қызметкер жалақыларын атқарған жұмысына сәйкес алатын болады. Нәтижесінде жұмыс тиімділігі байқалып, жұмысымыздың сапасы артады, – деді қала әкімі Мұрат Рахметұлы өз баяндамасында.

Сондай-ақ қала активінде сөз алған еңбек ардагері Әленғали Кереев, жазушы-журналист, қалалық «Жайық үні» газетінің директор-редакторы Мира Шүйіншәлиева, қалалық мәслихат депутаты Лилия Хайруллина ұсыныс-пікірлерін ортаға салып, Елбасы Жолдауын  қолдайтындықтарын  жеткізді.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал   өңірі»


Мұғалімге төрден орын беріп жүрміз бе?

Күні: , 479 рет оқылды

Жақында аутобуста өз-өздерімен дабырласып тұрған бір топ ұл мен қыз назарымды аударды. Шамамен 9-10-сынып оқитын оқушылар “Апайға қандай тосын сый жасаймыз?” деген сұрақ төңірегінде  дауласып келеді. Бірі “Кітап алып берейік”, тағы бірі “Караокемен «Ұстаз» туралы ән айтайық” деп дуылдасып келеді. Бәрін мұрнын шиырып тыңдап тұрған  тақылдаған қара қыз: “Бәріміз шар алып, соның ішіне апайға тілегімізді жазамыз. Ерте барып, кабинеттен күтіп аламыз. Апай шарды жарып, тілегімізді оқиды. Сосын бәріміз «Ұстаз» туралы ән айтып сыйлығымызды береміз”, – деді. Бәрі көшбасшы (лидер) қыздың айтқанына қостай кетіп, енді қандай ән айтатындықтарын талқылап жатты. Қоғамдық көліктегі осы көрініс маған қатты әсер етті. Шәкірттері ұстазға тосын сый жасауға өздері ықылас танытып жатса, қоғамдағы мұғалімнің мәртебесі бұрынғыдан көтеріліп келе жатқан болды ғой деген жақсы ой келді.

Осы тұста, өз заманында Мағжан Жұмабаев: “Алты алаштың басы қосылса, төрдегі орын мұғалімдікі” деп лайықты баға беріп кеткен ұстаздың бүгінгі қалі қалай? деген сауал қызықтырды мені. «Олар бүгінгі күнде төрден орын алып жүр ме?.. Жаңа заманның балаларына жаңартылған білім мазмұнымен сабақ беріп жүрген педагогтардың бүгінгі бейнесі қандай? Мұғалім мамандығының қандай қордаланған мәселелері бар екен?» деген сұрақтармен білім саласында жүрген бірнеше жанды әңгімеге тарттым.

Ең алдымен, биылғы оқу жылында облыс бойынша “Ең үздік мектеп” атанып, 22 млн. теңге  грант иегері атанған №44 мектеп-гимназиясына ат басын тіредім.

Мұғалім  мәртебесін  көтеретін – мұғалімнің  өзі

— Өзім мұғалімдер отбасында дүниеге келдім. Осы мамандыққа жан дүниеммен берілген жандардың бірімін. Ғаламтор, баспасөз беттері, әлеуметтік желілердегі мұғалім мәртебесі төмен, жұмысы қиын деген пікірлермен келіспеймін. Әр жұмыстың өз қиындығы болады. Мұғалімнің мәртебесін көтеретін – ұстаздың өзі. Оны біреу келіп, «Сенің мәртебеңді көтерейін» деп көтеріп кетпейді. Өзінің ізденісімен, еңбекқорлығымен, ең бастысы, адамгершігімен өз мәртебесін өзі көтереді. Мәселен, бір ғана мысал. Қазір жаңартылған білім мазмұнына байланысты мұғалімдерді білім жетілдіру курстарына жіберіп жатырмыз. Мектепте еңбекақысы сақталады, іссапары төленеді  және өзінің кәсіби білімін жетілдіріп, сертификат алып келеді. Керемет емес пе?! Осыған «200-300 мың стипендия алып, үш ай тегін оқып кел» десең, барғысы келмейтіндер бар. Біз шетелде тағылымдамада болдық. Онда мұғалім біліктілігін арттырып, сертификат алу үшін өзі ақша төлейді. Бізде тегін, мемлекет жағдай жасап отыр. Соны мұғалімдер өзін кәсіби тұрғыда жетілдіру үшін ұтымды пайдалануы керек. Жаңартылған білім мазмұнына көшуді сынайтындар да аз емес. Көпшілігі Кеңес үкіметі кезіндегі біліммен салыстырады.  Қазіргі балалар бұрынғыдай тақтаның алдында тұрып, сабақ түсіндіретін мұғалімді қабылдай алмайды.   Жаңартылған білім беру мазмұны – бүгінгі күннің талабы. Оны проблема жасаудың қажеті жоқ.  Сабақ жоспарын әр мұғалім өзі үшін жазады. Директор болсам да, мені ешкім тексермесе де, күн сайын сабақ жоспарын жазамын. Өзімнің шығармашылық ізденісімді арттыру үшін балаларды қызықтыру үшін ізденемін. Оқушыларға баға қойылмауының өзі – баланың  тақырыпты толық меңгеруіне жағдай жасау. Бала өзінің біліміне сай объективті бағаланады. Мұны аға буын қабылдай ма, қабылдамай ма, ол басқа мәселе. Бірақ бұл баланың заман талабына сай сұранысы екендігін естен шығармауымыз керек.  Мұғалім – бала өмірін қалаушы. Сондықтан да мен мұғалімдеріме: “Оқушы математиканы білмей-ақ қойсын. Оған Пифагор теоремасы өмірде керек болмауы мүмкін. Бірақ сіздер оған сенім білдіріңіздер, “Айналайын” деп басынан сипаңыз. Кейбіреуі тіпті үйінен көрмеген мейірімді сізден сезінсін. Сонда бізді өмір бойы ұмытпайды деп айтып отырамын.

Жақсылық риясыз, қайтарымсыз жасалуы керек. Қандай жағдайда да балаға сене білген жөн. Мұғалімнің жалақысы төмен дегенмен де келіспеймін. Қазір жоғары санаты бар, бірінші деңгейлі мұғалімдер 200 мың, ал жас мамандар 60-70 мың теңге жалақы алады.

Ал қоғамда мұғалімге жақсы көзқарас қалыптастыру үшін БАҚ-та мұғалімдердің еңбектерін жиі насихаттау  керек, — дейді аталмыш мектеп директоры Ақжарқын Темірханова.

Қалың  қалай,  жас  маман?

Теректі ауданы, Покатилов ауылындағы мектепте қызмет істейтін Айзада Тұрмұхашеваның еңбек жолын бастағанына алты-жеті ай болыпты. Ол да бала кезінен мұғалім болуды армандапты. Арманына жету жолында оқып, ізденіп алдына мақсат қойған. Алайда мұғалім болып жұмысқа тұру да оңай болмапты.

— Өз мамандығымды ерекше жақсы көремін. Әсіресе, балалармен жұмыс істеген ұнайды.  Еңбек жолымда кездескен қиындықтардың бірі – жұмысқа алғаш келгенде маған бағыт беретін тәлімгер ұстаздардың болмауы. Мен өзім мұғалім болғым келгендіктен, қызығушылықпен, ізденіспен жұмысымды бастап кеттім. Жұмыс жасай жүріп, түсінгенім – мұғалімнің мәселесі аз емес. Күнделікті ақ қағаз бен бояу алуға қаражат мұғалімнің қалтасынан шығады. Оған көрнекіліктерді қосыңыз. Сабаққа қажетті смайликтер, мөрлерді сатып аламыз. Жаңартылған білім мазмұны бойынша баға қойылмайды. Осының өзі оқушыларыма кері әсер ететіндігін байқаймын. Өйткені балалар “Талпын! Жақсы! Керемет!” деген сөздерге қанағаттанбайды. Сондықтан да мен оларды ынталандыру үшін сабаққа келгеніне 10 балл, қатысқанына 5 балл, тәртібіне 2 балл беріп отырамын. Ауылда кең жолақты интернет жоқ. Бұл да өз кезегінде мұғалімнің қалтасына әсер етеді. Өйткені мектепте интернет жоқ болғандықтан,  оқушыларымызды қызықтыру үшін кей сабақтарға өз телефонымыздағы тарифтерді пайдаланамыз. Бір қарағанда ұсақ-түйек көрінгенімен, осындай жәйттерге кейде ренжіп жатсақ та, оқушылардың ынтасын көріп, шат күлкісін естігенде, бәрін ұмытып кетеміз. Қазір мектепте көбі жұмыс жасағысы келмейді. Тек өз мамандығын шынайы жақсы көрген жандар мектепте жұмыс істейді деп ойлаймын, — дейді Айзада.

Мұғалім  мұңы

Ал бүгінгі мұғалімнің мұңы неде? Бұл туралы 20 жылдан бері облыстық М. Өтемісов атындағы сауықтыру мектеп-интернатында қызмет іс-теп келе жатқан Динара Қыдырбайқызы өз ойын бүкпесіз, ашық айтып берді.

— Мұғалімнің ең бірінші мұңы – қағазбастылық. Құзырлы орындар бұрын түрлі есеп сұраса, енді оған қосып, сурет, бейнеесеп сұрайтын болды. Біз әр іс-әрекетімізді  бейнежазбамен, суретпен  жеткізіп  отыруымыз керек екен. Көп жағдайда істің мазмұнымен емес, есебімен алысып кеттік. Жан-жақтан сұрайтын есеп «бүгін 15.00-ге дейін, 16.00-ге дейін жедел  тапсыру керек» деп келеді. Мұғалім робот емес қой. Оның да қыруар сабағы бар. Ең бірінші орында жасалған жұмыстың сапасы емес, есеп тұратын заман болды қазір. Онсыз да мектептің қағазы аз емес. Біз енді сурет шығарумен, бейнежазба қиюмен айналысатын болдық. Екіншіден, тексеріс көп. Олар “Әдістемелік көмек көрсетуге келдік” дейді. Бірақ қой терісін жамылған қасқыр сияқты, бізді тексереді. Тағы бір қызығы, тексеріске келетін комиссияның құрамында тәжірибелі мұғалімдер болып, шын мәнінде көмек көрсетілсе  бір сәрі. Көбіне жастар келеді.  Олар көп нәрсенің байыбына бара бермейді. Жаңартылған оқу бағдарламасы бойынша да  «әдістемелік көмек көрсетеміз» деп тексереді. Жасыратыны жоқ, жаңа еніп жатқан бағдарламаны мұғалімдердің өзі бірі түсінсе, бірі түсінбей жүр. Соны біраз уақыт өткесін тексеруге болмай ма?  Илеуі қанбаған нәрсені «Тексереміз» дегенінің өзі күлкілі. Сынып жетекшісінің міндеті бұрынғыдан да көбейіп кетті. Оған жылына төленетін ақша – 5 мың теңге. Егер оқушы 15-ке толмаса, соның жартысы төленеді. Кей мектептерде әр сынып  интерактивті  тақтамен жұмыс жасайтын деңгейге әлі жеткен жоқ. Жаңартылған  бағдарламамен диск салып бергенге мәзбіз. Сол дискіні қолдану үшін интерактивті тақтасы бар кабинетке кезекке тұрамыз. Бүгінгі таңда білім бақылау департаменті, білім басқармасының міндеті мұғалімдерді тексеру және есеп сұрау сияқты. Қаптаған есеп  пен құжат толтырып отырған мұғалімде қандай мәртебе болады? Мұғалімнің жалақысының біраз бөлігі онсыз да өзінің сабағына керек құрал-жабдығына жұмсалады. Жаңартылған оқу бағдарламасы бұрынғыдан да көп қосымша қағаз шығаруды талап етеді.

Бұрын 5-сыныпта оқушы әдебиеттен «Абай жолынан» үзінді оқитын еді. Қазір жаңа бағдарлама бойынша жазылған оқулықта ол жоқ. Ортаңғы буында Абаймен басталмаған әдебиетті әдебиет деп есептемеймін. Сонда бүгінгі қоғам жаңа бағдарламаны желеу етіп, классиканы керек етпегені ме деген ой туындайды. Онсыз да техниканың дамыған заманында ойы ұшқыр емес, тілі жұтаң оқушыны Әуезовпен ауыздандыра алмағаныма әдебиетші мұғалім ретінде жаным ашиды. Тағы бір мәселе, қазір оқушылар бес күндік оқу бағдарламасына көшті. Оқушы бес күн оқып, демалады. Бірақ қала мұғалімдері сенбі күні мектепке келеді. Осы күнге жиналыстарды қояды. Ал кей ауылдарда мектеп мұғалімі де демалады. Бізді тексеретін облыстық білім басқармасы сенбі, жексенбі күндері демалады. Мектеп мұғалімдері де сенбі күні неге демалмасқа? Бізге тек бес күнге ақша төленеді ғой. Бұрын «Мұғалімнің әдістемелік күні» деген бар еді. Осы күні оны да алып тастады. Елбасы кешегі Жолдауында айтқандай, мұғалімнің жүрмейтін жері жоқ, – дейді өз ойын ашық айтқан Динара Қыдырбайқызы.

Ардагердің де  айтары  бар

— Бастауыштың қазіргі мұғалімінде бұрынғы ұстазға қарағанда жаңашылдық басым. Әр заманның өз жаңашыл педагогы болды десек те, бүгінгі мұғалім мен оқушыға ақпарат көздері жеткілікті. Қазіргі оқулықтар заманға сай жазылғанымен, әлі әріп танып үлгермеген 1-сынып оқушыларына мәтін бірден оқуға беріледі. Әсіресе, дүниетану, жаратылыстану пәндерінде мәтіндер ата-ана көмегімен оқуға беріледі. Бұл жағдайда мұғалім ата-анаға әдістемелік көмек көрсетуі керек. Жаңа оқулықтар сыни тұрғыда керемет құрылған. Бірақ бұл тапсырмалар бастауышпен қоштасқан соң, 5-сыныпта берілсе де кеш болмас еді. Өйткені оқулықтағы өз бетімен оқуға берілетін тапсырмалар өте қиын. Бұл жағдайда үнемі ата-ана көмегіне сүйенген оқушы өзін тек тыңдаушы ретінде сезінуі мүмкін. Кей оқушының өзіне сенімсіздігі артып, үнемі біреудің айтқанын тыңдауға бағытталып кетуі де ғажап емес. Сондықтан тапсырмалар баланың психологиялық, физиологиялық деңгейін ескеріп жазылса, бала қызығып, компьютерден кітапқа қарай ойысқан болар еді, — дейді ардагер-ұстаз Зылиха Базарбайқызы.

Р. S.  Еңбек жолын мұғалім болып бастап, ұстаздықтың биік шыңына жетіп, шәкірттерінің сый-құрметіне бөленіп жүрген жандар қаншама?!  Өз мамандығын жанындай жақсы көретін мұғалімдер аз емес. Әсіресе, жас мамандардың бала кезінен мұғалім болуды армандап, осы жолда мақсат қойып, еңбек етіп жүргендері қуантады. Біз мақаламызда әр мұғалімнің өз ойы мен көзқарасын сол күйі  көзіқарақты оқырманға жеткізуге тырыстық.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

“Орал өңірі”


Ұстаздар ұлықталды

Күні: , 45 рет оқылды

Жұма күні облыс әкімдігінде Ұстаздар күніне арналған салтанатты шара өтті. Өңіріміздің ең үздік педагогтерін мерекемен құттықтаған облыс әкімінің орынбасары Ғабидолла Оспанқұлов білім саласында болып жатқан оң өзгерістерге тоқталды.

— Елбасы Н. Ә. Назарбаев бүгінгі Жолдауында келесі жылы «Педагог мәртебесі туралы» заңды әзірлеп, қабылдау қажеттігін айтты. Бұл құжат мұғалімдер мен мектепке дейінгі мекеме қызметкерлері үшін барлық игілікті қарастырып, жүктемені азайтуға, жөнсіз тексерістер мен міндеттен тыс функциялардан арашалауға көмектесері сөзсіз. Ең негізгі қағида – мұғалім мұғалімдікпен, яғни бала оқытумен айналысуы керек, — деп сөзін сабақтаған Ғабидолла Абдоллаұлы танымал ардагер-ұстаз Мәриям Абдушеваны  Астана қаласының 20 жылдығы мерейтойлық медалімен марапаттады. Сондай-ақ білім саласында ерен еңбегімен танылған ұстаздар дәл осы күні облыс әкімі Алтай Көлгіновтің алғысхатымен және бағалы сыйлықтармен марапатталды. Олардың қатарында Ақжайық ауданы Абай атындағы мектеп-гимназияның қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі Әсел Ерментаева, №8 облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектептің тарих пәнінің мұғалімі Асан Заиров, Теректі ауданындағы Шаған орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімі Елена Плотникова бар.

Ұстаздықтың биік шыңын бағындырған ардагер-ұстаз Мәриям Мамайқызы жас ұстаздарға: «Ең бастысы, адамнан жақсылықты аямаңдар! Өз жұмыстарыңды беріліп, сүйіспеншілікпен жасаңдар. Сонда істерің алға басады. Бақытты болыңдар!» – деп ақ батасын берді.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал  өңірі»


«Зайырлылық – ең басты құндылық»

Күні: , 87 рет оқылды

Х. Бөкеева  атындағы  облыстық  қазақ  драма театрында  «Зайырлы  қоғам:  құқық  пен діннің өзара  байланысы»  атты  халықаралық форум өтті.

Жиынға  облыс  әкімі Алтай  Көлгінов,  Қазақстан  мұсылмандары діни  басқармасының төрағасы,  Бас  мүфти Серікбай  қажы  Ораз және  Өзбекстан,  Ресей мемлекеттерінің  ғалымдары,  отандық  дін мамандары, ақпараттық-түсіндіру  тобының  мүшелері  қатысты.

Радикализмге қарсы күрестің құқықтық және психологиялық  аспектілерін қарастыру, діни қызметкерлердің құқықтық сауаттылығын арттыруды мақсат еткен форумда діни тұрақтылықты сақтау, зайырлылық қағидатын нығайтудың  өзектілігі  талқыланды.

Жиында сөз алған облыс әкімі Алтай Көлгінов форумда дін саласындағы заңнаманы жетілдіруге баса назар аудару қажеттігін атап өтті.

– Біз бүгінгі күнде мәдени-рухани ақпараттың және саяси-философиялық құндылықтардың жедел өзгеріп жатқан кезеңінде өмір сүрудеміз. Біз де сол өзгерістер мен үрдістерге уақтылы жауап қатып, мемлекетіміз бен тәуелсіздігімізге кереғар дүниелерге дер кезінде зейін қоюымыз заңды. Ол үшін құқықтық талаптарды, бағыт-бағдарымызды қайта қарауымыз қажет. Өңірімізде діни  ахуалдың  нашарлауына әсер ететін факторлар анықталып, құзырлы құрылымдар кешенді жұмыстар атқарып келеді. Ұлт көшбасшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында «Ұлттық жаңғыру ұлттық сананың кемелденуін білдіреді. Оның екі қыры бар. Біріншіден, ұлттық сана-сезім көкжиегін кеңейту. Екіншіден, ұлттық болмыстың өзегін сақтай отырып, оның бірқатар сипаттарын өзгерту» деп, ұлттық ой-сананы заманауи дін талаптарына сай кемелдендіруді атап көрсетті.  Шарамыздың басты мақсаты дін саласындағы заңнаманың сақталуын қамтамасыз ету, зайырлылық қағидаттарын алға тарту, кертартпа идеологиядан діни экстремизмге қарсы нөлдік төзімділікті қалыптастыру, тұрақты конфессияаралық қатынасты нығайту және өзекті дін мәселелері бойынша қонақтарымызбен тәжірибе алмасу болып табылады. Сондықтан дін мәселесі бойынша қоғамдық маңызы бар бастамалар мен ұсыныстарды ортаға салып, мемлекеттің зайырлылық  принциптерін нығайта отырып, діни экстремизм мен терроризмнің алдын алуға жаңа серпін беруге  атсалысады деген ойдамыз,  – деді облыс басшысы Алтай Сейдірұлы.

– Іргетасын Жәңгір хан қалаған Бөкей ордасының астанасы – Хан ордасы елінде, Сырым Датұлы, Исатай Тайманұлы, Махамбет Өтемісұлы сынды батырлар, қазақтан шыққан тұңғыш мүфти, қази Ғұмар Қараш, ақын Әбубәкір Кердері сынды даңқты тұлғалар мен кешегі Жұбан Молдағалиев пен Қадыр Мырза Әли сынды аңыз адамдардың ізі қалған Ақ Жайық төріне келіп, алдарыңызда сөз бастау – мен үшін үлкен мәртебе һәм жауапкершілік, – деп сөз бастаған Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Серікбай қажы Ораз діни құндылықтарға тоқталды.

– Бүгінгі тәуелсіздік батыр бабаларымыздың ұлы күресімен келді.  Сондықтан Отан – біз үшін қашанда қымбат, қасиетті ұғым. Халқымызда «Отан үшін күрес – ерге тиген үлес» деген нақыл сөз бар. ХХІ ғасырдағы Отан үшін күрес ең әуелі терең білім алып, сол білім мен тәжірибені елдің игілігі мен өркендеуіне сарп етуден басталады. Білім – баға жетпес олжа, үлкен қару. Білімсіз өркениет жоқ. Бүгінгі таңда күш те, қуат та білім мен бірлікте. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) «Білім мен хикмет – мұсылмандардың жоғалтқан қазынасы, қай жерден тапса да, иемденіп алсын» деген.

Алла Елшісі «Дін деген не?» деген сауалға «Дін – көркем мінез» деп үш қайтара жауап берген. Өзі де бұл ғаламға «Көркем мінезді кемеліне жеткізу үшін жіберілдім» дейді. Қазір заманауи ғылымның оқымыстылары жетістікке жетудің төте жолы көркем мінез екенін айтуда. Қазіргі қоғамға қажет мінездердің бірі – әділеттілік, адамгершілік, татулық пен бауырмашылдық. Алла Тағала қасиетті Құранда «Алланың дінінен (жібінен) мықтап ұстаңдар, ажырап бөлінбеңдер» («Әли-Имран» сүресі, 103-аят) деп, адамзат баласына бірлік пен ынтымақта өмір сүруді бұйырған.

Мына заманда мәзһабтағы бірлік те аса маңызды. Бір мәзһаб бірлік пен ынтымаққа бастайды, – деді  ол.

Қазіргі замандағы зайырлылықты түсінбей, мойындамай жүргендер де Бас мүфтидің назарынан  тыс  қалған  жоқ.

– Зайырлылық – мемлекет пен дін арасындағы қатынасты анықтайтын ұстаным. Қазір кейбір азаматтар, түсінбеушіліктен болар, зайырлылықты атеизм ретінде қабылдайды. Исламға жат не оған қарсы құбылыс ретінде көреді. Кейбір жастарымыз зайырлылықты кешегі коммунистік кезеңдегі атеизммен салыстырғысы келеді. Жоқ, кешегі кеңестік идеология атеизмге негізделген секуляризм болды. Ол кезде кез келген таным, ғылым да, өнер де, әдебиет пен тарих, пәлсапа да сол идеологияға қызмет етті. Сондықтан кешегі коммунизм зайырлы ел емес, ол атеистік мемлекет  болды  деп  айтылады.

Ислам әлеміне танымал ойшыл бабамыз Әбу Насыр әл-Фараби «Қайырымды ел көзқарастарының төркіні», «Азаматтық қоғам» және «Дін кітабы» деп аталатын рисаларында мемлекеттік институттың діни емес негізде басқарылуы туралы жазып қалдырған. Бүгінгі таңда бізде қолданылып отырған зайырлылық ұғымы дінді жоққа шығару емес, керісінше, адамның ар-ождан бостандығын, діни сенім еркіндігіне кепілдік беру деген түсінікті қамтиды. Яғни зайырлылық ұғымы ар-ождан бостандығы және төзімділік, толеранттылық сынды ұғымдармен және түсініктермен тығыз байланысты. Зайырлылық ұғымы мемлекеттің дінге деген қатынасының демократиялық сипатта екендігін танытады. Зайырлылық ұстанымы – қоғамның кез келген мүшесіне, оның діні, тегі, нәсіліне қарамастан, әр адамның қандай да бір дінге сену-сенбеу мәселесіне араласпайтын ұстаным. Яғни бұл ұстаным адам ар-ожданының моральдық болмысының еркіндігіне мүмкіндік береді. Бұл ретте мемлекет азаматтардың арасындағы қарым-қатынасты тек құқықтық негізде шешуді  қамтамасыз  етеді.

Профессор, ғылым докторы Досай Кенжетайдың пікірінше, зайырлылық туралы анықтама көп. Солардың бірі – барлық дінге бейтарап қарайтын, діни басшылықтан тәуелсіз және кез келген теологиялық қағидалар мен нормалардан азат болған мемлекеттік ұстаным. Осы анықтама зайырлы мемлекетті нақтылай түседі. Неге барлық дінге бейтарап қарайды? Себебі дін көп, ал Құдай түсінігі бір. Адамдардың Құдай түсінігі ортақ болғанмен, олардың танымы, сенімі, сезімі, құлшылығы, оның мына әлеммен қатынасы, яғни дүниетанымы, ақырет туралы сенімдері де әртүрлі. Сондықтан мемлекет өзінің азаматтарының діни сенімдеріне араласпайды, бейтарап ұстанымда болады. Екіншіден, мемлекет діни басшылықтан, яғни діни биліктен тәуелсіз. Үшіншіден, мемлекет кез келген теологиялық қағидалар мен нормалардан азат болады, – деп ойын жалғаған Серікбай қажы Ораз Елбасымыз өзінің дәстүрлі халыққа Жолдауында зайырлылық ұстанымын біздің елдің ең басты құндылығы ретінде бағалағандығын атап өтті.

– Зайырлылық ұстанымы – мемлекет пен діннің өзара қарым-қатынасын реттейтін ең басты тетік, қоғам тұрақтылығы үшін де ең басты құндылық. Зайырлылық ұстанымы сіз бен біздің құқықтарымыздың қорғалуы мен сақталуын қамтамасыз етеді. Бұл ең басты шарт болғандықтан, саяси және құқықтық тұрғыдан діннен осы салада бөлінеді.

Біз, дін қызметкерлері, түрлі саланың жетекшілері мен мамандары, мемлекет пен діннің қарым-қатынасындағы осынау нәзік әрі терең мәселелерді жастарға, жалпы қоғамға түсіндіруден жалықпауымыз керек.  Ғаламдық бейбітшілікке үндеген кез келген ізгі қадам, оның ішінде дәстүрлі дін жетекшілерінің сұхбаттастық орнатуы, адамзат баласын татулыққа үндеуі, адамдық мақсат-мүддені танып білуге үн қатысуы, сөз жоқ,  аса  маңызды  іс-шара.

Көреген көшбасшымыз Нұрсұлтан Әбішұлы ғаламдағы тұрақтылық пен бейбітшілікті сақтап қалу үшін үшінші мыңжылдықтың басында Астанада алғаш рет Әлемдік және дәстүрлі діндер жетекшілерінің құрылтайын өткізді. Бұл игі бастама өз үдесінен шығып, өзінің өміршең платформа екенін әйгілей алды. Елордамызға аттай қалап шақырылған дін көшбасшыларының сиезі қатарынан бес рет өтті. Жай күнде бір-біріне қырын қарайтын барша жұрттың діни һәм рухани жетекшілерінің Астана төрінде бас түйістіріп, келелі сұхбат құруы, әлбетте, ғаламдық деңгейдегі  үлкен  жетістік.

Дінаралық сұхбаттың қазақстандық үлгісі әлемде діндерге деген құрметтің сара жолын салып, кемел үлгісін қалыптастырды. Түрлі дін өкілдерін дінаралық сұхбатқа шақыра отырып, күн тәртібіне қойылған мәселені бір қырынан ғана қарастырып қоймай, әр түрлі діндердің ұстанымы мен көзқарасын ескере отырып, шешім қабылдау сарабдал саясаттың биік көрінісі екені даусыз, – деп түйіндеді өз сөзін Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы.

Форумда экстремизмнің алдын алу жолдары және қоғам дерадикализациясы, Өзбекстан мемлекетіндегі діни саланы құқықтық реттеудің бірегей артықшылықтары,  лаңкестер тұлғасының психологиялық ерекшеліктері туралы ой-пікірлер айтылды.  Ғаламтор пайдаланушылардың күннен-күнге артып келе жатқандығын тілге тиек еткен  облыс прокурорының міндетін атқарушы Жандос Өмірәлиев ақпараттық-түсіндіру тобы мүшелері мен теологтардың кәсіби білімін жетілдіру керек деген ұсынысын ортаға салды.  Башқұртстаннан келген Ресей Ислам университетінің проректоры Мурсаль Ахметов ресейлік «Интеллектуальный путь» жастар қоғамдық бірлестігі дінді дамыту бағытындағы ғылыми-зерттеу институтымен бірге М. Ақмолла атындағы Башқұртстан мемлекеттік педагогикалық университетінде «Байланыстың тиімді, кәсіби негізі» бойынша біліктілікті арттыру курсын жүргізуге ұсыныс білдіріп,  шешендікті дамыту үшін қазақстандық дін мамандарының біліктіліктерін арттыруға 20 квота ұсынатындығын және имамдар үшін Уфа, Орынбор қалаларында біліктілікті арттыруға мүмкіндіктер бар екендігін айтты. Имамдардың бару-келуінен бөлек барлық шығынды көрші мемлекет өз мойнына  алмақ.

ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті академиясының аға оқытушысы, республикалық ақпараттық-түсіндіру тобының психолог-сарапшысы Лола Шакимова терроршылардың психологиялық ерекшеліктеріне тоқталды. Лола Сергеевнаның айтуынша,  бес жыл ішінде елімізде 14 лаңкестік оқиға болған. 90 адам көз жұмып, 50 шақты адам жарақаттанған. 144 құқық қорғау қызметкері міндеттерін атқару кезінде ерлікпен қаза тапқан. Бүгінде еліміздегі түрмелерде экстремизм мен терроризм бабы бойынша бас бостандығынан айырылған 450-ден астам сотталушы отыр. Олардың ең жасы 17-де болса, үлкені 48 жаста. Отандық психологтар олардың мотивациялық бағыттарын зерттей келе, бес түрлі психологиялық ерекшелікке топтастырған. Біріншісі – оқшауланғандар, екіншісі – агрессияшылдар, үшінші санатқа бас бостандығынан айыру орындарында болғандар жатқызылса, төртінші топ – жалдамалылар, бесіншісі – кездейсоқ адамдар тобы. Бұл топтағыларға жастар мен әйелдер кіреді. Өкініштісі сол, бүгінде жат ағымның идеологиясын таратқаны үшін 13 әйел қамауда отыр. Тағы бір өкініштісі, аталмыш бапқа сәйкес темір торға тоғытылғандардың 85 пайызы діни сауатсыздықтың салдарынан ғаламтор арқылы жат ағымның  құрбанына  айналған.

Дін саласындағы өзекті мәселелерді ортаға салған форум жұмысы дін саласындағы құқықтық реттеудің маңыздылығы, зайырлы мемлекеттегі діни қызметкерлердің  құқықтық сауаттылығы, радикализмге қарсы күрестің құқықтық және психологиялық аспектілері атты секция отырыстарымен   жалғасты.

Гүлжамал  ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал  өңірі»


«…Өлең сөйлесін дедім!»

Күні: , 317 рет оқылды

Өткен жұмада Х. Бөкеева атындағы облыстық қазақ драма театрында Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Т. Айбергенов атындағы сыйлықтың лауреаты, ақын Ғайсағали Сейтақтың «Мен Нарынның ұлымын» атты шығармашылық кеші өтті.

Облыстық мәдениет басқармасының ұйымдастыруымен өткен рухани кешке жырсүйер қауым көп жиналды. Ақынның мерейтойына облыс әкімінің орынбасары Ғабидолла Оспанқұлов қатысты. Ал осы шараға Алматы қаласынан филология ғылымдарының докторы, профессор, «Арыс» қорының президенті, республикалық «Арыс» баспасының директоры Ғарифолла Әнес, жазушы-эссеист, филология ғылымдарының кандидаты Мақсат Тәж-Мұрат, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары, халықаралық, «Алаш» әдеби сыйлығы, «Бауыржан Момышұлы атындағы Қызыл Жұлдыз» орденінің иегері, Бақыт Беделханұлы және Астана қаласынан халықаралық «Қазақ-парат» агенттігі бас директорының кеңесшісі, журналист Қанат Мәметқазыұлы  арнайы  келді.

Театр фойесінде ақынның баспадан жаңа шыққан «Қасиет қонған қара жер» атты  кітабының тұсауы кесілді. Жаңа кітаптың лентасын облыс әкімінің орынбасары Ғабидолла Оспанқұлов пен филолог-ғалым Ғарифолла Әнес және еңбек ардагері, Қазақстанның құрметті журналисі Мәжит Қайырғалиұлы қиып, игі тілектерін  білдірді.

Кеудеме  сыймас  кейде  сыр  менің,

Көрсінші ерек той кешін елім.

Мерейім  асып,  мінбеден  бүгін

Мен емес,

Өлең сөйлесін дедім!.. – деп ақынның өзі жырлағандай, бұл кеште оқырманын бірде тұңғиық ойға жетелейтін, енді бірде санаңа серпіліс сыйлайтын әсерлі өлеңдерге кезек берілді. Жыр кеші  «Бабалар басқан белменен», «Қазақтығым – азаттығым», «Өмір сөйлемі», «Көңілдің архивінде қалсын өлең», «Жүрегіңе жаздым бір өлең», «Нарынның нар ұлдары» бөлімдерімен айшықталып, ақын поэзиясынан  сыр  шертілді.

Бұлт  тарап,  сейілгендей  азап  бүгін,

Алдымнан  туар  ма  екен  ғажап  күнім?

 Жерімді  ту  көтеріп,  қорғап  өтсем,

Бұл менің  қазақтығым –  азаттығым!  –  деп  немесе

Көгерер  ел  де  данамен,

Кейінгі  жасқа  сана  бер.

Құдіретіңнен  айналдым,

Қасиет  қонған  қара  жер, –  деген ақынның туған жерге, туған елге деген ыстық ықыласқа толы өлеңдері жырсүйер қауымға әде-мі әсер  сыйлады.

Сахнаға көтерілген облыс әкімінің орынбасары Ғабидолла  Оспанқұлов  ақынды асқаралы 60 жасымен құттықтады:

– Бүгін – ақынын ардақтаған ерекше күн. Бәріміз де поэзия тұңғиығына бойлап, керемет сезімде отырмыз. Ақынның шығармашылығында жас ұрпақты елін сүюге шақыратын патриоттық өлеңдер өте көп. Ғайсағали ағамыз ақындығымен қоса, журналистика саласында да еселі еңбек етіп келеді. Ақынның мәртебесі халқымен биіктейді, әр кез мерейіңіз арта берсін! – деген Ғабидолла Абдоллаұлы мерейтой иесінің иығына шапан жауып, облыс әкімі Алтай Көлгінов пен ҚР Парламенті Сенатының депутаты Бірғаным Әйтімованың құттықтау хатын табыстады.

Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары Бақыт Беделханұлы кешегі Ілияс, Сәкен бастаған ұлылардың ізі қалған қасиетті шаңырақ – Қазақстан Жазушылар одағының арнайы сәлемін жеткізді.

– Алпыс – алпыс емес, алып күш деген жас қой. Ғайсағали ағамыз атқа мініп, Алашқа қызмет ететін ақылдың алтын кенін қазар шақта сіздердің алдарыңызда есеп беріп тұр. «Мен емес, мінбеге өлең шықты» деп, сахнаға өлеңді шығарып,  өзі кішіпейілділік танытып отырғаны да ақынның бір ерекшелігі. Осындай кішіпейілділігімен елдің жүрегіне өрттей жанған өлеңді салып, рухын көтеріп отырған ағамыз – сөз құдіретін өз  құдіретім деп түсінген адам. «Өлең – сөздің патшасы» болса, сөз патшасын тағына қоятын  Ғайса аға сияқты таланттарымыз жасай берсін!

Өлең, өлең, айналайын,  жарығым,

Аспан сынды ашық және  жабығым.

Тірі ақынның  сілкіп  алып  жүрегін,

Өлі ақынның сипалайсың  қабірін,

Өлең, өлең, мен сені енді  таныдым, – демекші, өлеңді танып қана қоймай, содан тағылым алатын ел-жұртымыз аман болсын! – деп сөзін түйіндеген ақын кеш иесіне қазақы дәстүрмен шапан жауып, құрмет көрсетті.

Өлеңмен өріліп, әдемі басталған жыр кеші бір демде өтті. Ең бастысы, құр мақтау, көлгірсіген қызыл сөзге орын берілген жоқ. Ақынның өзі қалағандай, сахнадан  өлең ғана сөйледі. Рухани кеште ақын сөзіне жазылған әдемі әндер де көрермен жүрегінен орын алды. Поэзия кешінде жырсүйер оқырмандар ақын құшағын гүлге толтырды. «Қасиет қонған қара жер» атты жаңа кітабынан өз өлеңдерін оқыған қабырғалы қаламгер шығармашылық кештің өтуіне ұйытқы болған облыс әкімі Алтай Көлгінов бастаған азаматтарға шынайы  ризашылығын  білдірді.

Гүлжамал  ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал  өңірі»


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика