31.08.2016, 20:08
Қараулар: 50
Дос Көшім: «Заңнаманы қайта қарауымыз керек»

Дос Көшім: «Заңнаманы қайта қарауымыз керек»

03-Koshim


Біздің өңірде «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» атты жоба аясында Қазақстан халқы ассамблеясы ғылыми-сараптама кеңесінің мүшесі, «Ұлт тағдыры» қозғалысының төрағасы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дос Көшіммен бірнеше кездесу өтті.


Шара мақсаты – орыс тілді азаматтар арасында мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру, жергілікті этнос өкілдерін насихат негізінде бірлікке шақыру. Таяуда Достық үйінде жоба авторы Дос Көшім баспасөз мәслихатын өткізді. Оның айтуынша, ҚР Мәдениет және спорт министрлігі тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси жұмыс комитеті қаржыландырған жо-баның  жоспарға сәйкес ұйымдастырылып отырғанына биыл – үшінші жыл. Қазақстанның бірнеше қаласында өткен түрлі іс-шаралар саны бүгінге дейін 80-нен асып жығылған. Оның бірқатары тамыздың 22-26-сы күндері Орал қаласында және Бөрлі, Зеленов, Теректі аудандарында ұйымдастырылды.

Брифингке сонымен бірге БҚО әкімдігі жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау, біліктілігін арттыру және мемлекеттік тілді оқыту орталығының бөлім меңгерушісі Болат Жексенғалиев пен облыстық тілдерді дамыту басқармасының басшысы Махамбет Ихсанғали  қатысты.

– Бүгін мен қозғайтын тақырып – мемлекеттік тілдің бүгіні мен болашағы жайында. Емін-еркін пікір алмасу бағытында өткен кездесулерде  айтылған сын-пікірлер мен ұсыныстарды сараптап, министрлікке жолдайтын боламыз. Жалпы, бүгінге дейін мемлекеттік тілді дамытуға арналған бағдарламаға көптеген  жайлар енгізілді. Сіздердің аймақтарыңызда да жоба сәтті жүзеге асты деген ойдамын. Негізгі мақсатым – орыс тілді аудиториямен сөйлесу, пікір таластыру. Біз 1989 жылы шыққан «Тілдер туралы» ҚР заңымен келе жатырмыз. Бұл қос тілділікті дамытатын заң еді. Қазір тілдік ахуал өзгерді. Соны орыс тілді азаматтардың өздері айтып отыр. Заңнаманы қайта қарауымыз керек.

Жиырма жеті жылдан бері мемлекеттік тілдің мәртебесі неге жоғарыламады? Соның себебін іздеуіміз қажет, – деген Дос Көшім брифингте журналистермен кеңінен әңігмелесіп, қойған сұрақтарына уәж келтірді.

Жанар ДӘУЛЕТОВА,

«Регион-Евразия»  газеті:

– Мен мектепке дейін қазақ тілінде сөйледім. Кейін мектепте арнайы топта оқып, орыс тілін кей орыстардың өзінен жетік меңгеріп шықтым. Кезінде «Өзіңнен баста» тақырыбында мақала жариялау үшін қазақ тілінде еркін сөйлейтін орыстармен сөйлестім. Олар қазақ  тілін үйрену қиын емес екенін айтты. Қазір оқу бағдарламасына енгелі жатқан үштілділік жобасынан қауіптенемін. Жоғары сынып оқушыларына информатика, физика, химия, биология пәндерін ағылшын тілінде оқытпақ. Менің ойымша, бұлай жасап керегі жоқ. Кейбір балалар үш тілді меңгеруге қабілетті емес. Бұл мәселені тағы да Үкімет алдына қою керек. Екінші айтарым, көптеген терминдерді жаппай аудару қолға алынуда. Көп балама сәтсіз болып жатыр. Жаңа сөздерді сол күйінде қабылдау керек деген ойдамын.

Дос  КӨШІМ,

«Ұлт  тағдыры» қозғалысының  төрағасы:

– Өз басым жаратылыстану бағытындағы пәндерді басқа тілде оқытуға түбегейлі қарсымын. Орта білімді қазақ тілінде берген жөн. Екінші сұрағыңызға айтарым, тіл аясы уақыт өте кеңейіп, толығып отыратыны рас. Бірақ «тілдік популизмге» қарсымын. Яғни барлық аударма қазақ тілінде болу керек деген дұрыс  емес. Алайда кейбір аудармалар түпнұсқадан гөрі өте сәтті шығады. Мәселен, «морожное» сөзінің баламасы «балмұздақ» болып айтылып, жазылып жүр. Меніңше, тілдік қорға жаңа сөз  енгенде, оның бірнеше қазақша нұсқасын екі-үш жыл қолданысқа жіберіп, қайсысы тезірек сіңетінін бақылауға алу керек. Тіпті барлық аударма қоғам тарапынан қолдау таппаған жағдайда, жаңа сөзді сол күйінде қалдыру қажет. Ал Терминком қабылдаған нұсқаны өзімізге ұнамаса да, қолдануға тура келеді. Себебі заң бәрімізге ортақ.

Болат ЖЕКСЕНҒАЛИЕВ,

БҚО әкімдігі жанындағы «Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау, біліктілігін арттыру және мемлекеттік тілді оқыту орталығының» бөлім меңгерушісі:

– Халықаралық терминдерді аудармай қолдануға да болады.

Бұл көптеген елдердің тәжірибесінде бар. Бірақ ешбір ел сол терминді бір ғана тілдің нормасында қолданбайды. Мәселен, латын тілінен енген «Конституция» сөзін Германия, Сауд Арабиясы, Англия мемлекеттерінде түрлі, яғни тек өздерінің ана тіліндегі нормаға сай жазады. Тарихтан белгілі, түркі тілінен 3 мыңдай сөз орыс тіліне енді. «Камыш», «капкан», «беркут» сөздері орыс тілінің нормасына сай жазылды. Керісінше, «зауыт», «кәмпит», «Еуропа» секілді орыс сөздері қазақша жатық айтылады. Сондықтан бұр үрдісті де ескеруіміз керек.

Табылғали САПАРОВ,

«ТДК-42» телеарнасының директоры:

– Посткеңестік елдердің қатарында мемлекеттік тілді меңгеру жағынан қай деңгейдеміз?

Дос  КӨШІМ,

«Ұлт  тағдыры» қозғалысының  төрағасы:

– Мемлекеттік тілді меңгеру тұрғысынан біздің ел ең соңғы орында. Қырғыздар мен тәжіктер ғана біздің деңгеймен шамалас болуы мүмкін. Соңғы мәліметтерге сүйенсек, Өзбекстан халқының 50 пайызы, Тәжікстан тұрғындарының 69 пайызы, Қазақстан азаматтарының 17 пайызы орыс тілін білмейді. Кейбір дерек бойынша, біздің тұрғындардан осы тілді меңгермегендер саны миллионға шамалас. 1990 жылдары Балтық жағалауы елдері орыс тілі мен әдебиетін мектепте оқытудан бас тартты. Грузия мен Өзбекстан да оқу бағдарламасынан  толығымен алып тастады. 1993 жылы Грузияға барғанымда, ол елдің азаматтары аудармашы арқылы сөйлесетінін айтып, қайран қалдырды. Әлі күнге, әсіресе, Қазақстанның алты облысында, атап айтсақ, Ақмола, Қостанай, Павлодар, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан және Қарағанды облыстарында мемлекеттік тіл қолдануда күрмеулі тұстар көп. Ал Оңтүстік Қазақстанда барлық салада қазақ тілі қолданылады.

Наталья  ГЛЕБОВА,

«Мой город» газеті:

– Меніңше, қазақ тілін үйренуге жағдай жасалмаған секілді. Мәселен, мектепте қазақ тілі пәнін оқыдық. Бірақ жеткілікті деңгейде меңгермедік. Туысқандарымыздың бәрі орыс тілінде сөйлеседі. Қазақ тілін ақылы үйрететін курс қызметкерлерінің еңбекақасы төмен секілді. Ал Германияға барсаң, неміс тілін үйренуге бір жыл ғана уақыт береді.

Дос КӨШІМ,

«Ұлт  тағдыры» қозғалысының  төрағасы:

– Тек қана Германияда емес, Израильде де шетелдіктерді  міндетті түрде үйретеді. Қазақстанды мекендегеніне бірнеше жыл болғанын айтқанымен, орыс тілді қауымның қазақ тілін меңгеруге құлқы жоқ. Жиырма жеті жыл уақыт өтті. Оларға үйретуге ешкім міндетті емес. Көбі «Мектептен меңгеріп шықпадым» дейді. Бірақ неге ата-аналары балаларына қазақ тілін қажетті деңгейде үйретуді мектеп басшылығынан талап етпейді. Яғни қоғамда сұраныс жоқ. Қарапайым адам үш-ақ жылда кез келген тілді меңгеріп шыға алады. Тілдік орта бар. Интернет ресурстарында ақпарат жеткілікті. Іздену керек.

Нұртай ТЕКЕБАЕВ,

«Орал өңірі»

Жаңалықтар

Басқа да мақалалар