14.01.2016, 6:09
Қараулар: 301
Ислам банкі, ол қандай жүйе?

Ислам банкі, ол қандай жүйе?

ислам банк


Соңғы онжылдықта әлемде «Ислам банкі» сықылды сөз тіркесі халықаралық басқосулар мен іскерлік кездесулерде жүйелі естіліп жүр. Араб әлемі және Малайзия, Индонезия сынды ірі мұсылман мемлекеттері барған сайын қаржылық үдерімдерде ислам  банктерінің  әлеуетін ұдайы  пайдаланып  келеді.


Дүниежүзінің ірі қаржы алпауыттары-Лондон мен Париж, Гонконгты айтпағанның өзінде, Қытай және Үндістан сынды Азияның ең үлкен елдерінің ислам банктерімен іскерлік қарым-қатынастарға аңсары ауып отыр. Көршіміз Ресей де аталмыш қаржы құрылымдарымен ынтымақтасуға мүдделі. Ал Қазақстан болса, бұл істе көршісінен көш ілгері. Елбасымыз Н. Назарбаев 2020 жылы Алматыда ислам банкінің өңірлік орталығын ашу міндетін қойды. Сондай-ақ былтыр елімізде ислам банктерінің облигацияларының шығарылуына және таратылуына заң жүзінде  рұқсат  етілді.

Сонымен Ислам банкі қандай қаржылық құрылым? Әңгімені бастамас бұрын ең әуелі қасиетті ислам дінінің рухани бір алғышартына тоқтала кетейік. «Құран-Кәрім» мен шариғат заңдарына сәйкес, исламда  кез келген мүміннің байлығы, яғни қаржысы мен малмүлкі еңбегі және іскерлік әрекетінің нәтижесінде жинақталса, ол адал. Сондай-ақ мұраға қалған немесе сыйға берілген жоғарыдағы игілік те адалдың қатарынан. Ал пара, кісі өлтіру, ұрлау және өсімқорлық, тағы басқасы арқылы баю харамға жатады. Аталмыш әрекеттердің екі  дүниеде де өзіне лайықты жазасы бар. Араб тіліндегі «риба» және «харар» зат есімдері соған арналған. «Риба» сөзі несие беру мен сауда келісіміндегі  өсім ақшаның атауы. Яғни қанша несие алынса, дәл сондай қайтарымы болуы керек. Сауда келісімінде де солай.  Одан артығы – біреудің қалтасына түсетін арам ақша. «Харар» дегеніміз – кәдімгі өсімқорлық, белгілі бір тауарды сатып алғаннан соң, кейін сатқанда оның құнын кемінде жарты (50 пайыз) немесе екі есе артық бағамен ұсыну. Ешқандай тер төкпестен, біреудің ақшасын иемдену. Мәселен, бүгінгі теңге нарығындағы алыпсатарлық – күнәнің бір түрі. Ал исламның қағидаты бойынша іске салынбаған қаржыға (артық ақшаға) кедейлер мен мүмкіндігі шектеулі жандардың есебіне ізгілік салығы салынуы тиіс. Ал кейде адам қабілетіне байланысты ақшасын ұсынақты пайдалана алмаса, оның қаржысын кәсіпкер немесе сауда ісінің адамына беріп, оның табысынан лайықты үлесін алуына болады. Тек ол берген ақшасының өсімін талап етпеуі тиіс. Мәселен, сүйікті пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) жас кезінде табыскер көпес болған. Кезінде оның саудасына бай жесір Хадиша әжеміз өзінің ақшасын салыпты. Жас азаматтың саудадағы адалдығына көзі жеткен соң және басқа да тамаша қасиеттеріне сүйсінген Хадиша әжеміз кейін оның адал жарына айналды.

Енді ислам банкіне оралайық. Өткен ғасырдың басында отарланған араб және өзге мұсылман елдерінде АҚШ пен Батыс банктерінің бөлімшелері ашыла бастады. Алайда ол банктердің негізгі жұмыс әдісі – өсімқорлық екенін терең түсінген көптеген діндар бай адамдар оларға ақша салуға немесе алудан тартынды. Нәтижесінде асыл дініміз бен шариғатқа қайшы келмейтін исламдық банк ашуға ұмтылыс пайда болды. Сөйтіп өткен ғасырдың алпысыншы жылдары ислам банктері өмірге келді. Ең біріншісі – Ислам жинақ банкі ретінде 1963 жылы Мысыр елінде ашылған. Жетпісінші жылдардан бастап, ол кең өріс ала түсті. 1974 жылы Ислам мемлекеттерінің ұйымы кезекті отырысында халықаралық «Ислам даму банкін» құру жөнінде шешім қабылдады. Жалпы, ислам банктерінің бастауында Сауд Арабиясының мәлігі әулетінің мүшесі, ханзада Мохамед әл-Фейсал мен катарлық  Салех Кәміл тұр. Ал ХХ ғасырдың сексенінші жылдары Оңтүстік-шығыс Азияда ислам банктері ашылып, жедел көбейді. Бұл аймақтағы банк ісінің көшбасшылығына Малайзия ие.

Ал Қазақстанда алғаш рет 2010 жылы Араб әмірліктерінің «Әл-Хилал» ислам банкінің өкілдігі ашылды. Көршіміз де бізден қа-лыс қалмауды ұйғарыпты. Былтыр көктемде Ресей Мемлекеттік Думасының  қаржы істері жөніндегі комитет төрағасының орынбасары Дмитрий Савельев елінде 20 миллион мұсылман өмір сүріп жатқанын тілге тиек ете отырып, ислам банкингін ендіру жолындағы кедергілерді жоятын заң жобасын ұсынды. Жаңа ғасырдың алғашқы онжылдығы ислам банктері дамуының шарықтау шегіне айналды. Клиенттер жыл сайын өсіп, пассивтік үдерімдер салынған инвестициялар өсті. Ислам инвестициялық банктері лизингтік үдерімдер мен тәуекелдік капитал нарығында белсенді әрекет жасауда. Нәтижесінде Батыстық бәсекелестерімен еркін тайталасқа жарап қалды. Бүгінде АҚШ пен Батыстың алпауыт банктері ислам банктерін еріксіз мойындауға мәжбүр.

Ислам банкі қалай жұмыс істейді? Ол пайыздың орнына банкте салымы бар клиентке кәсіпорын табысының өзіне тиесілі үлесін алуына ұсыныс жасайды. Тек оған міндетті түрде бір шарт қойылады, яғни аталмыш ақша істің мүмкіндігі ықтимал шығынын да бірге өтеуі керек. Банк клиенттер үшін үш есепшоттың кез келгенін ұсынады. Бірі – ағымдағы есепшот. Басқа банктен айырмашылығы – оған пайыз төленбейді. Қанша саласың, сонша аласың. Екіншісі, жинақ есепшоты. Аталмыш есепшот иесінің банк табысына ортақтасуына құқығы жоқ. Алайда банк әкімшілігі өзінің қалауы бойынша клиентіне сыйақы ретінде белгілі бір мөлшерде ақша ұсына алады. Клиенттердің жинақ есепшоттарында қордаланған ақшасын сол банк әкімшілігінің тәуекелі аз үдерімдерге, әдетте сауда келісімдерін қаржыландыруына мүмкіндігі бар. Үшіншісі, инвестициялық есепшот болып табылады. Оның иесі банк әкімшілігімен кірісті де, шығысты да өзіне тиесілі үлесі бойынша бөліседі. Үлескерлер салым бойынша кірісін алғанымен, табыстың болуы немесе болмауына банк кепілдік бермейді. Өйткені банк шығынын инвестициялық салым арқылы өтейді. Егер банк клиенттеріне кәсіби тұрғыдан сапасыз қызмет көрсетсе, олар сотқа шағынуға құқылы.  Сонымен исламда ақша жадығаттарын жұмылдыру әдісі акционерлік капиталдағы қаржыны тек іске ғана тарту болып табылады. Нәтижесінде ақшадан ақша «тумайды», қаржы тек өндірістік мақсаттарға бағытталады. Бұдан басқа ислам банктеріне темекі, арақ-шарап өндіру, есірткі өсіру, қару-жарақ жасау және басқа харам істерді қаржыландыруға тыйым салынған.

Көптеген әлемдік экономистердің пайымдауынша, үлестік қаржының өзіндік артықшылықтары бар. Мәселен, батыстық банктерде несиелік пайыздың көлемі әр елдің орталық банкісі белгілеген есептік ставкасына тәуелді, нәтижесінде ол нақты сектордың, яғни экономиканың дамуына мейлінше қатқыл шарттарын қояды.

Ал исламдық жүйеде үлес бойынша кіріс банк үлескерлерінің қаржысы салынған компания акцияларының табысына байланысты. Нәтижесінде нақты сектордың даму қарқынына оңтайлы инвестициялық ахуалдың орнауына және экономиканың айрықша табысты салаларына қаржы жадығаттарының барынша тиімді бөлінуіне жол ашылады. Сөйтіп, өндіріс өсімқор банктің өктемдігінен құтылады. Демек, банк экономикаға емес, керісінше экономика банкке  талап қояды. Сондықтан исламдық банктердің келешегі кемел екендігі сөзсіз. Қазір елімізде де исламдық банктер ашылып, жұмысын жүргізуде. Оған отандық клиенттердің ықылас танытарына  сенім  мол.

Серік   ИХСАНҒАЛИ,

«Орал өңірі»

Жаңалықтар

Басқа да мақалалар