14.01.2016, 6:02
Қараулар: 192
Әділдік салтанат құрсын

Әділдік салтанат құрсын


2016 жылдың 6 қаңтарында еліміздің бас газеті – «Егемен  Қазақстанда» Мемлекет басшысының «Ұлт жоспары – қазақстандық арманға бастайтын жол» мақаласы жарияланды.


Елбасы бұл мақаласы арқылы барша қазақстандықты Ұлт жоспарын жүзеге асыруға және реформаларды жүргізуге барынша белсенді қатысуға шақырды. Осыған орай  құқық саласының мамандары да жаңғыртылған жаңа жүйе бойынша жұмыс істеуге кірісті.

Қазіргі қолданыстағы Кодекс15 жыл бұрын қабылданып, азаматтық істердің сотпен қаралу негізін нақты қалаған болатын. Дейтұрғанмен өткен уақытқа шолужасайтын болсақ, Кодексті алғашқы қабылдаудан бері, яғни 1999 жылдан бастап 50-ден астам рет өзгеріс енгізіліп, соның ішінде соңғы үш жылдың өзінде 20-дан астам өзгеріс енгізу туралы Заңдар қабылданды. Осыған орай Кодекстің жаңа басылымы дайындалып,  былтыр 31 қазанда Елбасы жаңа Азаматтық іс жүргізу кодексіне (мәтін бойынша – Кодекс) қол қойды. Аталмыш нормативтік акт биылғы жылдың 1 қаңтарынан бастап заңды күшіне енді.

Жаңа Кодекстегі аса маңызды өзгерістердің бірі – үш сатылы сот жүйесіне көшу: қала, аудандық соттар – бірінші саты, облыстық соттар – апелляция, Жоғарғы сот – кассация. Апелляциялық сатыда азаматтық істер алқалы құрамда қаралса (жеке шағымдар мен оңайлатылған өндіріспен қаралған істерді санамағанда), кассациялық саты Жоғарғы  сотта болады. Кассациялық сатыда заңды күшіне енген және апелляциялық сатыдан өткен сот актілері қаралуы мүмкін.

Жаңа Кодекстің нормаларына сәйкес тараптардың бітімгершілікке келуі сот өндірісінің маңызды міндеттерінің бірі болып танылды. Осыған орай бітімгершілікке келу рәсімін реттейтін бөлек тарау көзделген. Бұрын сот  әділдікті сақтай отырып, бір ғана рет бітімгершілікке келуді ұсынуға құқылы болған, содан кейін дауды шешуге кіріскен. Жаңа Кодексте бұндай шектеулер жоқ. Бітімгершілікке келген жағдайда ынта ретінде мемлекеттік бажды қайтару көзделіп отыр. Әр сатыда  қайтарылуға жататын баж сомасы әр түрлі. Сонымен қатар медиацияны қолдану мүмкіндіктері кеңейтілді. Медиация кәсіби медиатормен ғана емес, тараптардың ұсынысы бойынша сотпен де жүргізілуі мүмкін. «Партисипативтік рәсім» атаулы жаңа институт енгізілді, бұл – адвокаттардың көмегімен рәсімделетін бітімгершілік келісім.

Жаңа Кодексте істі қарауға дайындалу мерзімі 7 күннен 15 жұмыс күніне дейін ұзартылды. Бұл мерзімді бір айға дейін ұзарту мүмкіндігі бекітілді. Бұл жаңа-лық дайындық сапасын көтеру мақсатында көзделіп отыр. Себебі осы кезеңде «дәлелдемелерді толық ашу» қағидасын іске асыру жоспарлануда. Ақиқатты даусыз айқындауға мүмкіндік беретін дәлелдемелер ретінде бейнетіркеуші жазулар, фото және бейне түсірілімдер, сондай-ақ тағы басқа да электронды немесе материалдық ақпарат тасушы материалдар танылуы мүмкін. Дәлелдеуге жатпайтын жайлар тізімі де кеңейтілді. Мысалға, 1 қаңтардан бастап, заңды күшіне енген үкімдермен қатар, сот алды тергеу барысында анықталған жайлардың да преюдициялық күші болады, егер тұлға ақтауға жатпайтын негіздер бойынша қылмыстық жауапкершіліктен босатылған болса.  Ал процессуалдық мерзімдер жаңадан саналатын болады, яғни бұрын календарлық күнмен саналса, енді ол жаңа заңға сәйкес жұмыс күндерімен саналады. Бірінші сатыдағы сот шешіміне апелляциялық шағым келтіру мерзімі 15 күннен бір айға созылып, кассациялық шағым келтіру мерзімі апелляциялық тәртіпте қаралу күнінен бастап 6 айға дейін созылуы  мүмкін. Бұдан басқа бұйрық арқылы іс жүргізу саласы да кеңейтілді, мысалы, тараптарды шақырусыз, жазбаша дәлелдемелер негізінде оңайлатылған тәртіппен заңды тұлғалардың 500 АЕК, жеке тұлғалардың 100 АЕК сомасы шеңберіндегі талаптар қаралуы мүмкін. Ведомстволық бағыныстылық бойынша да бірқатар өзгерістер енгізілді. Жаңа Кодексте Астана қаласындағы сотта инвестициялық дауларды қарайтын арнайыландырылған сот құрамын құру көзделген. Сонымен қатар Жоғарғы сотта ірі инвесторлардың қатысуымен дауларды қарайтын апелляциялық алқаның құрылуы көзделген. Заңды күшіне енген сот актілерін жаңадан анықталған мән-жайлар бойынша қайта қарау тәртібіне де өзгерістер енгізілді. Арыз берушіге белгілі болмаған және белгілі бола алмаған іс үшін елеулі мән-жайлар нақтыланды. Бұл мәнжайлар қылмыстық қудалау органдарының немесе мемлекеттік органдар қаулыларымен негізделуге тиіс. Сонымен қатар жаңадан анықталған мән-жайлар құрамы толықтырылды. Аталған негіздер құрамына: дауды шешу барысында преюдициялық күші болған сот актінің бұзылуы, сот шешіміне негіз болған мәміле-нің негізсіз деп тану шешімінің заңды күшіне енуі, сот шешімін шығаруда қолданылған заңдардың немесе басқа да норматив-ті-кұқықтық актілердің ҚР Конституциялық кеңесімен конституциялық емес деп танылуы қосылды. Прокурордың қатысуымен қаралатын азаматтық істерді анықтайтын нормалар да өзгертілді. Алдымыздағы жылдың 1 қаңтарынан бастап, прокурор мемлекет мүддесіне қатысы бар оқиғаға, тараптардың бірі өз құқығын қорғай алмайтын тұлға болған жағдайда, прокурордың немесе соттың бастамасы бойынша және қоғамдық мүддені қорғау талап етілген жағдайда азаматтық істердің қаралуына қатысады.

Саяхат ТАКЕЕВА,

облыс прокуратурасы басқармасының аға прокуроры

Жаңалықтар

Басқа да мақалалар