8.12.2015, 6:04
Қараулар: 15
Отыздың жетеуі ғана түзетілген

Отыздың жетеуі ғана түзетілген

IMG_8717


Өңірімізде тіл мәселесіне байланысты әр түрлі айлықтар, рейдтер, шаралар көптеп өткізілуде. Алайда нәтиже әлі де аз. Өйткені жыл өткен сайын қаламыз қазақшаланудың орнына орыстанып бара жатқандай әсер қалдырады.


Алысқа бармай-ақ кішкентай шаһардағы Достық және Еуразия сықылды екі үлкен даңғылмен жүріп көрсеңіз, өзіңізді Ресейдің бір қаласында жүргендей сезінуіңіз ғажап емес. Шағын дүкеннен бастап, үлкен сауда орындарының маңдайшаларындағы атаулардың көбі орыс, ағылшын тілдерінде. Солардың арасынан жарқ еткен «Назар», «Айдана» деген қазақша атауларды көргенде, қуанып кетесің. Тек маңдайшадағы атаулар емес, сыртқы жарнамалар, ілінген жадынамалар мен хабарландырулардың басым бөлігі орыс тілінде.

Осыдан бірер ай бұрын қалалық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің, сондай-ақ облыстық «Қазақ тілі» қоғамының ұйымдастыруымен «Қазақша жарнама» акциясы аясында ҚР «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» заңы талаптарының бұзылу фактілерін анықтау мақсатында рейдке шыққан едік. Сол кезде бірқатар нысандарды аралап ескерту берілген болатын. Жақында ескерту берілген нысандар қандай іс-әрекет жасап жатыр екен деген мақсатпен әлгі нысандардың біріне бас сұқтым. «Галактика» ойын-сауық орталығына барғанымда, мені жылы қабылдаған Степан деген есепші жігіт жетекші мамандардың бүгін демалып жатқанын айтты. Ал әкімгер Әсия атты қыз бұл мәселемен маркетологтың айналысып жатқанын тілге тиек етті. Біз қа-лалық мәдениет және тілдерді дамыту бөліміндегі мамандардың нұсқауымен С. Датов көшесіндегі «Твой дом» (Квант) сауда орталығына бет алдық. Мені тыңдаған меңгеруші ешқандай мәлімет бермейтінін, тіпті қате туралы білмейтінін айтты. Әрі-беріден соң өзің орысша дұрыс сөйлемей тұрсың деп өзіме бас салды. Одан әрі «Әуелі оқулықтағы өріп жүрген қатені түзеп алыңдар», — деп сөйлеп кеткен меңгеруші өзін таныстырудан бас тартып, «Мұндай «ерундамен» бас қатырмаймын», – деді. Сөз түсінбейтін адаммен сөз таластырудың қажет еместігін түсіндім. Тіпті қандай қате бар екенін сұрап, қызығушылық танытпағандарынан-ақ, мемлекеттік тілге деген менсінбеушілік байқалып тұрды. Бұл сауда үйінің сыртындағы жарнамада «постельное белье» деген сөз «төсеніштік іш-киім» деп жазылған. Сондай ақ «Ұялы телефон» «Үялы телефон», «ауаны жаңарту» сөзі «ауаны жанарту» деп үлкен әріптерімен көзге ұрып тұр.

Жарнама дегеніміз не?

Жарнама туралы сөз жазба тарихтың алғашқы құжаттарында кездеседі. Бұл сөзімізге Жерорта теңізі мемлекеттері аумағындағы қазбалар кезінде археологтар тапқан әр түрлі ұсыныстар мен хабарландырулар жазылған маңдайшалар дәлел бола алады. Сондай-ақ римдіктер гладиаторлық жарыстар туралы хабарландыруды қабырғаға жазып кетсе, финикийліктер өз тауарының бағасын көтеру мақсатында жүрген жолдарындағы жартөбелерге суреттер салып кететін болған. Сыртқы жарнама ең алғаш осылай пайда болған. Жарнама қазақ халқына да ежелден белгілі. Оның ауызша үлгілері фольклорлық әдебиетте “жарлық шашу”, “жар салу” ұғымдарымен берілген. ХІХ ғасырдың аяғында “Түркістан уалаяты”, “Дала уалаяты” газеттерінде саяси-экономикалық мәселелерге байланысты оқу-ағарту, әдебиет және өнер-білім бойынша жарнамалар беріле бастаған. ХХ ғасырда жарнаманың мақсат-мазмұны кеңейіп, икемділігі артты, жарнама тілінің ішкі құрылымы сараланды. Нарықтық эко-номиканың қанат жаюына орай елімізде жарнамалық қызмет түрлері қарыштап дамуда. Жарнама стратегиясымен айналысатын жарнама компаниялары, жарнама агенттіктері жыл өткен сайын көбейіп келеді. Маркетингтің классикалық тұжырымдамасында жарнама – тауарды нарыққа шығарып, өтімділігін арттыру үшін аса қажет дүние. Ол болашақ сатып алушылардың назарын аударып, санасын жаулап алатындай деңгейде болғаны жөн. Ол үшін жарнамадағы өнімнің сапасы, құны өзге де мәліметтер қысқа да нұсқа мәтінде сауатты жазылуы керек. Жарнаманың қоғамдық рөлі адамдардың санасы мен көзқарасының қалыптасуына да өз әсерін тигізеді. Сәннің, стильдің, дизайнның беталысын көрсету арқылы жарнама адамның эстетикалық қабілетінің дамуына да ықпал етіп жүр. Жарнама қазіргі күнде тәрбиеге де әсер етеді. Өйткені оны үлкен де, кіші де көреді. Сондықтан жарнамада барлық ереже сақталуы тиіс.

Біздің шаһардағы жарнамалар қай деңгейде?

Біздің шаһарда да ірілі-ұсақты көшелерге ілінген жарнамадан көз сүрінеді. Бірақ олардың басым бөлігінің өзге тілде жазылатыны, ал қазақ тілінде жазылғанының өзінің сақау күйге енуі жанды ауыртады. Мұны тілді менсінбеу немесе «Тіл туралы» заңды өрескел бұзу деп түсіну қажет. Бұл бағытта тіл басқармалары, ономастикалық бөлім, қалалық мәдениет және тілдерді дамыту бө-лімі біраз жұмыс атқаруда. Қазіргі кезде фирма, компания, жеке кәсіпкерлік нысандар атаулары, тауарлық белгілер, яғни азық-түлік, өзге де тұтыну тауарлар атауы, қала ішіндегі шағынаудандар, тұрғын үй кешендері т.б. атауларын зерттеп, жүйелеп, бір ғана елдік, ұлттық талаптарға сай жүргізу мәселесі біртіндеп шешімін тауып келеді.

Дегенмен жарнаманы былай қойғанда, күнделікті өмірде мемлекеттік тілдің бұрмаланғанын жиі кездестіреміз. Кей кездері азық-түлік өнімдерінің сыртындағы тауар таңбасы жазылғанда қазақ әріптері түспей қалғанын байқаймыз. Дәрі-дәрмектердің аудармасын оқығанда не күлеріңді, не жыларыңды білмейсің. Тіпті қарапайым шұлық сатып алғанда да, бұрмаланған тілде жазылған орашолақ сөйлемдер алдымыздан шығады. Кез келген көшедегі ілінген жарнамадан кемі бір қате табасыз. Өйткені оны жүйелеп, ретке келтіретін заңнама талаптары әлсіз болып отыр. Біздің бұл сөзімізді қалалық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің тілдерді дамыту секторының меңгерушісі Шынар Шахина да растайды. Оның айтуынша, жарнама мәтініндегі кемшіліктердің орын алмауы үшін республика көлемінде бірізділендіру жүргізіліп, ақпараттық-жарнамалық материалдар тілдер саласындағы арнайы органдармен келісілуі керек. Бұл мәселені арнайы реттейтін нормативтік-құқықтық құжат болу қажет. Өткен айларда жүрігізілген акция аясында қаламыздағы Достық пен Еуразия, Әбілқайыр даңғылдары және Шолохов, Мәметова көшелері бақылауға алынған. Акция көлемінде тілдер заңы мен оның баптары түсіндіріліп, жан -жақты насихатталған. Қаламыздағы ескерту берілген 30-дан астам нысанның 7-еуі ғана жарнамада орын алған олқылықты түзеген.

Гүлжамал ЖОЛДЫҒАЛИ,

“Орал өңірі”

Жаңалықтар

Басқа да мақалалар