9.11.2018, 19:17
Қараулар: 21
Тамақтану дағдыңыз қандай?

Тамақтану дағдыңыз қандай?

Газет-журнал, теледидар секілді БАҚ көздерінде сауатты тамақтанудың маңыздылығы туралы жиі айтылады. Дүниежүзілік денсаулық  сақтау ұйымдарының мәліметінше, «65 жасқа дейінгі өлім-жітімнің 50 пайызы сауатты тамақтанбаудың салдарынан туындайтын ауру-сырқауға байланысты» екен. Көбіміз сауатты тамақтану мәдениетін білмейміз. Сондықтан «Орал өңірі» газетінің алдағы нөмірлеріне сала мамандарының осы  тақырыптағы  пікірлерін  жарияласаңыздар екен.

Асан  АҚАПОВ,

Орал   газ, мұнай  және  салалық  технологиялар колледжінің  студенті

Ләззат  ҚОЖАГЕЛДИНА,

облыстық  салауатты өмір салтын қалыптастыру орталығының маманы:

– Адам бір реттік тамақтану кезінде 300-500 грамм тамақ ішсе жеткілікті. Ал бір күндік тағамның құнарлылығы 1600-1800 калорияны құрауы керек. Ауыр жұмыс істейтіндер үшін 2400-2800 калория тұтыну маңызды.

Көкөністер мен жемістерді тәулігіне 400 грамнан бірнеше рет тұтынған жөн. Өйткені олар антиоксиданттардың, дәрумендер мен минералдардың көзі болғандықтан, жоғарғы қан қысымының алдын алып, атеросклероздың, жүрек-қан тамыр ауруларының асқыну, өршу қаупін төмендетеді. Аш қарынға желінген көкөністер мен жеміс-жидектер ас қорыту бездерінің, асқазан-ішек жолдарының жұмысын жақсартады, ішек микрофлорасының қалпына келуіне ықпал етеді. Әсіресе алма, әр түрлі (ақ, түрлі-түсті, брокколи) қырыққабат түрлері, сәбіз, қияр, қызанақ, тәтті бұрыш өте  пайдалы. Балық өнімдерін аптасына екі рет қолдану жеткілікті. Балық құра-мында жүрек-қан тамыр жүйесіне пайдалы қанықпаған май қышқылдары мен дәрумендер бар. Бір  күнгі тамақтану мөлшеріне тоқталсақ, әр тамақтанған сайын  дән өнімдерін міндетті түрде тұтыну қажет. Яғни  таңғы асқа бір тілім нан, 100 грамм пісірілген ботқа, түстікте екі тілім нан, 100 грамм пісірілген картоп және 250 мл сорпа ішу керек. Тағамның түрін өзгерткенде сол мөлшерде қарақұмық, күрiш, сұлы, макаронды жесе болады. Аптасына екі рет  80-100 грамм майлы емес балық еті мен  сорпасын, 100-150 грамм жаңғақ өнімдерін тұтынудың пайдасы мол. Күніне 45 грамм қатты ірімшік немесе 100 грамм сүзбе және бір стақан сүт немесе айран (майлылығы 2%) ішіңіз. Сүт  – барлық жастағы адамдар үшін жұғымдылығы жоғары оңай сіңетін өнім. 100 грамм сүтте 3 грамға жуық ақуыз, 3,2 грамм эмульгацияланған оңай сіңетін май, көптеген мөлшерде кальций мен фосфор қосындылары, сондай-ақ белгілі мөлшерде А1, В2, Д дәрумендері бар. 100 грамм сүт ағзаға 60-қа жуық килокалорий береді. Қырыққабат, саумалдық, көк пияз, аскөк, желкек секілді көк шөпті көкөністер  қатерлі дерттің алдын алады.

*  *  *

Тамақ ішкенде тағамды мұқият шайнаңыз. Неғұрлым ұзақ шайналған ас, соғұрлым  асқазанда жеңіл қорытылады. Екіншіден, қарныңыз әбден ашқан кезде ауқаттаныңыз. Даладан шаршап, қамы-ғып немесе күйзеліп келсеңіз, бірден тағамға ден қоймаңыз. Алдымен 15-20 минут демалып, ентігіңізді басқан соң ғана ас ішіңіз. Үшіншіден, суды күн сайын мөлшермен тұтынып отырыңыз. Судың тәуліктік қажеттілігі ауа райы мен жыл мезгіліне байланысты шамамен 1,5-2 литрді құрайды. Суды ішер алдында ыдысқа құйып, бірнеше рет сапырыңыз. Сонда су оттегімен байыты-лады. Ағзада су мөлшері жеткіліксіз болса, қан тамырлары тарылып, артериялық қысым жоғары-лайды. Келесі мәселе – ас тұзына әуес болмаңыз. Ересек адамдар үшін  тұтынатын ас тұзының мөл-шері күніне 6 грамнан аспауы керек. Тұз барлық азық-түліктердің құрамында кездесетіні белгілі. Мысалы, 100 грамм қара нандағы тұздың мөлшері бір грамды құрайды. Егер дұрыс тамақтансаңыз, тағамға қосымша тұз қосудың қажеті жоқ. Тұз ағзадағы судың жиналуына себепкер, нәтижесінде  зат алмасу үрдісі (процесі) бұзылып, қан қысымы жоғарылайды, атеросклероздың дамуына әкеліп соғады. Қуырылған тамақтан бас тартып үйреніңіз. Сонда асқазан, ішектің қабынуы мен асқазан жарасының алдын аласыз. Майлар, әсіресе, өсімдік майы, жоғары температурада қайнаған кезде улы заттар (акролеин) бөледі. Тағамды қорытылған майда дайындаған дұрыс. Ал маргарин майы  ағзаға жәй  сіңеді.

Артық  болмас білгенің

Банан – күйзеліске  ем Банан  сөзін  латын  тілінен  аударғанда  «musa  sapientum» – ақылды  адамның  жемісі  деген  мағынаны  білдіреді  екен.  Себебі…

Банан  көңіл  күй  гормонының  түзілуін  қамтамасыз ететіндіктен,  күйзеліс,  уайым-қайғы  кезінде тұтыну өте пайдалы.  Әлемде сары  бананмен қатар қызыл түстісі  де кең тараған. Алайда  мұндай  түрі  өте жұмсақ болғандықтан, тасымалдауға  жарамайды.  Бананның  нәрлілігі  картопқа  қарағанда 1,5 есе жоғары. Оның  құрамында алма  қышқылы, ферменттер, минералды заттар,  фосфор,  магний, калий,  кальций, натрий, А, В, С, Е дәрумендері  бар. Банан диеталық тағам болып есептеледі.  Ол жүйке  жүйесі,  анемия,  жүрек-қан  тамырлары, бауыр, бүйрек, өт ауруларының алдын алып, артық  салмақтан  арылуға  көмектеседі.  Ағзадағы  қант  мөлшерінің  бірқалыпты  болуы мен  қан қысымының  тұрақтылығына  ықпал етеді.  Сүйек,  тырнақ, шаш өсіміне оң әсерін тигізеді.  Аяқ-қолдың  мезгілсіз тартылуын,  шаш түсімін,  теріге  ерте  әжім  түспеуін  тежейді. Сондай-ақ  бананның отадан,  ауыр  физикалық  жаттығудан  кейін  ағзаны  қалпына  келтіруде  үлесі  зор.

Бананның  қабығы  да   кәдеге  жарайды.

Күмісті тазалайды. Бананның қабығы өңі кетіп қалған күміс заттарды қалпына келтіреді. Ол үшін қабықты блендерге салып қоймалжың күйге енгенше су қосып езесіз. Осы қоймалжың  ерітіндіге  малынған  жұмсақ  матамен күмісті сүртсеңіз, біртіндеп қара дақтардың кеткеніне куә боласыз.

Аяқкиімге арналған жақпа май. Банан қабығының құрамындағы майлар мен балауыз аяқкиімді тазалап, жылтыратуға мүмкіндік береді. Аяқкиімді банан қабығының ішкі жағымен сүртіп, үстінен құрғақ матамен кептіресіз.

Тісті ағартады. Кәдімгі  тіс  пастасымен  тісіңізді  тазалап  болғаннан кейін, тістеріңіздің үстін банан  қабығының ішкі  бөлігімен екі  минуттай сүртіңіз.  Қабықтағы калий, кальций, магний, марганец  және  фосфор  сынды  минералдар  тіске  пайдалы  әрі  оны  ағартуға  септігін  тигізеді.

Тікенді шығарады. Егер денеңізге тікен (шөгір) кіріп, оны ала алмайтындай жағдай болса, тікен кірген жерге бананның қабығын ішкі бетімен қойып, 24 сағатқа таңып тастаңыз. Банан қабығындағы ферменттер тікенді терінің сыртына шығарып, жараның тезірек жазылуына септігін тигізеді.

Сүйелді кетіреді. Бананның қабығы халық емінде сүйелді кетіру үшін қолданылады. Ол үшін банан қабығының ішкі жағын сүйелдің үстіне бір күнге байлап  қойыңыз. Сүйел жоқ  болып кеткенше осылай бірнеше рет қайталаңыз. Кей сүйелдер бір аптада кетсе,  кейбіреулеріне  бір айдай уақыт қажет болады.

Зімбір  тәбет  ашатын  күшке  ие

Зімбір – ең пайдалы  дәмдеуіштердің  бірі. Зімбірдің құрамындағы эфир  майлары мен амин  қышқылдары  иммунитетті нығайтып,  ағзаның  тұмау мен  вирустарға қарсы  тұруға септігін тигізеді.  Балалардың  асқа  деген  тәбетін  ашып,  жүкті келіншектердің  жеріктігін  басады. Оның  тамыры  аспоргин, холин, бетокоратин  секілді  пайдалы  компоненттерге бай.  Зімбірді шикілей немесе кептірілген, қуырылған түрінде қолдануға болады.  Құрамындағы  антиоксиданттар  ісіктің  кез  келген түрімен  күресетін  әсерге  ие.  Зімбірдің тамырын  үгітіп  немесе  уақтап  турап  қайнаған  шайға қосып  ішсеңіз,  өзіңізді  күні  бойы  сергек сезінесіз.  Қабығын  аршыған  кезде  неғұрлым  жіңішке  етіп  турасаңыз, құрамындағы  дәрумендері соғұрлым көбірек  сақталады.  Зімбірдің құрамында С, В1,  B2, B3 дәрумендері және  кальций, магний, натрий  және  темір  бар. Мамандардың  айтуынша, зімбірді ыстық суға  бұқтырып ішсеңіз,  жедел-респираторлы қабыну  тез  басылады.  Бұрын ұзақ  сапарға  шыққан  теңізшілер  зімбірді  құрқұлан дертінен  сақтану  үшін  алып  жүретін  болған.

Брокколи  иммунитет  көтереді

Брокколи – қырыққабат  тұқымдасының  біржылдық  өсімдігі. Құрамында  калий, фосфор, кальций, магний, темір,  мырыш,  марганец, күкірт, С, В1, В2, В5, В6, Е дәрумендері бар. Бұл  асқазанында  ойық жарасы (язва) бар  адамдар  үшін таптырмайтын  тағам. Сондай-ақ  қандағы инсулиннің  реттелуіне де ықпал етеді.  Брокколидың  құрамындағы  антиоксиданттар ағзаның қартаюын  кідіртіп, холестериннің  мөлшерін азайтады. Бұл өз кезегінде қан құрамын жақсартып қана қоймай, жалпы артерия  қысымының бірқалыпта тұруын қамтамасыз етеді. Иммунитеттің күші лимфа  жүйесіне  тікелей  байланысты  екені мәлім. Сол  лимфа  жүйесінің  үштен екі бөлігі ішекте орналасқандықтан, брокколиді  тұтынудың пайдасы мол.  Өйткені ол ішекті  әр  түрлі қалдықтардан,  улы заттардан  тазартып, иммунитетті көтереді.

Орамжапырақтың бұл түрі  сүйекке де өте пайдалы. Ондағы кальций (100 г-да 47 мг) мен басқа да  маңызды микроэлементтер сүйектің,  тістің  бұзылуына  жол  бермей, тұрғындар  арасында  жиі кездесетін  остеопороздың алдын алуға  әсер  етеді.

Дайындаған  Гүлсезім  БИЯШЕВА,

«Орал  өңірі»

Жаңалықтар

Басқа да мақалалар