3.11.2017, 21:04
Қараулар: 245
Қазақ әліпбиі латын графикасына көшіру туралы

Қазақ әліпбиі латын графикасына көшіру туралы


«Ана тілің арың бұл, Ұятың боп тұр бетте» — деп жиі айтамыз. Шындығына келгенде, ана тіліміздің ұлтымыз үшін ұят боларлық тұсы, қазақ баласының өз ана тілінде сөлемей, өзге тілге әуестені сияқты көрінетін. Ел егемен болып, өз тәуелсіздігіміз өзімізге тигелі, мемлекеттік тіл болып отырған ұлт тілінің өз жазба таңбасы болмауы, болған күнің өзінде өткеннің табындай таңбаланып отыруы шынында да сын еді.


«Басқа тілдің бәрін біл, Өз тіліңді құрметте» — демекші, орыс графиксына негізделген мемлекеттік тілдің жазуы ғасырға жуық ұлтымызға қызмет етіп келген екен. Көршіліе ағайын, орыс халықның тілін өздерінен артық меңгермесек, кем қалмай меңгеріп келгеніміз крилициялық негіздегі жазба тарихымыздың да өз ықпалы болды. Өзгенің тілін меңгере отырып, уақыт межесіне сай сол ұлт пен ұлысқа деген құрметіміз болды. Ал бүгінде біз үшін бұның бәрі уақыт сыны.

Енді тәуелсіз ел әлем кеңістігіне танымал болып даму қарқынын артырып келе жатқанда мемлекет өз мемлекеттік тілінің тілдік таңбасымен айшықталмаса, ел рәмізінің басты негізі тілдің тұғырлығы танылас еді. Уақыт межесіне сай бұл тұсқа да жеттік.

Тарихтан жеріп болмайды. Осы тұста ұлттық тіліміздің жазба тарихына зер салсақ, латын харіпіндегі қазақ әліпбиін жасауда біз үшін еш қиындық келтірмейді. Біз 1929 — 1940 жылдар аралығында латын әріпті қазақ тілін пайдаланғанбыз. Сол әліпбидегі кейбір харіптерді екшелеп жазсақ, артық болмас еді.

Мәселен, ә, ү, ө әріптері сол кездегі латын жазуынан кейінгі крилицияға да еркін ауысып, тілде өз фунционалдық қызметін атқара алды. Ендеше осы әріптерді сол күйінде қолданыста қалдырсақ, не кедергі болып отыр? Бұрынғы латын әліппесіндегі ғ әріпінің таңбалануын жаңарту қажет. Ол үшін G, g харіпінің үстін қос нүктемен жазуды (Ğğ (ғ), ұсынар едім. Сондай-ақ, ң, һ дыбыстарының бас әріпті қолданысының жоқтығын ескергенде артық етпейді. Ал ң дыбысына алғашқы латын жазбасындағы құйрықты n-ды алуға болады немесе еуропалықтарша n үстіне таңба қоюға (Nn, ň (н, ң), болады. Сонда қос таңбалы болып тек Ж, ж — Zh, zh түрінде қолданылып, қазіргі ұсынылып отырған дәйекшелік таңбаланудан арылар едік.

Қазақ тілінің жазба тіл тарихын негізге ала отырып, келешекте қолдануға қиындық келтірмейді деген оймен келесі латын алфавитін ұсынғанды жөн санаймын.
Аа (а), Әә (ә), Bb (б), Vv (в), Gg (г), Ğğ (ғ), Dd (д), Ee (е), Zh zh (ж), Zz (з), Jj (й), Kk (к), Qq (қ), Ll (л), Mm (м), Nn, ň (н, ң), Oo (о), Өө (ө), Pp (п), Rr (р), Ss (с), Tt (т), Ww (у), Uu (ұ), Үү (ү), Ff (ф), Хх (х), һ, Сс (ш), Yy (ы), Ii.

Шхан Нұрлан.Е.

ДБА мамандандырылған

С.Сейфуллин атындағы №11 облыстық қазақ МИК

қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі