29.09.2017, 20:42
Қараулар: 246
«Тілге қызмет ететін әліпбиді қабылдауымыз керек»

«Тілге қызмет ететін әліпбиді қабылдауымыз керек»


Латын  әліпбиіне  байланысты  мәселеде  қазір  тіл  тағдыры  мен  қаржылық жағдай  таразыға  тартылып  тұрғандай әсер  қалдырады.  Қазіргі  кезде  әліпби жасаушылардың  бірі  тілді  компьютерге бағындыру керек десе,  екіншілері  компьютерді  тілге  негіздеген дұрыс  деген  пікірді  ұстанып  отыр.  Әрқайсысының  өз уәжі  бар. Қайсысы  жөн?


Бейсенбі күні қаламыздағы Достық үйінде Астанадан келген ғалымдардың қатысуымен өткен семинар барысында бұл мәселе кеңінен талқыланды. «Тілдік даму және тілдік қолданыс: іс жүргізу, аударма, терминология және латын графикасына көшу мәселелері» атты жиынды облыстық тілдерді дамыту басқармасы мен «Еуразия» әлеуметтік-гуманитарлық зерттеу орталығы ұйымдастырды.

Семинарды ашқан филология ғылымдарының докторы, профессор Мұрат Сабырдың айтуынша, Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласынан кейін қоғамда рухани сілкініс болды. Соның бірі ұлттық кодқа қатысты. Ал ұлттық код  дегеніміз – қазақтың тарихы, мәдениеті, тілі. Тіл бәрімізді ұлт ретінде бір ортаға біріктіріп отыр. Ұлтымыздың жаны да – тіл. Оның тағдырына тек өгей балалар бейжай қарайды.

Шара барысында латын әліпбиіне көшудің қазіргі проблемалары турасындағы негізгі баяндаманы Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы Бекжан Әбдуәлиұлы жасады.

– Латын әліпбиіне көшу жайы Елбасының бастамасымен қолға алынып отырғандықтан, оған дайындық мемлекеттік деңгейде, стратегиялық мақсатқа құрылып жүргізіліп жатқаны белгілі. Ал ұзақ жыл бойы қолданылып, тұтастай бірнеше буын өкілдері сауат ашқан, білім алған, танымдық дүниесін орнықтырған жазудан бас тартуымыздың өзіндік себептері бар. Арғы тарихымызды айтпағанда, кеңес үкіметінің тұсында да бірнеше рет жазу ауыстырдық. Осы ауыстырулардың астарында саяси, тарихи, экономикалық және өзге де себептер бар еді. Ең бастысы, Кеңес үкіметінің қол астындағы ұлттың барлығын ортақ жазу жүйесіне көшіру арқылы біртұтас кеңістік құрылу керек болатын. Ол мақсат жүзеге асырылды. Демек, қай жазуды тұтынсақ, сол кеңістікке тікелей  ықпалдасатын  боламыз.

Латын  әліпбиі  үстіміздегі  ғасырда әлем елдерінің ортақ құралына айналып отыр. Дүниежүзілік ақпараттық кеңістікте бұл жазу ерекше орын алатыны сондай, тіпті ғасырлар бойы өзінің төл иероглифтерімен жұмыс істеп келген мемлекеттер де сыртқы қатынастарда латынға жүгінеді. Қазіргі Қазақстан жағдайына осы тұрғыдан келгенде, бұл таңдаудың стратегиялық маңызы айқындала түседі. Этномәдени табиғаты жағынан да, экономикалық тиімділігі бойынша да біздің қажеттілігімізге орайласатын тұстары аз болғандықтан, ұлттық бірегейліктің алдағы мүддесі мен нарықтық жүйенің талаптарына бейімделу үшін кирилл қарпінен кетуге мәжбүр болып отырғанымыз  анық.

Елбасы тапсырмасына сәйкес біршама талқылаудан өтіп, жалпы нобайы айқындалған латын әліпбиінің жобалары дайындалып, алғашқы нұсқасы Парламентке ұсынылып, қолдау тапқан болатын. Алайда оның қайшы тұстарына баса мән беріп, теріс пікірлер көптеп айтылып жатыр. Бұл мәселе тілді компьютерге бағындырудың салдарынан туындауда. Ал лингвистикалық зерттеулер компьютердің тілге бағынғаны дұрыс екенін көрсетіп отыр. Біз бір дыбысқа бір таңба және кірме  дыбыстарсыз таза әліпби принциптерін басшылыққа ала отырып, компьютерді тілге икемдеуіміз керек, – деді Бекжан Әбдуәлиұлы.

Өз кезегінде сөз алған БҚО мемлекеттік қызметшілердің біліктілігін арттыру және қайта даярлау орталығы директорының міндетін атқарушы Болат Жексенғалиев ұлттық әліпби, қазақ жазуын латынға көшіру туралы Елбасы бастамасына барлық батысқазақстандық тіл жанашырлары толық қолдау білдіретінін мәлімдеді. «Ұлт үшін деген ұлы іске» жұмыла кірісуге, өз үлестерін қосуға ақжайықтың азаматтары әрдайым дайын. «ХХ ғасыр басында қазақтың ұлттық жазуын қалыптастырған ұлт ұстазы А. Байтұрсынұлының жазу, әліпби, емлеге байланысты қағидаттары бұл бағыттағы біздің басты ұстанымымыз болатыны сөзсіз, – деді Болат Жексенғалиұлы. – Ақаң бастаған ұлт зиялылары өткен ғасырдың басында ұлттық жазу мәселесін ұлттық деңгейге көтеріп, ұлттық мүдде тұрғысынан шешім қабылдауға қол жеткізсе, бүгінгі қазақ қоғамы да осы жолда осы үлгіні басшылыққа алады деп сенеміз. Басты міндет – ғылыми негізделген, тіл заңдылығына сүйенген, ең бастысы, тілге қызмет ететін, тіл болашағын сенімді ететін жаңа әліпби нұсқасын  қабылдау».

Семинар барысында сондай-ақ осы мәселе және терминология, «Тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2020 жылдарға арналған мембағдарламасы» турасында жергілікті ғалымдар, мұғалімдер, мемқызметшілер баяндама жасады. Ал Елордадан келген тағы бір мәртебелі мейман ҚР Президенті жанындағы «Қоғамдық келісім» РММ жетекші сарапшысы, филология ғылымдарының кандидаты Камал Әлпейісова ілеспе аударманың мән-маңызы жөнінде кеңінен  әңгімеледі.

Сәкен  ӘБІЛХАЛЫҚОВ,

«Орал  өңірі»

Суретті  түсірген  Рафхат  ХАЛЕЛОВ

Жаңалықтар

Басқа да мақалалар