«Ұран»

Күні , 165 рет оқылды

100  жыл  бұрын


Құрметті  оқырман!

Алғашқы санының жарық көргеніне 100 жыл толған «Орал өңірі» газеті өзінің түп бастауын «Ұран» үн қағазынан алады. Ол дәл бір ғасыр бұрын, араб әліпбиімен жарияланып тұрыпты. Сан жылдар жылжып өткенде «Ұранның» біздің қолымызға тигені әзірге 9-ақ нөмір. Оны нақтылай түссек: №6, 1 қыркүйек, 1917 жыл, жұма; №7, 12 қыркүйек, 1917 жыл, сейсенбі; №8, 26 қыркүйек, 1917 жыл, сейсенбі; №9, 7 қазан, 1917 жыл, сейсенбі; №20, 31 желтоқсан, 1917 жыл, жексенбі; №24, 16 ақпан, 1918 жыл, жұма; №28 (датасы белгісіз); №30, 28 (10) наурыз, 1918 жыл, бейсенбі; №38, 16 (3) мамыр,  1918 жыл, бейсенбі.

«Орал өңірінің» бүгінгі жарық көрген сейсенбілік нөмірі осыдан тура 100 жыл бұрын оқырмандарының қолына тиген «Ұранның» кезекті 8 санымен тұспа-тұс келіп отыр.

Біз бүгін тарихтан жеткен тәбәрік нөмірдің бұдан бір ғасыр бұрын не туралы жазып, баяндағанын оқырмандарымыздың назарына ұсынуды жөн көрдік.

«Ұранның» материалдарын араб әліпбиімен кириллицаға аударған баспасөз тарихын зерттеуші, белгілі журналист Қазбек Құттымұратұлы.


 

Нөмірі 8                        сентябрь 26               жылан 1917              сейсенбі

 

«Ұран»

 

газитасы Хан Ордасында жетісіне бір шығады

1917 жыл иул (июль-шілде – ауд.) (28) да шыға бастады.

 

Жазылу бағасы: жылдығы 5 сом, жарты жылдығы 3 …, үш айлығы 1,75…

 

Иғлан бағасы: бірінші бетте жолы 30 т., төртінші бетте жолы 20 т., бірден артық басу келісуінше.

 

Нөмірі 10 тиын

 

Хабарласушыларға адрес: Ханская ставка, Астр. губ. Ред. газ. «Уранъ»

 

Русияда жумһуриет

Халықты бес саусағында қып, ауыздықтап отырған ескі хүкімет һәм Николайды жығып, халық өз тізгінін өз қолдарына алды. Өзгерістен соң Русия мемлекетінің қалайша басқарылатын белгілеуді халық өкілдерінің учрителный собранияның билігіне қалдырып, мемлекетті уақытша басқару үшін жаңа хүкімет сайланды. Бұған енді қазір 7-нші ай. Осы 7 ай ішінде Русиядағы әр түрлі ұлттардың, партиялардың съездері, ең аяғында 12-нші августа бүтін Русия халқының бас қосқан Мәскеу съезі болып озды. Осы съездердің бәрінде де: «Русия бұдан бұлай жумһуриет жолымен басқарылсын» деген қаулылар жасалды.

Русия көпшілігі осылайша жумһуриет тілеп жатқанда, екінші жақтан ескі хүкімет, ескі тәртіпті сақтаушылардың да Русияда аз емес екендігі білінді. Бұл август аяғында болып өткен Корнилов бунтынан анық көрінді. Қорқақтардың көңіліне «ескі тәртіп қайта тіріле ме» деген қауіп төнді. Міне осындай жоқты жоғалту һәм көптің тілегін орындау, екінші анадай жауыз тілек, залымдардың үміттерін түбінен үзу үшін уақытша хүкімет: «енді бұдан былай Русия мемлекеті жумһуриет жолымен басқаылады» деп бірінші сентябрде жұртқа жариялады. Ертең учредительный собранияда үлкен соғыспен шешілетін зор бір істің уақытша хүкімет күн ілгері-ақ аяғын қысқартып кесті. Русияда жумһуриет болған соң енді бұдан бұлай нәсілден нәсілге, анадан балаға тура болып қалатын патшалық болмайды. Халық өкілдері өздерінің қалаған бір адамын 4-5 жылға сайлап, мемлекетке бас етіп қояды. Бұған «райс жумһур» яки президент деп айтылады.

Ішкі хабарлар

Кіндік камитеттің шақыруымен, Саратаудағы халық дар-алфанониның лектірлерінен А.У.Куликов ішкі Ордалыққа лектір болып тағайындалды. Қазір кіндік камитет құзырында «Земстуо бөлімі» деген бір бөлім ашылып, іске кірісті. Осы бөлімнің ұйғаруы бойынша Саратау халық дар-алфанониның шәкірттерінен (орыстардан) жеті кісі жеті қисымға инструктырлыққа шақыртылып еді. Солардан қазір үш кісі келіп, екеуі екі округқа, біреуі Нарын қисымына жүріп кетті. Қазақтан өзі тілеп инструкторлаушы әзірге біреу: студент Ғ.Мусағалиев. Бұл Тарғын қысымына тағайындалды. Инструкторлардың алатын айлық жалониялары (жалақысы – ауд.) 3 жүз сом.

«Земстуо бөлімінен» алынған ақпарға қарағанда: Ішкі Ордалықта сайлаушылар списігі бірінші октябрге шейін үлгерсе керек. Сайлау күні ноябрь бастарында болар деп шамаланады. Учредительный собрания сайлауынан бұрын қалай болса да Земстуо сайлауларын тәмәм етуге «Земстуо бөлімі» қам қылып жатқанға ұсайды.

Құрылтайға сайлау камиссиясы

Учредительный собранияға сайлау ісін басқару үшін Ордада бір камиссия құрылды. Камиссияның басы: Б. Ниязов. Ағзалары: кіндік камитеттен 4 кісі: М.Жұмалиев, А.Мұхаммедалиев, Ж(Ш).Юсупов. Меңдәлиев. Астрахань окружной судяның шілені Чурин һәмде Саратау судейный палатасынан екі мировой судья. Камиссия 21-нші сентябрден бастап іске кірісті. Камиссия гласный сайлау туралы жасалған қазіргі сайлау учаскелерін учредительный собранияға да сайлау участкасы болуға жарайды деп қаулы жасады. Учредительный собранияға сайлаушылар списігі түзуге (жасауға, құрастыруға – ауд.) камиссия 23-нші сентябрде кіріседі. Гласныйлар сайлау туралы түзілген сайлаушылар списігін толықтырып түзетумен камиссия қанағат ететін көрінеді. Учредительный собранияға сайлау туралы шығатын расходтар үшін қазнадан 25 мың сом берілмек. 24-нші сентябрде камиссияға сол ақшаның жіберілгендігін білдірген телеграм алынды.


 

Ел азаматтарына ашық хат

Біз ең болмағанда бастауыш мектептерімізде мұғалім болып, қолдан келгенгенше елімізге қызмет етерміз деген ниетпен оқып жүрген шәкірттер едік. 21-нші апрелдегі жалпы ішкі Ордалық съезінің қаулысы бойынша қысқа уақытты курстар ашылар деп, жаз бойы қарай-қарай көзіміз талды. Аяғында биыл курс ашылмайтынына көзіміз жетті. Енді Орынбордағы медресе Хусайнияға оқуға деп жүріп барамыз.

Барлығымыз 7 шәкіртпіз. Бәрімізде жарлының балаларымыз. Жәрдемге мұқтажбыз. Арада әсіресе Юсуф (Жүсіп – ауд.) Тобан баласы жәрдемге өте мұқтаж. Алдымызда Земстуо ашылғалы тұр. Елге күні ертең мұғалім керек екендігі анық. Осындай қымбатшылықта іс басындағы азаматтарымыз жөнін тауып жәрдем етпесе яки елдегі қалтасы кең мырзаларымыз жәрдем қолдарын созбаса, шеттен бізге біреу ақша әкеліп берер деген дәмеміз жоқ. Тілеген кімге адресіміз: Орынбор, Медресе Хусаиния яки «Қазақ» басқармасы: Хасен Аққали баласы, Сәлмен Әли баласы, Бейсенғали Жұмаш баласы, Құрмаш Мұсалим баласы, Ғалалиддин Мұсақай баласы, Хисаммадден Лұқман баласы.

 

Құрылтайға сайлау камиссиясынан иғлан

Құрылтайға сайлау камиссиясы жұртқа жариялайды: Ішкі Ордалықта 23-нші сентябрден бастап құрылтайға сайлаушылар списігін түзуге кірісіледі. Камиссия басы: Ниязов.

22-нші сентябрь 1917 жыл.

 

Нарын қисымынан

Басқа қисымдарға қарағанда да, біздің Нарын қисымының кемдігі, шабандығы өте күшті: камитет сайлау туралы дау, жанжал осы күнге шейін арылған жоқ. Бұл, 7-9-11-нші волустардан көрініп тұр, пошта жорту ісі бүтіндей тоқталды, азық-түлік камитетін ашып ұқсата алмадық. Астық-шәй іздеп Ордаға шұбырған Нарын кісілері орамда сандалып, кіндік камитетінің еденін аяғымызбен тоздырдық. Бұлай қор болмалық, жұрттығымызды етелік: 3-4 волус бірігіп болса да бір азық-түлік камитетін ашып, ашықпаудың қамын жасалық деп бірлі-жарым айтушыларымыз болса да, ұрлап шәй сатушы һәм тамағы тоқтардың «Елден бұрын аштан өлмеспіз. Камитет ашқандардың да ұқсатқаны шамалы ғой» деп теріс ақыл беруімен азық-түлік камитеті ашылмады. Яки ел екі партия болып, бір жағының сөзі дұрыс болса да бұрыс көрінді. Кедей пақырлардың көз жасына ма, білмеймін, бірінші сентябрде кіндік камитет шілені Мауби мырза Жұмалиев келіп 9-нші бөлімнің қызыл үйінде бір съез жасадық. Съезде волустардан сайланған 24 өкілден басқа қисым камитетінің председателі де бар еді. Съезде Жұмалиев поштаның кемдігі себепті халық қызметіне тоқталыш болып тұрғандығын түсіндіріп, әр вуолусной камитеттің қызыл үйінде 4 көлік әзірлеп тұруды халық мақұл көрді. Көлік әзірленбегенде елден мінуге риза болмақшы болды. Азық-түлік жетістіру үшін әр 4 волус бірігіп, бір районный камитет ашпаққа қаулы жасалды.

8 волустан бір өкіл Ордада болмақ. Астық, шәй сатып алу үшін октябрь басына шейін волус басына он мың сомнан ақша жинап әзірлеуге қаулы болды. Мауби мырза Жұмалиевтің осындай кемдігімізді түсіндіріп, еткен қызметіне, ұлт үшін жүрген қиындығына тәңір жарылқасын айтамыз. «Нарынның халқы түсініксіз, тіл алмайды» деп жұрт айыптаушы еді. Айып халықта емес, түсіндіруші, түсіндіріп айтушы басшыларымыз болса, халықтың өз пайдасына түсінетіндігі осымен анықталса керек.

Ғабит Сарыбаев


Жәнібек – Осы күнде Жәнібек қаласында (бұрын станция еді, енді қала болды) 45 салдат жатыр. Солардың кейбіреулері қазақ ішіндегі волустарды бағып жүр. Кей біреулері жолдарды тосып, бидай, астық алып қайтқан қазақтарды шырылдатып ұстап, ақша алып босатып жатыр. Кей біреулері жүрегі ұшып қорқып қалған қазақ сорлылардың үйлеріне барып қорқытып, атын мініп, асын ішіп жүр. Бармағыңды шайнағанмен не пайда, қолыңды тұcуда тұр.

Қалмақ қисымы 7-нші бөлім қазақтары Самар губерниясынан 90 қап астық алып келе жатқанда Жәнібек салдаттарының қолына түсіп, бір жұмадан бері тұтқында жатыр. Қашан босататындықтары белгісіз. Камисар һәм кіндік камитеттегі басшыларымыз бізді осылай ит-құсқа жем қылып қоя ма, яки халықты қорғаудың бір амалын істей ме? — деп қарай-қарай енді көзіміз талды.

Жәнібекский


Биылғы жылы қазақ халқының съез жасауы өте көбейіп кеткендіктен ардақты «Қазақ» газетасы мынаны жазады:

Биылғы жылы біздің қазақ өзгеден кейінде болса да съезге бір жарыды. Енді мұнан бұлай съезді қоя тұрып, іске кіріскеніміз де теріс болмас еді. Алдымызда сан съездер жатыр ғой. Земстуомызды сайлап алып, Земстуо собрание кеңес ашылатын болса, осы күнгі тоқсан тоғыз съезден сол пайдалырақ болар еді.

Асығыс иғлан:

Ішкі Ордаға Земстуо ісіне қанық инструкторлар керек. Айлық уәзифа 300 сом. Жүріп тұратын көлік халықтан. Қызмет 2-3 айға тартылады. Земстуо бөлімдеріне секретарь һәм іс басқарушылар керек және де бойлай тұратын бір аграном керек. Тілегенге адрес мынау:

Ханская ставка, Астрах. губ. Центральный К-тъ Земский Отделъ.

 

Құрылтайға сайлау туралы иғлан

Құрылтайға сайлау камиссия 21-нші сентябрден бастап іске кірісті. Камиссиясының басы: Б.Ниязов, ағзалары: М.Жұмалиев, Ч.Юсупов, .Х.Меңдалиев, А.Мұхамедалиев, Астрахан акружной судясының шілені А.Я.Шубин. Саратау судебный палатасынан екі мировой судья. Камиссия басқармасы: Хан Ордасында Камисар үйінде ертеңгі сағат 10-нан 2-ге шейін, кешкі сағат 6-дан 9-ға шейін әр күн ашық.

Босқын қырғыздарға жәрдем

Қайырғали Қыдыралиев                                3 сом;

Мифтах мырза Күйінов арқылы жиналған

Мырза Бисәліұғлы                                           1 сом;

Жұмаш Машақ                                     1 сом;

Бисенғали Мақат                                             1 сом;

Мифтах Күйінов                                              5 сом;

Ғамаладдин Күйінов                                       1 сом;

Баһауаддин Күйінов                                       1 сом;

Хами Серғазыұлы                                           2 сом;

Дүйсемәлі Темірәліұлы                                   2 сом;

Қосай Осабанұлы                                            1 сом;

Шаңберген Тарақұлы                          1 сом;

Тұрымбет Көшекұлы                          1 сом;

Мыңғара Даңөз (Дангөз)ұлы             1 сом;

Оспан Жаштанұлы                                          1 сом;

барлығы:                                                           2… сом


Басқармадан:

«Екінші округ қазақтарына арналған бір уагон құм секерін Хұсейін Танашев пен Ғимран Дәулетияров көтере басқаларға сатып жіберіпті» деп жазушы Алаңбайға: аты-жөніңізді һәм адресіңізді анық білдірмегендігіңізден, хатыңыз түгел басылмайды. Біз ол туралы Ордадағы азық-түлік камитеттен һәм Астрахандағы Ішкі Ордалық өкілі Нұралыхановтан сұрасып, анығын білуді өтіндік.

Көзі көргенге: әзірге хатыңызды баса алмадық, айып етпеңіз.

Иса Адрисовке: Сізден басқармаға ақша келген жоқ.

Шығарушы: Ғабдолғазиз Муси

Бастырушы: Ордалық мұсылман бұйросы… …

 

Зиялылар съезі

Бостандық қолымызға тиді, 21-нші апрелде ішкі Орда қазақтары жиналып, жалпы съез жасады. Съез толымды, көлемді болды. Халқымызға, елімізге, жұртымызға пайдалы жақсы қаулылар шығарды. Жиналған халық сол съезде-ақ өзімізден, қазағымыздан ішкі Ордалыққа камисар һәмде кіндік уа қисым комитеттерінің ағзаларын сайлап, тағайындады. Өз елінің жасаған қаулыларын миданға шығаруды, амалға қоюды сол сайлаған адамдарына, сол сайлаған комитеттеріне тапсырып, съез тарады. Бұған енді қазір бес ай толды. Осы бес ай ішінде керек камисарымыз керек камитеттеріміз болсын үстеріне алған істерін жақсылап атқара алмады. Атқара алмағандықтарын қазір енді іс басындағы адамдарымыз өздері де білді. Жұрт та, халық та, ел де білді. Міне: осы іс басындағы адамдарымыз осы өз істерін жақсылап атқара алмаған һәм атқара алмайтын комитеттеріміз үстіне тағы да бір ауыр жүк, тағы да бір қызмет арттырылды: Ішкі Ордалыққа Земстуо кіргізу, Земстуо істерін талассыз тәртіпті өткізу сол комитеттерімізге тапсырылды. Үстімізге түскен бұл ауыр борышты қалайша өтеу, Земстуо сайлауларын қалайша тартыссыз атқарамыз, Земство ісін қалайша ақ жүрек адал адамдарымыздың қолдарына тапсыру, қазақ халқына қалайша басшылық етіп оларды бір жол, бір бағытпен алып шығу жайларын сөйлесу, кеңесу, түсінісу үшін Ордада тұрушы пікірлі адамдарымыз бүтін ішкі Ордалық зиялыларының съезін шақыруды мақұл көріп еді. Съез уақытында жиналды, ашылды, жабылды. Бірақ онда …(бір сөз оқылмайды – ауд.) болып шықпады, біз ойлағанша іс көрсетпеді. Біз съезден мынадай қызметтер күтіп едік: … земство туралы съезде Меңдешевтің доклады (баяндамасы – ауд.) оқылған соң, сол Земстуо сайлауларын қалайша тәртіпті өткізу, қалайша Земстуо істерін лайықты адамдарымыздың қолдарына тапсыру туралы съезде толық әңгіме болар, бүтін зиялылар болып бірігіп соған жәрдемдесеміз, бүтін зиялылар болып бір ауыздан сөз, бір жеңнен білек шығарып бір жол бір планмен соған қызмет ету туралы съез қаулы жасар деп ойлап едік, бұл ойымыз, бұл тілегіміз босқа кетті: доклад оқылды, тыңдалды, сол күйше қалды. Бұл бір.

Екінші – кіндік камитет һәм камисарымыздың бес айлық еткен қызметтерінен съез толық есеп, атшут (отчет-есеп – ауд.) алар, бес ай ішінде елімізге, халқымызға еш бір пайдалы іс істелмеуі, іс басындағы адамдарымыздың жалқаулығынан, шабандығынан, іс білмегендіктерінен бе? Яки олардың көрсеткен жолы, сілтеген бағытымен жүрмеген халықтың надандығынан ба? Сол анықталар деп едік. Бұ да болмады. 10-ншы сентябрде болатын зиялылар съезін к…кендей, оны еш нәрсеге санамаған секілді болып, бір күнді күтпей камиссар 9-ншы сентябрде ауылына қайтып кетті. Осы камисар туралы сөз бастаушыға: «Жоқ! Сен дұшпандық араздықпен айтасың» деген жауаптар берілді. Сондай жауапты естуден қорқып кіндік камитет туралы сөз сөйлеуге тілеушілер де жұмған ауыздарын ашпады. Бұдан соң болды: партияшылық, алауыздық жаңғыз қара қазақта емес, зиялыларымыз арасында да өте күшті екен. Біз: «съез, камитет яки камисарды неге орындарынан жұлып тастамайды» демейміз. Біздің айтатынымыз жаңғыз сол: «Съез бұл туралы өзінің ойындағысын айтып протоколға тіркету тиіс еді» дейміз.

  1. Ел ішіндегі уолысной камитет председателінің (төрағасының – ауд.) бұрынғы ыстаршиналардан еш айырмалары жоқ: мөр қолдарында, билік өздерінде, камитет члендеріне (мүшелеріне – ауд.) кеңессіз тілеген жерде мөрді қойып қалып өз биліктерімен іс етіп жүр. Осындайларға бір шек қою, өз уазифаларын (тапсырмаларын – ауд.) таныту туралы зиялылар съезінде сөз болар. Ондайлардың тұмсығын тасқа тигізудің бір-бір жолын, ылажын табар деп ойлап едік, бұ да болмады.
  2. Теңіз бойындағы, құм араларындағы қазақтардан жаз бойы бір тілім нан, бір қайнатым шәй көрмеген елдер көп астық жоқтықтың үстіне күзге қарай мал суалып, ақ азайып, ел ішіне әбден-ақ ашаршылық кіруге айналды. Түрлі аурулар көбейе бастады дегенді күнде айтып отырмыз. Азық-түлік камитеттеріміздің шабандық һәм тәртіпсіздігінен Астрахан губерниясына деп келген астық, шәйдан норма бойынша өзімізге тиісті үлес-сыбағаны түгел ала алмай тағы отырмыз. Анда-санда қолымызға тиген бір уагон (вагон – ауд.) астық, бір уагон секер (қант – ауд.), бірер мың қадақ шәй халыққа үлесу үшін қисым камитеттеріне яки сол қисымнан өкіл болған бірер адамның қолына беріледі. Оларда ешбір дұрыстық, туралық жоқ: көңілі тату, қолы ұзын, көлігі бар байларға бар да, кедейлерге жоқ. Халықтың атын, өзінің арын сатып тамағын тойдырушы арамдар, құзғындар әр елде, әр уолыста да бар. Мұндайлар уолысной камитет председателіне барып, бір шолақ қағазға мөрді бастырып алады да, шауып қисым камитеттеріне келеді. Бір уолыс елге арналған шай, секерді қолына түсіріп, шайдың қадағы 15-20 сомнан, секердің қадағын 2-3 сомнан шетке апарып жасырып сатады. Бұндай арамдарға камитет председательдері қалайша … береді, жұрттың шай, секерін ол қалайша ұрлап, шетке сатады. Оны тергеп-тексерген, тиған адам жоқ. Шеттегі ашаршылықта жатқан қазақтар күн-түн қатып барып Самар губернасынан астық шығарады. Жолшыбай қазақ камитеттері, қазақ милициялары құшақтап ұстап, қорқытып олардан жүздеп-мыңдап ақша алады. Қазақты қазақ талайды, орыстан көрмеген қорлықты қазақ өз бауырынан, өз туғанынан көреді. Бұларды елеген, «сенің мұның қалай?» деген адам жоқ. Міне, осы айтылған кемшіліктеріміздің бәрі де зиялылар съезінде алқаға салынып, кемдігімізді толтыру, қисығымызды түзету, жауыздық-жалмауыздарымызды ауызға ұрғандай қылып тоқтату, тыю – сол зиялыларымызды үстіне түскен үлкен бір борыш емес пе еді?
  3. Бес айдан бері ешбір іс атқара алмай арып-талып, шаршап, «бір жәрдем болар ма» деп зиялылар съезін шақырып отырған кіндік камитет үстіне тағы да көп істерді аудара тастап, шілдің боғындай алды-алдына ыдырап кету зиялыларға лайық па еді? Осындай съез, жиыннан пайдаланып, бүтін ішкі Орда зиялыларының бірігу, саюзын (одағын – ауд.) ашу, оның бөлімдерін әр қисымда ашу, солай етіп ертеңгі земстуо сайлауларын сол зиялылар бір г… қарамағынан, кантролінан оздыру, өткеру, зиялыларға ең бірінші керекті, лайықты іс емес пе еді? Солай етіп хәзіргі әлсіз, күшсіз, іссіз камитеттерімізге жәрдем етулері тиіс емес пе еді? Осындай тарихи күндерде сыбанып халқына қызмет етпеген, қолымызға тиген осы бостандық, кеңшіліктен, тиісінше халқымызды пайдаландыру жолында борыштарын жақсылап өтемеген пытыраңқы, біріксіз жүрген зиялыларымыз тарихтың сынынан өздерін қалайша ақтамақ? Жоғарыда айтылған толып жатқан кем-кетіктеріміздің бәрі де зиялылар съезінде толық алқаға салынбады. Бұлар туралы съез өзіне лайықты тілектерін, қаулыларын шығара алмады. Соның үшін де біз бұл туралы газет бетінде, тарих жүзінде осы сөздерді ғана жазып, тергеп қалдыруға мәжбүрміз. Ішкі Ордалық зиялыларының бірінші съезі уақытында жиналды, ашылды, жабылды.

——————————————-

 

Ішкі Ордалық зиялыларының съезі

Съез, 11-нші сентябрьде басталып 13-нші сентябрь кеш жабылды. Съез председателі: Сәлімгерей Нұралиханов. Председатель орынбасары Мәжит Шомбалов, жазушы: Мауби Жұмалиев.

Съездің программасы (бағдарламасы – ауд.):

  1. Русияның хазіргі саяси халы, докладшы – Уәлитхан Танашев.
  2. Учредительный собранияға сайлау түрі. Докладшы – Уәлитхан Танашев.
  3. Ішкі Орданың хазіргі саяси халі. Докладшы – Б.Ниязов.
  4. Жер туралы. Докладшы – Б.Құлманов.
  5. Оқу жайы. Докладшы – Ж.Бөкейханов.
  6. Ден саулығы. Докладшы – М.Шомбалов.
  7. Сот ісі. Докладшы – Нұралиханов.
  8. Әйелдер жайы. Докладшы – Митениязова.
  9. Мал шаруалығы. Докладшы – Кортнев.
  10. Баспа сөздер. Докладшы – Н.Манаев.
  11. Земстуо жайы. Докладшы – С.Меңдешов.

Жер туралы доклад әзірлеуші Құлманов аулына қайтып кеткендіктен, баспасөз туралы доклат әзірлеуші Манаев ауырып қалғандықтан съезде жер һәм баспасөз туралы әңгіме болмады. Мал шаруалығы, әйелдер жайы туралы доклад әзірлеушілер де съезде болмағанмен де олар туралы студент Көкебаев доклад жасады. Бұлардан басқа ішкі Ордалықта пошта жорту(?!) ісін тәртіпке салу, …лықты бегректе(?!) жылқы ұрлаған тию туралы доклад оқушыларда болды.

Докладтар тыңдалып, алқаға алынғаннан кейін съез төмендегі қаулыларын шығарды.

 

Съез қаулылары:

  1. Оқу, оқыту туралы 21-нші июлде (шілдеде – ауд.) болып өткен жалпы Ішкі Ордалық съезінің һәмде 21-нші май, 9 сентябрьлерде болып озған Ішкі Ордалық учительдері съезінің қаулыларына қосылуға. Зиялылар съезінің арттырғаны жаңғыз сол ғана болды: кіндік камитет биылдан бастап Ордадағы уысший началный школаны (жоғары бастауыш мектеп – ауд.) бітірген балалардан таңдап 10-20 баланы шеттегі орта дәреже мектептерге жіберіп оқытсын деді.

Һәмде қазіргі Ордадағы учительдер шығаратын курсты, бүгіннен бастап учительский семинарияға айналдырудың жабдығына кіріссін.

  1. Ден саулығы туралы Ордадағы доктор, фельдшерлерден һәм әр туралы халық ұйымдарының өкілдерінен бір камиссия құралсын, ол камиссия, бірінші Земски собранияға (жиналысына – ауд.) бір проекті (жоба – ауд.) даярласын.
  2. Сот ісі – бұл туралы Александр екіншінің шығарған тәртібі қолдансын. Тұрмысымызға шалғай келген жерлерді өзгертілсін. Мировой судиялар халық сайлауымен болмас, жоғарыдан белгіленсін, Ішкі Ордалыққа судейный реформа (сот саласындағы жаңартулар – ауд.) күту туралы кіндік камитет тиісті орындарынан тез сұрансын.
  3. Әйелдер жайы. Бұл туралы 21-нші июлде (шілдеде – ауд.) Орынборда болып өткен жалпы қазақ съезінің қаулысына қосылуға.
  4. Мал шаруалығы. Бұл туралы Ордадағы мал дәрігері, мал фельдшерлері һәмде әртүрлі халық ұйымдарының өкілдерінен бір камиссия құралсын. Ол камиссия мал шаруалығын ілгерілету туралы бірінші земски собранияға бір проекті әзірлесін.
  5. Кіндік камитет, пошта жорту ісін тәртіпке салуға шұғыл кіріссін, пошта-телеграфный канторадан өкіл алып кеңесіп, қазақ ішінде тиісті орындарға поштовуй һәм поштовый-телеграфный бөлімдер һәмде жәрдем бөлімдері (мысалы: вуолусной правлениялар құзырында хат алып, беріп тұратын кісілер қою секілді) аштыруға ыждағат етсін.
  6. Ұрлықты тию туралы кіндік камитет шұғыл қимыл жасасын, начальник милициялардың лайықсыздарын түсіріп, лайықты адамдар қойсын, Ордада тұрып бүтін ішкі ордалық милициясын басқару үшін бір лайықты адам бас болып сайлансын.

 

Земстуо жайы

Бұрыннан земстуолы губерналардағы вуолусной земстуо сайлаулары туралы хүкіметтің шығарған тәртібі «Ұранның» 6-7 нші номерлерінде басылды. Енді өзіміздің Ішкі Орда земстуо сайлаулары қалайша болмақ? – Сонымен халықты таныстыралық: Ішкі Орда земстуо ісінде Астраханнан бөлініп, өзіне ұйым облыс, бұрынғы жеті қисым жеті үйез болғандықтан, бізде үш түрлі земстуа болмақ: обласной земстуо, уйезни земстуо һәм уолусной земстуо. Бізде ең бірінші уезни земстуо ашылады. Осы уезіні земстуо қалайша ашылмақ? Халық оның ісіне қалайша кіріспек? Соны түсіндірелік:

  1. Қазіргі участковый (қисым) камитеттері әр туралы халық ұйымдарынан бір бірден кісі алып, өзінің састауын (состав-құрамын – ауд.) толықтырады. Халық ұйымдары деп: «қазіргі кіндік камитет, азық, жер камитеттері, учитель-мұғалімдер, бір-екі потребльский общества (тұтынушылар одағы – ауд.), кредитный товарищество (несие серіктестігі – ауд.) секілді жамағаттарға айтылады. Камитеттке осы ұйымдардан кірген шілендердің (член-мүшелердің – ауд.) саны оннан артпау керек.
  2. Бір уезный земстуға сол уез яғни қисымнан 35 гласный сайланады. Осы гласныйларды сайлауда халыққа жеңілдік болсын үшін әр қисым бірнеше округтарға бөлінеді. Округтар участкаларға (бұрынғы ауылный участоларға тура келеді) бөлінеді. Қысымдар округқа бөлінгенде мына шарттар орындалу керек: бір округтағы сайлаушылар саны ең кемінен бес гласный сайлап шығаруға жеткілікті болсын. Артық болуында зиян жоқ.
  3. Сайлаушыларының (20 жасқа толғандар) саны бес гласный сайлауға жеткілікті үлкен волустар бір окрук болуға жараған секілді. Көршілес, іргелес отырған 2-3 волусты қосып бір окрук жасауға да болады. Бірақ бір окрукқа қосылған волустардың саны бестен арылмасын.

 

Сайлау камиссиялары

Жоғарыда айтылған окрук, участкалар (ауылный обществалар) һәм волустардың һәр қайсысының басында да бір-бірден сайлау камиссиялары болады. Окрук һәм участкалардағы сайлау камиссияларының председательдерін участковый (қисым) камитеттері сайлап жібереді. Окрукке сайланған председатель, өзінің округынан 3 кісі һәм сол окруктағы участка (ауылный обществалар) лар басынан бір кісі. Һәм гласныйлыққа кандидат списігін беруші группа-топтардан бір кісіден өзіне жолдастар алып, окрук сайлау камиссиясы жасайды. Участка (ауылный обществалар) ның председателі, өзінің участкасынан 3 кісі, кандидат списігін беруші топтардан бірер кісі алып, ауылный сайлау камиссиясы жасайды. Волусной сайлау камиссиясының председатель һәм шілендерінің жартысын да қисым камитеттері сайлап жібереді. Қалған жартысын қазіргі вуолусной камитеттер өздері сайлайды.

Саставы толықтырған қазіргі участковый қисым камитеттерінің атқаратын қызметтері: жоғарыда айтылғанша қисымдарды окруктарға, окруктарды участка (ауылный обществалар) ларға бөлмек.

Окрук, участка һәм волус сайлау камиссияларының председательдерін белгіледі.

Сайлаудың қай күні болатындығын күні ілгері белгілейді. (бүтін бір қисымдар сайлаулар бір күнде болмақ.)

Бүтін бір қисымдағы сайлауларды тәртіпті өткізу туралы басшылық етеді.

Сайлау камиссияларының қызметтері: вуолусной сайлау камиссияларының қызметтері мыналар:

  1. Өз волусындағы сайлаушылар яғни 20 жасқа толған барша еркек, әйелдердің түгел санын алып, списік жасады.
  2. «Списік тәмәм … пәлен күнге шейін тілеген … лып списікті көруге, жазылмағ… , жазылуға, арыз айтушы … айтуға болады» деген … жерге иғлан намелер жабыстырылды… Жариялайды.
  3. Сайлау күнінен ең кемі бір ай, яғни (31) күн бұрын кісі көретін, кісі көп келетін (мәселен: вуолусной ауылный правлениялар, мешіт, мектеп, …ды) орындарға 2 күн іліп қояды. Сол төрт күн ішінде жазылмақ қалғандар болса жазады. Списіктің қатесін, толық еместігін айтқан, адамдардың еткен арыздарын камиссия қабыл етеді. Списікті жаңадан түзетеді. Сайлау күнінен бір жеті бұрын түзетілген списікті жұрт көретін жерлерге тағы да 2 күн іліп қояды. Көруге қойылғандығын тағы да жұртқа жариялайды. Осы 4 күн озған соң вуолусной сайлау камиссиясының қызметі етеді.

Аяғы бар.


Тегтер: , ,


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика