Алғали деген аға-ды, ақ кіреуке жаға-ды…

Күні , 19 рет оқылды


Ұзақ уақыт осы облыстық газеттің «отынымен кіріп, күлімен шыға» қызмет атқарған, сол үшін де аты ардақтауға лайық ардагер журналистердің бірі, марқұм Алғали Мерғалиев ағамыз болатын. Ертелі-кеш ерінуді білместен «Орал өңірінің» оттан түспейтін қазанында қайнап жүріп, қызмет атқарған бұл кісі кезінде әріптестері ортасында ерекше сыйлы болып еді.


Біздер, бір топ жас журналистер «Орал өңіріне» қызметке келгенде, Алғали ағамыз редакцияның «кіндікжұрты» саналатын секретариатта, жауапты хатшы Жұрғали Ертілесовтың «оң қолы» болып қызмет атқарып жүрген-ді. Осы құрылымның мойнына жүктелген мың-сан міндеттеріне қоса, ҚазТАГ-тан келіп түсетін ресми материалдарды сұрыптап, газеттің ағымдағы нөмірлерін жоспарлап, макетін түзумен айналысатын. Жұртқа жұғымды, үлкенмен де, кішімен де тез тіл табыса кететін кеңпейіл, мінезі ерекше жұмсақ, адал да аңғал, жан дүниесі шыныдай мөлдір адам болатын.

Осы газетте қызметке тұрған алғашқы жылдары бірсыпыра мезгіл жанында жүріп жұмыс істедім. Сол уақытта байқағаным, Алекең өзі еңбек ететін «кіндікжұрттағы» қызмет қазаны бұрқылдап қайнап кететін қайсыбір қызулы сәттердің өзінде абылып-сабылмайтын, айрықша бапты кісі еді. Бұл жағынан ол кейде тіпті жұмысы өнбейтін «жайбасар» адамдай болып көрініп те кететін. Бірақ жай басқанымен, жұмысын жақсы білетін әрі беріліп істеп, ерінбей атқаратын.

Секретариаттағы жауапты әрі маңызды жұмыстың бірі – ағымдағы әр нөмірді жоспарлап, газеттің әр бетінің макетін сызу. Ширақ қимылдап, ұқыпты атқаруды, сонымен бірге белгілі бір машық пен тәжірибені талап ететін іс. Алғали ағамыздың осы істе де өзінше қалыптастырып алған дағдысы болатын.

Мәселен, ол кісі әуелі макет сызатын қарындашын құлағына қыстыра салған қалпы, бір қолына қыса ұстаған ұзын сызғышымен екінші қолының алақанын шапаттап біраз отырады. Содан кейін жұмыс үстелінің тартпасынан өзінше бір каталог тәрізді қалың оқушы дәптерін алып, парақтай бастайды. Тор көзді бұл дәптердің әр бетінде газет беттерінің алуан түрлі сызбалары (макеттерінің ықшам көшірмелері) өрнектелген. Оларды Алекең редакцияға газет алмасу жолымен күн құрғатпай келіп тұратын барлық облыстық, республикалық газеттерді, сондай-ақ орталық басылымдарды қарай отырып, сол басылымдардың макеттелуі өзіне ұнаған қайсыбір беттерінің сызбасын үлгі ретінде дәптеріне түсіріп қойған. Өз газетінің ағымдағы нөмірінің макетін сызбас бұрын ағамыз жаңағы «каталогты» аударыстырып отырып, қолындағы материалдардың ыңғайына қарай лайықты дейтінін таңдап алады. Онысы кәдімгі тігін ательесіндегі киім пішуші шебердің әр түрлі үлгілерге, әр түрлі мөлшерлерге лайықталған лекалосы секілді еді.

Рас, осылай баппен, баяу қимылдап отырғанда біраз мезгіл өтіп кететіні болады. Оның үстіне секретариатқа үздіксіз кіріп-шығып жататын әріптес қызметкерлермен азды-көпті тіл қағысу дағдысы тағы бар. Ал мұндай тіл қағысуларды Алекеңнің көңілі қалап тұрады. Жанына келген әріптесін кемі жарты сағат әңгімеге тартпай босатпайды. Ағамыздың әңгіме-дүкенді жақсы көретін ғадетін білетін әріптестері де қапелімде бұрылып кете баруға ол кісінің көңілін қимайды. Осының бәрі «уақытты ұрлайды». Ал газет жұмысы толассыз қозғалған конвейер секілді, үздік-создық тізбектің бір буынында іркіліс болса, бүкіл үдеріс тежеледі.

Мәселе осылай бағыт алып бара жатса, іске жауапты хатшының тікелей өзі араласады. Жұрғали ағай Алекеңе кереғар — қимыл-әрекеті шұғыл адам. Ондайда орынбасарының өгізаяң қозғалысынан әбден ішпысты болып кетеді білем, «Әй, әңгімесі таусылмайтын әпенді, әкел бері!» деп, ағамыздың үстелі үстінде қопырап жатқан материалдар үйіндісін алдына алдырады да, газеттің ішкі екі бетінің макетін Алекеңнің «каталогынсыз-ақ» тез-тез сыза салып, кейбір ұсақ-түйек кем-кетіктерін жетістіру үшін орынбасарына қарай ысырып тастайды.

Дегенмен Алғали ағамыз — осылай өгізаяңмен жай басып қозғалатынына қарамастан, өзіне тапсырылған жұмысқа келгенде ерінуді білмейтін еңбекқор кісі. Мәселен, әдетте, кешкілік жұмыс аяқталып, әріптестері үйді-үйлеріне қайта бастағанда, ол кісі әлі қызу жұмыстың қарбаласымен отырады. Тек телетайп байланысы аяқталып, секретариаттағы істері бір ыңғайға келгеннен кейін ғана орнынан көтеріледі. Онда да жұрт құсап бірден үйіне қайтпай, күн сайынғы атқаратын жұмысын газет шығып жатқан нағыз өндіріс ортасында одан әрі жалғастыру үшін енді баспаханаға бет алады.

Сол бетімен баспаханада газеттің соңғы беті беттеліп біткенше жүреді. Енді үйіне қайтқандай болып жинала бастағанда, өзімен жастары шамалас әрі бір кезде қызметтес болған (ағамыз бұл ұжымдағы еңбек жолын сонау «Екпінді құрылыста» корректор болып бастаған ғой), әрі Алекеңнің өтініш атаулыны жерге тастамайтын көңілшек мінезіне қанық корректор келіншектердің бірі: «Бәрібір осында жүрсің ғой, соңғы беттің корректурасын өзің оқи салшы», деп аяқ астынан қолқа салады. Бұл секілді өтінішке, әсіресе, Алекеңмен құрдас ретінде қатты қалжыңдасатын Тойдық апамыз үйір.

– Үйіңде сүр етің түгесіліп қалған жоқ па? – деп сұрайды ондайда ағамыз аяқасты өтінішті қабыл алмас бұрын. Мәселенің басын ашып алғысы келгендей, апайдың үйіндегі кебежесінен ет арылмайтынын біле тұра сөйтеді.

– Е-е, ет бар ғой! – деп қысқа қайырады Тойдық апамыз.

– Ендеше, үйіңе бар да, өзіңе жәлкі емес дейтіндей бір жілігің мен бірлі-екілі омыртқаңды былқылдатып аса бер…

Тойдық апамыз сылқ-сылқ күле құптаған қалпы үйіне кете барады – қалай дегенмен түннің бір уағына дейін баспахананың майлы бояуына былғанып, гранка оқығаннан гөрі, үйге барып ет асу әлдеқайда жеңіл әрі үйреншікті іс қой.

Көңілшектігіне қоса, ағамыздың ақ көңіл баладай аңқаулығы да болатын. Осындай әпенділігінен (сөздің жақсы мағынасында) кей-кейде күлкілі оқиғалардың «құрбаны» болып қалатыны да болушы еді. Алпыс үшінші жылы облыстық газеттер бір тарап барып, қайта шыға бастаған кезде бір шаңырақтың астында болған қазақ және орыс редакциялары кеңестік қызыл мерекелерді бір дастарқан басында атап өтеді екен (қазіргі корпоративтік кештер секілді). Сондай мерекелердің бірінің қарсаңында орыс редакциясындағы әріптестері алда болатын мерекелік дастарқанға қандай шарап қою мәселесін шешіп алмақ болып, редакция кеңсесі орналасқан Карев үйінің астындағы азық-түлік дүкенінен шараптың бірнеше түрін әкеліп, өздерінше дегустация жасайды білем. Бірер шөлмекті босатқаннан кейін өздерінің қазақ әріптестері де бар екені және шарап таңдауды олармен де келісіп алу керек болатыны естеріне түсіп, дәліздің екінші бетіндегі қазақ редакциясына жүгірсе, жұмыс аяқталған мезгіл екен, жұрт тарап кетіпті. Көршілерден қызметі қапелімде біте қоймайтын Алғали ағамыз ғана секретариатта отырған көрінеді. Орыс көршілер ағамызға қызыл шараптың шүпілдеген стаканын ұсынып:

– Кәне, дәмін татып көрші, алдағы отырысқа арнап алуға жарар ма екен? – деп өтінсе керек.

Күнұзаққы жұмыстан шаршаңқырап отырған ағамыз ұсынған шарапты қағып салып, қысқа ғана: «Пойдет!» десе керек.

Ағамыз – партия мүшесі, ал бұл дегеніңіз әрқашан түзу жүріп, байқап басуды талап ететін мәртебе. Осылай аңдаусыз айтылып қалған жалғыз ауыз сөзі үшін горкомның бюросынан бір-ақ шыққанын ол кісі көңілі келгенде қызық қылып айтып отырушы еді. Сөйтсе, әлгі «корпоративтік кештен» қызулы шыққан көрші газеттің екі-үш жас тілшісі түнгі көшеде милицияға ұсталып қалыпты. Партиялық тәртіптің қатал кезі ғой, газет ұжымы үшін лайықсыз осы бір оқиға кейін біраз әңгіме қоздырып, ақыры қалалық партия комитетінің бюросына дейін жетіп, осы іске қатысты болған (бар айыбы – бір стақан шарап ішіп, «Пойдет!» деген жалғыз ауыз сөзді айта салғаны!) Алғали ағамызға да түсінік беруге тура келсе керек.

Алекең қаламының жүрісі жорға, жап-жақсы журналист болатын. Әрине, секретариаттың қауырт жұмысы басқа іске мойын бұрғызбайды. Соған қарамастан, ара-тұра болса да, жап-жақсы мақалалар жазып тұрушы еді. Жазғандарын ұзақ толғатып, ұқыпты дайындайтын. Әсіресе, мақаланың тақырыбы қазақы мақамда, тартымды болғанын қалайтын. Әр түрлі деңгейдегі газеттерді қарай отырып, елең еткізер ерекше тақырып ұшырата қалса, сол бойда қойын дәптеріне түртіп алатын. Ойына ұнамды тақырып келе қалса, біз секілді жанында жүрген жастарға көрсетіп:

– Мына тақырыптарыма көз салып жіберші: «Өз баласын өзекке тепті». «Өкіріп» тұр емес пе! Моральдық тақырыптағы мақалаға қатып кетпей ме! Ал мынау ше: «Азаматтығы ауылға аян». Қалай, ә? – деп алдын ала «бақылаудан өткізіп» алатыны болушы еді.

Ондайын құлағы шалса, әріптес-құрдасы Жұрғали ағамыз:

– Тақырыбы келісіп-ақ тұр делік, ал мақалаң қайда? – деп қазбалай жөнелетін.

– Енді жазам, — дейді Алекең шімірікпестен.

– Әй, әпенді, мынауың «Өңгесі жоқ көнгесі, өлең айтар жеңгесінің» кебі ғой! — деп мазақтаушы еді Жұрғали құрдасы.

Ал Алекең болса:

– Әне, Жанғали да сөйтеді – мақаласын не очеркін жазбас бұрын, алдын ала апта бойы ойланып, әуелі тақырыбын қойып алады да, содан соң барып жазуға отырады. Сонысы дұрыс! — деп өз «әдісін» ақтай түседі…

Айтқандай, Алекең екеуміздің «татар іздеген» бір сапарымыз есіме түседі.

Мен облыстық газетке жұмысқа тұрған алғашқы жылдары Қазақстанда татар әдебиеті мен өнерінің күндері өтетін болды. Оның бірқыдыру шаралары Орал қаласында өткізілетін болып белгіленген еді. Өйткені басқа өңірлермен салыстырғанда, мұнда татар ұлтының өкілдері көп әрі олар облыс орталығында біркелкі шоғыр орналасқан. Әрі бұл өңір Татарстанға ең таяу аймақ. Былайша айтқанда, Қазаныңыз Оралға «тиіп тұр».

Осы маңызды мәдени шараның қарсаңында аяқ астынан редакторым шұғыл тапсырма бермесі бар ма:

— Алдағы күндердің ашылуына орайластырып осында келетін татар ақын-жазушыларының қайсыбір шығармаларын аударып жарияласақ па деп едік. Осындағы бірқатар жігіттер сені тәп-тәуір ақын дейді. Мына жинақтармен танысып, қазақша жатық сөйлетуге күшім жетеді-ау дегендей бір топ өлеңді іріктеп алып, аударып көрші, — деп татар тілінде басылған екі жинақты қолыма ұстатты.

Тапсырманың қандайынан болса да тартынуды білмейтін жаспыз, оның үстіне бұрын-соңды қолыма ала қоймаған мына шаруа таза шығармашылық тұрғысынан да қызғылықты болып көрінген соң қуана келістім де, кейінге қалдырмастан дереу қолға алдым. Қолға алуын алғаныммен, жаңа істің өзім ойлағандай оңайға түспейтіні салған беттен-ақ белгілі болып қалды. Редакторым қолыма ұстатқан кітапшаларды аударыстыра оқып қарасам, бірсыпыра танымал сөздерін түсінгеніммен (қайтсе де бауырлас тіл ғой), таза әдеби тілмен өрілген өлеңдеріне тісім бататын емес. Ақырғы айтпақ ойларын ұғына алмай дал болдым.

Аударуға әлім келмей, әуреленіп жүргенімді байқаған әріптес ағам Болат Қалиев:

– Өзіміздің Садық ақсақалға жолығып көрсеңші, — деп кеңес айтты.

Салып-ұрып Садық Ғайсин ақсақалға барайын. Қазақша қалам ұстаған, бұрындары әр түрлі газеттерде, радиода қызмет атқарған жүзтаныс адам. Алайда ол ағам жарытып көмектесе алмады. Тумысы татар дегені болмаса, осы жақта туып-өсіп, жергілікті жұрттың арасына сіңісіп, әбден қазақ болып кеткен адам ғой. Бар білетіні ауызекі әңгімеден аспайды екен. Дегенмен өзі көмектесе алмағанымен, қалада тұратын, бір білсе татар тілін осы кісі жетік біледі-ау деген бірнеше татар ағайындардың аты-жөндерін атап, мекенжайларын айтып берді.

«Танымайтын адамдардың үйіне бас-көз жоқ қалай жетіп барам?» деген қиналысымды бір бөлмеде қатар отыратын Алғали ағама білдіргендей болып едім. Ағамыз:

— Кешкісін, жұмыстан шыққан соң, шәйіңді ішіп алып, біздің үйдің маңына келе қал. Мен сені өзім танитын татарларыма да апарайын, — деп көңілімді бірлеп тастады.

Шынында да, таныс татарлары бар екен. Салық ағайдың «татарларына» қоса, оларға да «сәлем беріп» шықтық. Өз кезегінде олардың да көршілері (ағайындары, таныстары) бар дегендей, біреулерінің екіншілеріне сілтеуімен Алекең екеуміз екі кештің арасында бірталай татар отбасыларының есігін қақтық. Бір жақсысы, бас сұққан үйлерімізде ана тіліне жатық «әтилер» мен «әнилер» де бар еді. Әлекең болса, қашанғы жұртқа жұғысқыш ғадетімен олардың үйлеріне күнде көрісіп жүрген сыралғы адамдай салып-ұрып кіріп барып:

— Исәнбісіз? – деп қиыла татарша амандасқанда, үй иелерінің көңілдері майдай еріп, жайылып сала береді.

Сол сол-ақ, мен кезекті «әтимен» әңгімеге кірісем, ал Алекем болса, «әнимен» бірге асүй жаққа озып, шәй іше бастайды. Осылай бірінің білмегенін екіншісі біліп, бірінің ұғына алмағанын екіншісі түсініп дегендей, ақыры, екі ақынның он шақты өлеңінің жолма-жол аудармасын жасап алудың сәті түскен-ді.

 Аударма өлеңдер газетте жарияланды. Редакторым разы болды. Әріптестерім құттықтады.

— Өй-й, мыналарың татар жазды дейтіндей емес, әбден қазақша шығыпты ғой. Жуса болғандай екен… – деп Алекең де «ұры жымиыспен» күлімдеп қояды.

— Қаламақысын алған соң… – деймін мен де ағамның меңзеуіне жығыла.

Бүгінде мерейлі мерейтойына дайындалып жатқан туған газетіміздің ғасырлық шежіресінде осындай бір жақсы ағамыздың да өзіндік із қалдырғанын інілік ізетпен еске алып отырмын. Иә, қылдай қарамдығы жоқ, айрықша ақкөңіл ол кісіге біздер, жастар жағы: «Алекең деген ағам бар, ақ кіреуке жағам бар!», деп арсалаңдай амандасып, еркелеп тұрушы едік. Ал өмір көрген үлкендер жағы ағамыздың ерінбейтін еңбекқорлығына сүйсіне: «Е-е, Алғали «Орал өңірінің» еңбекторысы ғой!», деуші еді.

Ғарифолла КӨШЕНОВ,

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері,

 Алматы қаласы


Тегтер: ,


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика