«Бұзбай құлан пісірмей…»

Күні , 20 рет оқылды

Халқымыздың саятшылық өнеріне байланысты туындаған көптеген атаулар, сөз тіркестері бүгінде ауыспалы мағынасында еркін қолданыста жүр. Мағынасы айқын болғанымен, ол сөздердің бәрінің бірдей шығу төркінін бүгінгі ұрпақ біле бермеуі мүмкін.


«Саятшылықтың, әсіресе, қазақ халқының тарихында, мәдени дамуында маңызы зор болғаны белгілі. Қазақ тілінде осы саятшылыққа байланысты туған мың жарымдай сөз бар, олар қазір де небір тарихи жазбаларда, көркем әдебиетте кеңінен қолданылады» депті академик Әлкей Марғұлан Ж. Бабалықұлы және А. Тұрдыбаеав құрастырған «Саят» кітабына жазған алғысөзінде. Кез келгеннің қолына түсе бермейтін сол кітапта жазылған ұғымдардың кейбірін жас ұрпақтың танымын арттыру мақсатында қаз қалпында газет бетіне басқанды жөн санадық. Осы орайда бүгінде жиі айтылатын «тегеурінді», «жер соғып қалу» секілді сөз бен сөз тіркесінің түп төркініне қатысты деректер көзі қарақты оқырманның қызығушылығын туғызары даусыз.

Жер соғу. Өте айлалы, әдісқой бүркіт болмаса, керген (түлкінің төніп келген бүркітке көрсеткен қарсылық айласын құсбегілер «керу» деп атайды) түлкіні ала қою оңайға түспейді. Өйткені жоғарылап барып, қайта шүйілген құстың екпіні өте қатты болады да, жерге жақындап қалғанда, өзін тежеу мүмкіндігі де азая түседі. Қыранның екпінін мұқият байқап, көріп тұрған түлкі бүркіт аяғы өзіне тие бергенде, ыршып кетеді де, қыран өз екпінімен барып жерге, тасқа, ағашқа соғылады.

Егер құс жерге қатты соғылса, мертігеді, өледі. Керген түлкінің айласынан болған осы сәтсіздікті құсбегілер «жер соғу, жер сотыру» деп атайды. Жер соғып қалу көбінесе әдіс-айласы аз, әлсіз бүркітте немесе табиғи тәрбие көрмеген қолбала бүркітте көбірек кезігеді.

Түз, қол бала. Қолда отырған қыран балапан күнінде ұядан алынып қолда жетілдірілсе, оны «қол бала» бүркіт атайды да, тор мен тұзақ және басқа жолдармен түзден қолға түскендерін түз бүркіті атайды (ертеде туыстық жақындығы жоқ жетім қызды асырап, тәрбиелеп өсірген, әр түрлі үй жұмысына пайдаланған. Оны да қолбала атаған).

Тегеурін. Құс аяғының өкше саусағы тегеурін деп аталады. Адамның бас бармағы сияқты саусақтарының ішіндегі ең әлдісі. Қырандар аңды тегеурін күшімен ұстайды немесе тегеуріні арқылы теуіп жібереді. Іліп алатын қырандардың (бүркіт, қаршыға, тұйғын, қырғи) аңға түскен сәттегі ең алдымен тез қадалатын тұяғы да – тегеурін. Ал теуіп алатын қы-рандардың (лашын, сұңқар, ителгі, тұрымтай) аңды, құсты тебетін аяғы да тегеурін.

Аран, арандату ұғымдары да қазіргі ақпарат құралдары арқылы көпшілікке етене таныс. Бұл сөздің де шығу төркіні аңшылықпен байланысты екенін Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романын оқыған жан оңай аңғарады. Аталмыш романда Әбілқайыр ханның нөкерлерімен бірге саят құрып, құландарды арандатып аулайтыны бүге-шігесіне дейін баяндалған. Ондағы «… хайуандар бұлтаруды білмей, аузын ашқан аран орға опыр-топыр секіріп, нарқамыс істіктерге қарналып өледі» деген жолдардан-ақ, аран деп аңдарды қуалап әкеліп, құлатып аулайтын арнайы қазылған орды айтатынын ұғу қиын емес. Дәл осы шығармада Махамбет ақын өлеңіндегі «Бұзбай құлан пісірмей» деген тіркестің мағынасы да ашылған. Яғни құланды бұзып, жіліктемей, тұтастай пісіру «технологиясы» қызықты суреттеледі.

«Манағы аран ішінен сүйреп шығарылған қисапсыз құланның көпшілігі түйе-түйе қып ауылға артылып жіберілді. Қалғандарын қасапшы жігіттер бесін ауа осы мортығы, ебелегі көп қара жонға келген соң терілерін сыпырып, ішек қарындарын аударып тастап, жіліктеп бұзып, әлекке түсіп жатпай-ақ, шіліктің сабау бұтақтарымен қайтадан бүрген-ді. Қаз-қатар жарыстырып төрткіл шұңқырлар қазылған-ды. Сол шұңқырларға әлгі бүрілген құландар салынған-ды. Үстін топырақпен мықтап тұрып көмген-ді. Көмбенің бетіне тау-тау қып отын үйіліп, алаулатып от жағылған-ды. Манадан бері Итжеместің көзін арбап тұрған әзәзіл оттар солар-ды. Ал оның бойын балбыратып, әкетіп бара жатқан әдемі иістің көктен де, оттан да емес, кәдімгі қара жердің өзінен шығып жатқандай боп көрінгені де сондықтан-ды. Лапылдаған алаудың жалыны басылды. Орнында жайнаған қызыл шоқ қалды. Ол бірте-бірте қоламтаға айналды. Қоламта бозара-бозара күлге айналды. Күлді жігіттер аулағырақ күреп тастады. Соның өзінде оттың орны қол апартпай өртеніп тұрды. Топырақтың бетінің қызуы басыла шұңқыр аршылды. Қарулы жігіттер оған қарамастан, ақ тер көк тер боп көмбені аршып бақты. Бір уақыттарда барып буы бұрқырап көмбе де көрінді. Оны киіз қолғап киген жігіттер жер астынан суырып алып, анадай жердегі алаңқай көгалдың үстіне апарды. Бұтамен бүрген көмбе жарылды. Қыныңнан сапыңды суыр да таласа-тармаса жайғасып жатқан жұртпен бірге қатарласып отыра кет».

Міне, бұзбай құлан пісірудің жазушы баяндаған реті осындай.

Нұртас НАБИОЛЛАҰЛЫ,

«Орал өңірі»


Тегтер: , , ,


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика