Қазақ тойының ғибраты кем…

Күні , 76 рет оқылды

Адам  баласының  бұл  фәнидегі көрер  қызығының  бірі  –  той-томалақ.  Той  десе,  елең  етпейтін пенде  жоқтың  қасы.  Сондықтан болар,  «Той  дегенде  қу бас  та  домалайды»  деп  мәтелдетіп  қоямыз.


Той тойлап жүріп, талай үлесімізді жатқа жіберсек те, тойды қоймаймыз. Тойлайтын жағдай, тойлайтын заман болса, бір сәрі ғой. Елді талмаусыратқан «кемелденген социализмнен» нарықтық қатынастарға ауысқан тоқсаныншы жылдарды есімізге алайықшы. Елде кедейшілік пен жұмыссыздық жайлап, қайсыбір ауылды ашаршылық меңдетіп отырғанда да, төгіліп-шашылып той тойлауымызды қоймадық. А. Пушкиннің «Пир время чумы» деген шағын трагедиясы бар. Сол өлмес шығарманың бүгінгі кейіпкерлері болдық та қалдық. Қазір заман түзеліп, алдымызға мал, аузымызға дәм келген соң не жорық! Жастардың басқосуы да той, баламызды бесікке салу да той, ол баланың мектеп бітіруі мен оқуға түсуі де той, мүшел жас та той, мосқал жас та той, шаруа жүрсе де, той, шаруа жүрмесе де, той! Несін айтасыз, той тойлау біздің ұлттық қасиетімізге айналып келеді емес пе? Біздің ұлттық мерекелер де жұрттікіндей жылына бір рет келіп қоймайды. Жыл бойы бірінен соң бірі келеді де тұрады. Өзіміздің ұлттық мерекелерді бір тойлаймыз. Артынша келетін, кеңес кезінен келе жатқан таныс мереке-лер тағы  бар.

Жалпы, осы бір-бірінің көлеңкесінде қалып жүрген қос мереке турасында тоқтала кету ләзім. Жалпы, түркі әлемінде Жаңа жыл – 22 наурыз қай жағынан да жаңа жыл! Жер ана бусанып, осы күні жеті қат жер астындағы тамыр біткенге жан бітеді екен. Нағыз жыл басы, тіршіліктің басы. Ендеше, осындай жайлы Жаңа жылымыз тұрғанда, оны қыстың қақ ортасында 40 градус аязда қалтырап, дірілдеп жүріп тойлауымызға жол болсын! «Халқы қаласа, хан түйесін сояды» дейді. Қазақстан халқы болып Жаңа жылды 22 наурызға ауыстыруды сұрасақ, Елбасы қарсы болмайтынына кәміл сенемін.

Оның бергі жағында қазақ жастарының ақ қар, көк мұздың үстінде жалаң аяқ тұрып алып берген қасиетті тәуелсіздігін шыршаның тасасында тұрып тойлауымыз сол шейіттердің әруағының алдындағы үлкен күнәміз-ау деп ойлаймын. Қ-о-ош! Сонымен, қазақтың тойына қайта оралайын. Қазақтың тойы деп қоямын-ау, сіз қай жерде қазақтың тойын көрдіңіз? Біз-дің тойларымыздың басы орыстікі, ортасы батыстікі, тек соңында ғана азан-қазан басылып, асабаның көк мылжыңынан енді құтылдым дегенде, сырт киіміңнің бір жеңін киіп, бір жеңін кимей қоштасатын той иесін де ұмытып, үй ішіңді түгендеп, қиқулап тұрған кезде ұқсаймыз ба, қалай?

Ұзын-шұбақ тосттардан кейін ақырған музыкамен арбалаңдап, ирелеңдеп ебедейсіз би басталады дейсіз? Батысша билегіміз келеді-ақ. Бірақ, әу баста батыста тумаған соң, одан соң батыста тұрмаған соң бізден батыстың биі қайдан шықсын? Жаңа ғана жөнімен отырған жұрт жапа-тармағай жын соққандай ирелеңдеп, селкілдеп ала жөнеледі, құдды бір бүкіл қазақ даласы селкілдеп, бүкіл қазақ жұртын жын қағып жүргендей сезімде боласың. Кім билемейді десеңші? Сексенге келіп, ата сақалы ау-зына түскен шал да жүр. Ал мына қайта-қайта желкесіне кеткен жаулығын жұлқылап жүрген – оның кемпірі. Ал олардың қақ алдында селдір жұқа көйлегінен іш киімі көрініп, ашылып қалған желінін де жасырмастан жер тепкілеп жүрген әйел – осы кемпір мен шалдың келіні. Несін айтарсыз, келісіп тұрмыз-ау! Ей, қос қолымен арыстанның жағын айырған көк бөрінің ұрпағы! Бүгінгі бар өнерің осы ма?! Нағыз билей алмасаң, орыстың вальсі мен тангосы бар емес пе?! Той залындағы осы суретті көріп отырып, үлкен сахналарға би қойып жүрген атақты балетмейстерлерді көңілсіз еске аламын. Халқыңның мына мүшкіл халін бір тойға келіп көріп, ағайындарыңның қол-аяғын жөнге салып кетсеңдерші, айналайындар-ау! Батыс біздің не теңіміз?! Осындай ортаға лайық өз биімізді де билеуге болады ғой. Ондай билер бұрын болды емес пе?!

Сорақы биден келіп отырар-отырмастан, одан да сорақы, одан да созылыңқы тосттар басталады. Бірінен-бірі үтір, нүктесіне дейін айнымайтын егіз қозыдай ұйқас сөздер және оны «Не айтамыз енді?» деп бастаймыз ғой. Қолымыздан микрофонды жұлып алғанша сарнаймыз-ай келіп! Айналайын, ағайын-ау, сол тойға кемі екі-үш апта бұрын шақырылдық қой, бір-екі ауыз сөзді жобалап, ойланып келмейсің бе?

Ертеректе академик Әлкей Марғұлан мен жазушы Мұхтар Әуезов кездесулерге барса, академик атамыз көп сөйлеп қояды екен. Шыққан соң Мұхтар Әуезов ренжіп, «Әлке, көп сөйлейсің» десе, Әлкей Марғұлан «Мұхтаржан-ау, көп білемін ғой, сосын көп сөйлеймін» дейді екен. Бізге әлімізге қарамай Әлкей болу не керек? Қарапайым тілмен бір-екі ауыз тілегімізді жеткізе білу де өнер. «Алтын сөз – айтылмаған сөз» деген бар. Қытайдың қазақтар көп тұратын аймақтарында жергілікті қандастарымыз үйлену тойына мыңға жуық адам шақырады дейді. Сол мың адамнан тойда үш-ақ адам сөйлейді екен. Қыз жақтан біреу, жігіт жақтан біреу, сосын ауылдың ақсақалы. Жиналған қаржы-қаражат жаңа үйленіп жатқан жастарға баспанаға жетеді екен дейді. Қытайлық қазақтардың осы үрдісі үлгі боларлық-ау,  ағайын!

Біздің тойлардың шырқын бұзатын бір «әттеген-айы» бастан-аяқ бір бәсеңсімейтін даңғыра музыка. Сол музыка дастарқан басындағы адамдар шүйіркелесіп, сөйлесіп отыра алатындай фон ретінде естіліп тұрса, шіркін! Ал біздің әр дастарқаннан бақырып өлең айту әдетіміз. Көршілерден келген үрдіс болса керек. Бірақ олар да әнді сызылтып, қос дауыспен тамылжытып айтады. Менің көңіліме қонбайтын бір үрдіс – тойдағы ертіп келген немере-жиендерімізді білсін-білмесін, құлқы болсын-болмасын итермелеп, ортаға шығарып ән салдыратынымыз. Ол сәбидің ортаға шығатын өнері болса, бір сәрі, болмаса, босқа жас сәбидің сағын сындырып, жанын қинап, жасқаншақ қыламыз ғой. Әлем-жәлем киініп, қисалаңдап, үлкен әншілерді салып, ақша тауып жүрген жас балаларды көргенде, маймылдың баласын көргендей боламын. Құдай Тағала дарын берсе, ол бала бір күні өзі-ақ шығар. Ал оны сәби күнінен көзбояушылыққа үйретіп, шала мас ортаға әкелу – Құдай алдындағы күнә ғой.

Өткен ғасырдың алпысыншы жылдары Италияда ғажап дауысы бар Робертино Лоретти деген әнші бала бүкіл дүние жүзіне мәлім болды. Оның пластинкаларының өзі миллиондап тарады. Ол әуелі мемлекет басшыларының, ресми делегациялардың алдында өлең айтып, ән шырқады. Соңында ресторандар мен саябақтарда өлең айтатын маскүнемге айналып, ақыры дауысын да жоғалтып тынды. Жалпы, тойға жас бала ертіп әкелу – бала тәрбиесіне деген ата-ананың көзқарасы, қажет десеңіз, деңгейі ғой деймін. Бала – балалық дәурен кешуі керек. Түн ортасында улап-шулап жүрген шала мас тобыр ма баланың ортасы?

Тағы бір айтпағым, байқайсыз ба, ағайын, қазіргі садақа мен қазаның дастарқан мәзірі той дастарқанынан асып түспесе, кем соқпай тұр-ау?! Қазақ «Қаза бардың малын шашады, жоқтың артын ашады» дейді.

Шелпек пен шай құралымен өткерілетін садақа дастарқанына біз не қойып жүрміз?

Не қойып жүрміз деймін-ау, не қоймай жүрміз десейші. Сол шашылу кімге керек, Құдайға ма? Жан тапсырған марқұмға ма? Алланың өзі босқа шашылуға риза болмайды екен. Тіпті шариғат бойынша зират-тың, яғни моланың өзін белден асырып көтеру күнә көрінеді. Ал біз болсақ… Ең сорақысы, осының бәрін біліп отырып, кейде керісінше, кейде еліктеп істейтінімізді айтсайшы?! Қазір Қазақстан өзге елдерге ақыл айтатын, арағайын болатын дәрежеге жетті. Оны көзіміз көріп отыр. Демек, әр қазақстандықтың қоғамдағы өз орнын, ұлтының абыройын ойлайтын кез келді.

Біз  де  ойланайық  та,  ағайын!

Құжырғали  ТӨЛЕУІШЕВ,

театр  ардагері


Тегтер: , ,


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика