5.04.2017, 21:04
Қараулар: 97
Тың жобаларға жол ашылады

Тың жобаларға жол ашылады

IMG_0586


Наурыздың 29-ы күні Алматы қаласында «Арал – Каспий өңірінiң мұсылмандық мұрасы» атты жоба бойынша ғылыми семинар өтті. Семинар қорытындысы бойынша Батыс Қазақстан облысындағы үш қорым (Ақжайық ауданындағы Мәулімберлі, Теректі ауданындағы «Хан зираты», Бөкей ордасындағы Жәңгір хан мазары, жалпы саны 800-дей құлпытас) қамтылған кітап IRCICA-ның қаржыландыруымен шығатын болады.


Аталмыш шараға Түркиядан Ислам әріптестiк ұйымы жанындағы Исламдық тарих, мәдениет және өнерді зерттеудің ғылыми орталығының (IRCICA, OIC) бас директоры Халит Эрен мырза, ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Р. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының директоры, филология ғылымының докторы, профессор Әбсаттар Дербiсәлi, тарих ғылымдарының докторы, профессор Әшiрбек Мүминов, «Жайық Пресс» ЖШС бас директоры Жантас Сафуллин, «Жайық Пресс» ЖШС жанындағы баспасөз тарихын зерттеу орталығының жетекшісі Қазбек Қабжан, тарих ғылымдарының кандидаты Жәнібек Исмурзин, тарих магистрі Айболат Құрымбаев, Зеленов ауданы Асан ауылындағы мешіттің бас имамы Мұратбек Жахатов, Р. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының ғалымдары, тарих ғылымдарының кандидаты Айтжан Нұрманова мен Дина Медерова қатысты.

Семинарда талқыланған басты мәселе Батыс Қазақстан облысы аумағында сақталған көне қорымдардағы араб жазулы құлпытастарын кешенді түрде зерттеу және кітап етіп бастырып шығару болатын. Шараға қатысушыларға Ақжайық ауданындағы Мәулiмберлi қорымы туралы Жантас Набиоллаұлы бейнебаян арқылы таныстыра келе: «Дәл осы қорым маңында мешіт болғаны белгілі. Халық «Мәулімберлі мешіті» деп атап кеткен. Бұл мешіттің Орал мен Гурьев қалаларының нақ орта тұсында, Жайық жағасынан 10 шақырымдай тұста ішкі бетке орналасуының мәні өте зор. Жайықтың сыртқы бетінде жағалай әр елді мекенде казак-орыстар шіркеу салып, орыс патшасының жарлығымен Жайықтың жағасына қазақтарды жуытпай қойған. Зиратты мүмкіндігінше Жайыққа жақындата қою, мешітті де маңайына салудың артында отарлау саясатына қарсы тұру күресі жатқандығы анық. Яғни мемлекеттің шекарасын сақтау, дінімізді сақтау арқылы отарлауға қарсы тұру. Қорыта айтқанда, Мәулімберлі қорымы шекарамызға қорған болған», — деді. Теректі ауданының Шағатай ауылдық округіндегі «Хан зираты», нақтырақ айтқанда, Кіші жүзді билеген Жантөре хан жерленген қорым туралы баяндаған Қазбек Құттымұратұлы әлі де зерттеу жұмыстарымен айналысып жатқандығын тілге тиек етті. Ал тарих магистрі Айболат Құрымбаев Бөкей ордасы ауданындағы Жәңгір хан мазары мен оның маңында орналасқан құлпытастар жөнінде бейнебаян көрсетіп, семинарға қатысушыларға тың деректерді таныстырды.

Шара барысында «Ғарифоллаһ Яр Истанбуле Абдолла бин Мұхаммад, лақап есімі Күшікбаси 83 жасында опат болған стамбулдық азаматтың көзі тірісінде көп жылдар бойы Орда жерінде қызмет жасағанын қабіртастағы жазудан байқадық», — деген өлкетанушы Мұратбек Жахатовтың баяндамасы түрік профессорын елең еткізді. Осындай құнды дүниелердің зерттеліп жатқандығына және болашақта да талай жұмыстардың жүргізілетініне көз жеткiзген профессор Халит Эрен мырза оралдық зерттеуші топқа ризашылығын білдіріп, болашақта да бірігіп жұмыстанатынын айтты.

— Бұл жәдігерлер бұған дейін жергілікті ғалымдардың жұмыстануымен зерттеліп жатты. Кейін мұндай құнды қазына, бағалы дерек туралы хабар Алматыға да жетті. Батыс Қазақстан өңіріндегі қабіртас ескерткіштерін зерттеу жобасы Шығыстану институтында үш жыл бұрын басталған еді. Бүгінде бұл құнды дүниелерге әлем қызығушылық танытуда. Арал – Каспий өңіріндегі ислам жәдігерлерін зерттеу жөнінде өткен ғылыми семинарға Астана, Алматы және де басқа өңірлерден мамандар қатысты. Семинар қорытындысында жинақталған материалдарды әлемге мәлім болуы үшін ағылшын және қазақ тілінде басып шығарамыз деген келісімге келдік. Кітапқа құлпытастар, архивтік құжаттар, ауызекі деректер және шежірелер енгізілетін болады. Мұсылман әлеміне қолға алынып отырған жаңа жобамыз қызықты болатынына сеніміміз мол. Бұрын-соңды зерттелмеген және еш жерде айтылмаған тың деректердің бірінші нұсқасын әлем үшін ағылшын тілінде, көршілес елдер үшін орысша нұсқасын және өзіміз үшін ана тілімізде басып шығармақ ойдамыз. Халықаралық «IRCICA» басшылық жасап жатқан жобаға Орал қаласынан бес адам және Астана қаласындағы Еуразия ұлттық университетінің мамандары қатысқалы отыр, — деді тарих ғылымдарының докторы, профессор, «IRCICA»-ның зерттеушісі Әшірбек Мүминов аталмыш шарадан кейін берген сұхбатында.

*  *  *

IMG_1143Келесі күні Философия, саясаттану және дінтану институтының конференц-залында «Қазақстандық деректану мен тарихнама мәселелері» атты Тимур Қасымұлы Бейсембиевтің (1955-2016) рухына арналған ғылыми оқулар ұйымдастырылды.

Шараны тарих ғылымдарының докторы, профессор Әшірбек Мүминов жүргізіп отырды. Аталмыш жиынды Қазан федералдық университеті, Халықаралық қатынастар мен шығыстанудың жоғарғы мектебінің директоры Э. Хабибуллина, Р. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының жетекші ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының кандидаты А. Нұрманова, Л. Гумилев атындағы ЕҰУ дінтану кафедрасының доценті, философия ғылымдарының кандидаты Р. Камарова, «Жайық Пресс» ЖШС бас директоры Жантас Сафуллин, тарих ғылымдарының кандидаты Жәнібек Исмурзин, «Жайық Пресс» ЖШС жанындағы ғылыми зерттеу орталығының маманы Қазбек Қабжан, өлкетанушы Мұратбек Жахатов, тарих магистрі Айболат Құрымбаев және Р. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының аға ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының кандидаты  Д. Медерова («Құлпытас бетіндегі жоқтау сарыны: Батыс Қазақстан облысы материалдары бойынша») мен Р. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының ғылыми қызметкері Б. Дюсенов қатысты.

— Зерттеуші тобымыздың дайындаған баяндамалары бір-бірімен байланысты. XVIII-XIX ғасырларда орыс қазақтардың арасында күрделі кезеңдер көп болған. Соңғы ізденістердің нәтижесінде Кіші жүзді билеген Есім хан, Нұралы хан, Жантөре хан Айшуақұлының, Қаратай сұлтан Нұралыұлы секілді тұлғалардың жерленген орындары табылып жатыр. 2015 жылы Қазақ хандығының 550 жылдығы қарсаңында Есім хан мен Жантөре ханның басына ескерткіш тақта орнатылды. Кейін Астанадан келген «Ұлы дала экспедициясы» сол жерлермен жүріп өтті. Жантөре ханның қорымынан 141 құлпытас табылды. Сол қорымнан ру басылар, билер мен батырлардың қабіртастары табылды. Олардың барлығы жеке жинақ болып шығуға әзірленіп жатыр. Осы жиынға арнайы шақырып отырған Шығыстану институтының басшыларына алғысымызды айтамыз, — деді Қазбек Қабжан.

— Тұңғыш рет Тимур Бисембиев оқулары кең көлемде атап өткізілді. Оған Батыс Қазақстан өңірінен зерттеуші топ келіп, өздерінің жұмыстарымен таныстырды. Болашақта да бірлесіп жұмыстану ойымызда бар. Көнеден қалған ескерткіштерді қалпына келтіру және оларды насихаттау біз үшін үлкен парыз деп санаймыз. Шығыстану институтының қолдауымен үш жылдық жоба әрі қарай жалғасын табатын болады. Содан кейін тың деректердің көзін тауып, ғылыми айналымға енгізуге болады, — дейді Р. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты директорының орынбасары Ғалымжан Дүйсенов.

«Жұмыла көтерген жүк жеңіл» демекші, кездесу барысында алматылық ғалымдар әлі де талай зерттеу жұмыстарына араласып, қолұшын беруден аянбайтындарын сездірді.

Темірболат ТОҚМАМБЕТОВ,

Алматы – Орал

Жаңалықтар

Басқа да мақалалар