16.11.2016, 20:41
Қараулар: 76
Тереңдік пен биіктік

Тереңдік пен биіктік

%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%8b%d0%bc%d0%b6%d0%b0%d0%bd-%d0%be%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b5%d0%b2көрнекті жазушы-драматург Рахымжан Отарбаевтың шығармашылығына шолу


Жазушының «Құпия түн» атты тұңғыш кітабы 1987 жылы жарық көрді. Оралдағы пединститутты тәмамдап, облыстық «Орал өңірі» газетінде өзім сияқты еңбек жолын бастаған Рахымжанды, сол 1987 жылдың тамыз айында Алматыда, «Қазақ әдебиеті» газеті редакциясында алғаш рет көріп, танысқан болатынмын. Тұңғыш кітабының сүйінші данасын қызметтестеріне көрсетіп, шағындау дастарқан жайып жібергені бар еді. Кезек келгенде, мен де жас жазушыға тілегімді білдіріп, болашақ кітаптарын жібермей оқуға уәде берген едім. Қазір есептеп отырсам, содан бері 30 жылдай уақыт зулап өте шығыпты-ау.


Рахымжан Отарбаев аталған мерзім ішінде жанкешті еңбек етті. Беделі биік баспалардан 10-нан астам кітабы жарық көрді. Қаламгердің аса белсенді шығармашылық қызметі қоғамдық құрылымның күрт өзгерістерге ұшырауымен тұспа-тұс келді. Яғни коммунизмге бағыттап бара жатқан біз 180 градусқа бұрылып, бұрын ит етінен жек көрген капитализмге қол арттық. Жұмыр басты пенде нені көріп, неге көндікпейді десеңізші!?. Әдебиеттің объектісі, яғни нысаны – адам. Ал жазушыны адам жанының инженері дейді.

Рахымжан Отарбаевтың сол 10-нан астам кітапта топтастырылған әңгіме, повесть, пьесаларында адамтану, яғни адамзерттеу ісі тереңдей де биіктей түседі.

«…Қанша адам болса, сонша мінез. Бірін-бірі қайталамайтын образ, әркімнің өзіне тән тілі мен пайымы. Осының бәріне автордың эрудициясын, жалпылау мен жалқылауда, оқиға екшеуде, адам мінезі мен болмысын іріктеуде көрінетін биік талғамын қосыңыз…» деп жазыпты Мемлекеттік сыйлықтық лауреаты, қазіргі қазақ прозасының шашасына шаң жұқпас жүйрігі Дулат Исабеков қаламдас інісінің «Фолиант» баспасынан 2009 жылы шыққан «Аспандағы ақ көбелектер» атты әңгімелер мен повестер жинағына арнаған алғысөзінде.

Шынында да, жазушы  Рахымжан Отарбаевтың кейіпкерлері бір-біріне мүлдем ұқсамайды. Былай қарағанда, жұмыр басы, үлкенді-кішілі кеудесі, ұзынды-қысқалы аяқ-қолы бар пенделер. Күнде көріп жүрміз, өзіміз де сондаймыз. Ал қаламгер болса, сол нөпір көптің әрқайсысын даралай көрсетіп, әр адамның саусақ табы қайталамайтын болса, әр пенденің ішкі-сыртқы дүниесі де ұқсамайтынына қалам күші арқылы сендіреді. Барлық зейінін аударып оқыған адам Отарбаев кейіпкерлерін автордың аты-жөні көрсетілмесе де, тап басып тани алар еді.

Салыстыру өнер атаулы бас иетін түсінік болса керек.

Екі-үш классик жазушыны мысалға алайық. Мұхтар Әуезовтың сөйлемдері ұзақ, сол себептерден салған суреттерінің бояуы қалың, яғни оқырман сол бойда жеп-жеңіл қабылдай алмайды. Санаға салмақ түсіреді. Салалас, сабақтас, аралас құрмалас сөйлемдерді бір емес, бірнеше рет оқуға тура келеді. Ғабит Мүсірепов өзекті өртейтін туындыларды жазып отырып, юморды шебер қолданады. Яғни автор діттеген ойын жеткізу үшін қажетті «құралға» қол созады. Шыңғыс Айтматов қиялы әлемді шарлап жүреді. Дархан дарын айналып келгенде, алуан-алуан тағдырды тамашалатып, кейіпкерін отқа да салып, суға да салып, қарапайым адамды пайғамбар, пайғамбарды қарапайым адам жасап, сөз бен сезім сиқырын армансыз қызықтатып барып, «жұмбақты» ойламаған жерден тосын шешіп тастайды.

Рахымжан Отарбаевты оқығанда, оның төл әдебиетіміз бен әлемдік әдебиеттің озық үлгілерін терең зерттепзерделегенін пайымдап, өз орбитасын табуға деген ешкімге ұқсамайтын ұмтылысын, яғни қолтаңбасын көргендей боламыз.

Міне, осыдан келіп қаламгердің есімі алыс-жақын шет елдерге танылып, сондағы жетекші әріптестері тарапынан мойындалып отыр. Ол – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Махамбет атындағы сыйлықтың иегері. Таяуда алыстан өте қуанышты хабар келді. Көрнекті жазушы-драматург Рахымжан Отарбаев «Жемісті бейбітшілік шығармашылығы» үшін алтын медальмен марапатталыпты. Айта кетерлік жайт, осыған дейін бұл медальді әлем бойынша Назым Хикмет, Пабло Неруда, Джавахарлал Неру иелік еткен екен.

Рахымжан Отарбаевтың шығармашылығына жақын көршіміз Ресей елінің көрнекті қаламгерлері қызығушылық танытып, орыс тіліне аударып, кітап етіп шығаруда. Басқа таланттардың беделіне көлеңке түсіруден аулақпыз. Десек те, дәл қазіргі кезде қазақ  прозасының хал-ахуалы шет елге Отарбаевтың туындылары арқылы белгілі болып отыр десек, асырып айтқандық емес. Бұған жазушы шығармаларын талдаған беделді басқосулар куә бола алады.

%d1%80-%d0%be%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b5%d0%b2%d1%80-%d0%be%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b5%d0%b2-%d1%88%d1%852000-2016  жылдар аралығында Рахымжан Отарбаевтың «Таңдамалы шығармалар жинағы», І том, «Дауысыңды естідім», «Біздің ауылдың амазонкалары», «Қараша қаздар қайтқанда», «Шыңғыс ханның көз жасы» кітаптары шықты. Жазушының 60 жасқа толуына орай қазақ және орыс тілдерінде екі томдығы жарық көріп отыр.

Жазушы Рахымжан Отарбаев – драматург. Оның 15 пьесасы топтастырылып, 2013 жылы Астана қаласындағы «Фолиант» баспасынан «Айна – ғұмыр» деген атаумен бір томдық болып шықты. Автордың пьесалары республикалық және облыстық театрлар сахнасынан түсіп көрген емес. Сондай-ақ оның туындыларын туысқан қырғыз халқы өз сахналарынан тамашалауда.

Біз газет мүмкіндігіне орайластыра жазылған осынау мақаламызда қаламгердің бүкіл шығармашылығын талдауды мақсат тұтпадық. Олай істесек, құшағы жетпесті құшуға әрекеттенгеніміз болар еді.

Теңіз суының дәмін бір тамшысынан білуге болатыны сияқты Отарбаев қаламының қарымын бір ғана әңгімесі мысалында көрсетуге талпыныс жасадық.

«Бесқасқа Беріштің хикаясы» – повестің жүгін көтеріп тұрған әңгіме. Көлемі жиырма парақ шамасындағы дүние. Ұлы жүзде ел билеушінің жалғыз ұлын намыс жолында өлтірген Жүсіп деген жігіттің тағдыры баяндалады әңгімеде. Жарлы болса да, арлы Жүсіп қыз таңдап, үйленбей біраз жүріп қалады. Қалталының алдында қалтақ-тамайтын, әкімқараларға жалтақтамайтын ерлігіне серілігі сай, серілігіне ерлігі сай азамат ел тізгінін ұстағандарға ұнай қоя ма!..

«…Екі көзі алақандай, қапсағай бойлы қара жігіттің айбатына шыдамай, тайсаң қаққандар, сырттай уәж байласып, осының басын бір пәлеге шатиық деседі. Мықтының сағын сындырғанша, жақсының бағын қайтарғанша мігір таппайтын қу мүйіз сығырлар, сонымен, аңғал Жүсіпті қайрап-қайрап бір іске салады. Ол қыз алып қашу еді…» деп жазады автор. Екі ауыз сөзбен кейіпкерінің сыртқы көрінісі мен ішкі жандүниесін көз алдыңа әкеліп тұр ғой. Содан қулар датқаның қызы Бәлекей сұлудың орнына оның күңін түн қараңғысында Жүсіпке ілестіріп жібереді. Пәле осыдан басталып, Жүсіпті табалай келген байдың жалғыз ұлы мерт болады.

Әңгімеде қарапайым ауыл жігітінің «философиясы» ғажап көрініс тапқан. «…Ғашықтық деген не тәйірі, жүр ғой соны білмей-ақ, балағынан бала төгілген біздің жаман қатын. Томырғаны май, тоңқайғаны ұл, байдың малын сауады, жапасын үйеді. Жүнін түтіп, киізін басады. Содан жаман атанды ма?..» Иә, оның пайымы осы. Өзінікі жөн. Бұл – кейіпкерді даралау әдісі. Ал Жүсіпке жардың ең сұлуы, елде жоғы керек. Оны можантопайлар қайдан түсінсін. Даралардың арманы да дара, өмірлік ұстанымы да дара! Жүсіп намыс жолында туған жерін тәрк етіп, Жетісудан Ақ Жайыққа сапар шегеді.

Әңгімеде Жүсіптің анасы елес күйінде ғана көрініс табады.

«…Қарағым-ау, қоң етімді кесіп аспасам, осы үйде тіске басар қызыл емге жоқ. Қап түбіндегі тарыдан қалғаны мынадай, — деп қос уысын көрсетті…» деп жазады автор. Екі сөйлемде қараша үйдің өте кедейлігі, Жүсіптің анасының тұрмыс тауқыметінен титықтағаны, бейнесі көрінбесе де, арып-ашыған кейуана көз алдыңа келе қалады.

Жүсіп Ақ Жайық бойына жеткенде көрген шал ше?.. «… – Осы тоқал итті сояйын, қызылсырап біттік деп Құдайдың зарын қылдым. Үйдегі қақпас көнді ме? Жыл сайын егіз лақтайды деп. Сен менің таңдайымды ағартып, дәулетімді тасытпай-ақ қой. Тумай туа шөккір. Көтің неге бітеліп қалмайды сенің! – деп бар қарғысын тоқал ешкісіне жаудырған шал дамбалы ағараңдап шек-шек келгірді тал санап қуды…». Тұнып тұрған сурет, жан-жақты ашылған образ ғой. Шал – кедей, шал – аңғал, шал – юморист, шал – қарапайым халық өкілі.

Иә, Жүсіп деген салт басты, сабау қамшылы өр жігіттің Ақ Жайық атырабына келіп, Беріш руына сіңісіп кеткені туралы аңызды өз басым төрт-бес жастағы бала кезімнен естіп келемін. Жүсіптің ұрпақтары Батыс Қазақстан және Атырау облыстарында ғұмыр кешіп жатыр. Бұл оқиға шамамен 250 жылдай бұрын болған сияқты. Көненің көзін зерттеп жүрген журналист ініміз Қазбек Құттымұратұлы Жүсіпке қатысты құнды жәдігер – шежіре тапты. Тегін білген елін біледі. Атамекен, бабажұртын есінде ұстайды. Бесқасқалар Берішпен еншілес болса да, таңбасы (//) бөлек.

Жазушы Рахымжан Отарбаев ел аузындағы аңызды әдемі әңгімеге айналдыра алды. «Сөз сөзге сәулесін түсіреді» дегендей, Рахымжанның әңгімеге арқау болып отырған туындысынан қатты әсерленіп, яғни от алып, «Ер Жүсіп» атты повесть жазғанымды айта кеткім келеді. Мұны қаламгердің қаламгерге тигізген игі ықпалы деуіміз керек. «Жақсыдан – шарапат» деп осындайды айтар болар.

Көрнекті жазушы-драматург Рахымжан Отарбаев Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы Нұржау ауылында 1956 жылдың қоңыр күзінде дүниеге келді. Яғни асқаралы 60 жасқа келіп отыр. Ол Орал пединститутын бітірді. Облыстық «Орал өңірі» газетінде қызмет етті. Рахымжанның тырнақалды туындылары Оралда дүниеге келді. Сондықтан біз үшін ол өте ыстық көрінеді. Шығармашылық дер шағындағы дарынды жазушының жаңа әңгімелер жинағы Мемлекеттік сыйлыққа да ұсынылды.

Қазақ әдебиетін сапалық тың белестерге шығарған ұлылардың ізін басқан буынның арасынан кең тынысты, қолтаңбасы ерекше қаламгер Рахымжан Отарбаевтың шоқтығы биік көрінеді. Шығармашылық жолында тереңдік пен биіктікті мұрат тұтқан сөз зергерінің бергенінен берері көп екені күмәнсіз.

Айтқали НӘРІКОВ,

ақын,

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі

Жаңалықтар

Басқа да мақалалар