Мұрағат: 21.11.2018


Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ, Қазақстан Республикасының Президенті: Ұлы даланың жеті қыры

Күні: , 43 рет оқылды

Кеңістік – барлық нәрсенің, ал уақыт – бүкіл оқиғаның өлшемі. Уақыт пен кеңістіктің көкжиегі тоғысқан кезде ұлт тарихы басталады. Бұл – жай ғана әдемі афоризм емес.

Шын мәнінде, немістердің, италиялықтардың немесе үнді халықтарының жылнамасына көз жүгіртсек, олардың мыңдаған жылды қамтитын төл тарихындағы ұлы жетістіктерінің дені осы елдер қазір мекен етіп жатқан аумақтарға қатыстылығы жөнінде сұрақ туындайтыны орынды.  Әрине, ежелгі Рим деген қазіргі Италия емес, бірақ италиялықтар өздерінің тарихи тамырымен мақтана алады. Бұл – орынды мақтаныш. Сол сияқты, ежелгі готтар мен бүгінгі немістер де бір халық емес, бірақ олар да Германияның мол тарихи мұрасының бір бөлшегі. Полиэтникалық бай мәдениеті бар ежелгі Үндістан мен бүгінгі үнді халқын тарих толқынында үздіксіз дамып  келе жатқан бірегей өркениет ретінде қарастыруға болады.

Бұл – тарихқа деген дұрыс ұстаным. Сол арқылы түп-тамырымызды білуге, ұлттық тарихымызға терең үңіліп, оның күрмеулі түйінін шешуге мүмкіндік туады.

Қазақстан тарихы да жеке жұрнақтарымен емес, тұтастай қалпында қазіргі заманауи ғылым тұрғысынан қарағанда түсінікті болуға тиіс. Оған қажетті дәйектеріміз де жеткілікті.

Біріншіден, қосқан үлестері кейінірек сөз болатын протомемлекеттік бірлестіктердің дені қазіргі Қазақстан аумағында құрылып, қазақ ұлты этногенезінің негізгі элементтерін құрап отыр.

Екіншіден, біз айтқалы отырған зор мәдени жетістіктер шоғыры даламызға сырттан келген жоқ, керісінше, көпшілігі осы кең-байтақ өлкеде пайда болып, содан кейін Батыс пен Шығысқа, Күнгей мен Теріскейге таралды.

Үшіншіден, кейінгі жылдары табылған тарихи жәдігерлер біздің бабаларымыздың өз заманындағы ең озық, ең үздік технологиялық жаңалықтарға тікелей қатысы бар екенін айғақтайды. Бұл жәдігерлер Ұлы даланың жаһандық тарихтағы орнына тың көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.

Тіпті, қазақтың кейбір ру-тайпаларының атаулары «қазақ» этнонимінен талай ғасыр бұрын белгілі болған. Осының өзі біздің ұлттық тарихымыздың көкжиегі бұған дейін айтылып жүрген кезеңнен тым әріде жатқанын айғақтайды. Еуропацентристік көзқарас сақтар мен ғұндар және басқа да бүгінгі түркі халықтарының арғы бабалары саналатын этностық топтар біздің ұлтымыздың тарихи этногенезінің ажырамас бөлшегі болғаны туралы бұлтартпас фактілерді көруге мүмкіндік берген жоқ.

Сонымен бірге ұзақ уақыттан бері біздің жерімізде өмір сүріп келе жатқан көптеген этностарға ортақ Қазақстан тарихы туралы сөз болып отырғанын атап өткеніміз жөн. Бұл – түрлі этностардың көптеген көрнекті тұлғалары өз үлестерін қосқан бүкіл халқымызға ортақ тарих.

Бүгінде төл тарихымызға оң көзқарас керек. Бірақ қандай да бір тарихи оқиғаны таңдамалы және конъюнктуралық тұрғыдан ғана сипаттаумен шектелуге болмайды. Ақ пен қара – бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар. Бұлар өзара бірлескенде жеке адамдардың да, тұтас халықтардың да өміріне қайталанбас реңк береді. Біздің тарихымызда қасіретті сәттер мен қайғылы оқиғалар, сұрапыл соғыстар мен қақтығыстар, әлеуметтік тұрғыдан қауіпті сынақтар мен саяси қуғын-сүргіндер аз болмады. Мұны ұмытуға хақымыз жоқ. Көпқырлы әрі ауқымды тарихымызды дұрыс түсініп, қабылдай білуіміз керек.

Біз басқа халықтардың рөлін төмендетіп, өзіміздің ұлылығымызды көрсетейін деп отырғанымыз жоқ. Ең бастысы, біз нақты ғылыми деректерге сүйене отырып, жаһандық тарихтағы өз рөлімізді байыппен әрі дұрыс пайымдауға тиіспіз.

Сонымен, Ұлы даланың жеті қырына тоқталайық.

І. ҰЛТ ТАРИХЫНДАҒЫ КЕҢІСТІК ПЕН УАҚЫТ

Біздің жеріміз материалдық мәдениеттің көптеген дүниелерінің пайда болған орны, бастау бұлағы десек, асыра айтқандық емес. Қазіргі қоғам өмірінің ажырамас бөлшегіне айналған көптеген бұйымдар кезінде біздің өлкемізде ойлап табылған. Ұлы даланы мекен еткен ежелгі адамдар талай техникалық жаңалықтар ойлап тауып, бұрын-соңды қолданылмаған жаңа құралдар жасаған. Бұларды адамзат баласы жер жүзінің әр түкпірінде әлі күнге дейін пайдаланып келеді. Көне жылнамалар бүгінгі қазақтардың арғы бабалары ұлан-ғайыр Еуразия құрлығындағы саяси және экономикалық тарихтың беталысын талай рет түбегейлі өзгерткені туралы сыр шертеді.

  1. Атқа міну мәдениеті

Атқа міну мәдениеті мен жылқы шаруашылығы жер жүзіне Ұлы даладан тарағаны тарихтан белгілі.

Еліміздің солтүстік өңіріндегі энеолит дәуіріне тиесілі «Ботай» қонысында жүргізілген қазба жұмыстары жылқының  тұңғыш рет қазіргі Қазақстан аумағында қолға үйретілгенін дәлелдеді.

Жылқыны қолға үйрету арқылы біздің бабаларымыз өз дәуірінде адам айтқысыз үстемдікке ие болды. Ал жаһандық ауқымда алсақ, шаруашылық пен әскери саладағы теңдессіз революцияға жол ашты.

Жылқының қолға үйретілуі атқа міну мәдениетінің де негізін қалады. Бес қаруын асынған салт атты сарбаз айбарлы көшпенділер империялары тарих сахнасына шыққан дәуірдің символына айналды.

Ту ұстаған салт атты жауынгердің бейнесі – батырлар заманының ең танымал эмблемасы, сонымен қатар, атты әскердің пайда болуына байланысты қалыптасқан көшпенділер әлемі «мәдени кодының» айрықша элементі.

Автокөлік қозғалтқыштарының қуаты әлі күнге дейін аттың күшімен өлшенеді. Бұл дәстүр – жер жүзінде салт аттылар үстемдік құрған ұлы дәуірге деген құрметтің белгісі.

Біз әлемнің барлық түкпіріне ежелгі қазақ жерінен тараған осынау ұлы технологиялық революцияның жемісін адамзат баласы ХІХ ғасырға дейін пайдаланып келгенін ұмытпауға тиіспіз.

Қазіргі киім үлгісінің базалық компоненттері Дала өркениетінің ерте кезеңінен тамыр тартады. Атқа міну мәдениеті салт атты жауынгердің ықшам киім үлгісін дүниеге әкелді. Ат үстінде жүргенде ыңғайлы болуы үшін бабаларымыз алғаш рет киімді үстіңгі және астыңғы деп екіге бөлді. Осылайша кәдімгі шалбардың алғашқы нұсқасы пайда болды.

Бұл салт атты адамдардың ат құлағында ойнауына, ұрыс кезінде еркін қимылдауына мүмкіндік берді. Дала тұрғындары теріден, киізден, кендір мен жүннен, кенептен шалбар тікті. Содан бері мыңдаған жыл өтсе де, киімнің осы түрі өзгере қоймады. Қазба жұмыстары кезінде табылған көне шалбарлардың қазіргі шалбардан еш айырмасы жоқ.

Сонымен қатар бүгінгі етіктердің барлық түрі көшпенділер атқа мінгенде киген жұмсақ өкшелі саптама етіктің «мұрагерлері» екені белгілі.

Ат үстінде жүрген көшпенділер тақымына басқан сәйгүлігіне неғұрлым еркін мініп жүруі үшін биік ер-тұрман мен үзеңгіні ойлап тапты. Бұл жаңалық салт атты адамның ат үстінде қаққан қазықтай мығым отыруына, сонымен бірге шауып бара жатып, қолындағы қаруын еш қиындықсыз және неғұрлым тиімді қолдануына мүмкіндік берді.

Бабаларымыз шапқан аттың үстінен садақ тартуды барынша жетілдірді. Соған байланысты қарудың құрылымы да өзгеріп, күрделі, ыңғайлы әрі қуатты бола түсті. Масағына қауырсын тағылып, металмен ұшталған жебе берен сауытты тесіп өтетін көбебұзарға айналды.

Қазақстан аумағында өмір сүрген түркі тайпалары ойлап тапқан тағы бір технологиялық жаңалық – қылыш. Оның оқтай түзу немесе иілген жүзі – ерекше белгісі. Бұл қару ең маңызды әрі кең таралған соғыс құралына айналды.

Сарбаз бен оның мінген атын қорғауға арналған сауытты да алғаш рет біздің бабаларымыз жасаған. Еуразия көшпенділерінің айрықша маңызды әскери жаңалығына баланған мұздай темір құрсанған атты әскер осылайша пайда болды. Отты қару пайда болып, жаппай қолданысқа енгенге дейін атты әскердің дамуы біздің дәуірімізге дейінгі І мыңжылдық пен біздің дәуіріміздің І ғасыры арасында көшпенділердің ұзақ уақыт бойы бұрын-соңды болмаған жауынгерлік үстемдік орнатуын қамтамасыз еткен жасақтың ерекше түрі – айбарлы атты әскердің қалыптасуына ықпал етті.

  1. Ұлы даладағы ежелгі металлургия

Металл өндірудің амал-тәсілдерін табу тарихтың жаңа кезеңіне жол ашып, адамзат дамуының барысын түбегейлі өзгертті. Сан алуан металл кендеріне бай қазақ жері – металлургия пайда болған алғашқы орталықтардың бірі. Ежелгі заманда-ақ Қазақстанның Орталық, Солтүстік және Шығыс аймақтарында тау-кен өндірісінің ошақтары пайда болып, қола, мыс, мырыш, темір, күміс пен алтын қорытпалары алына бастады.

Ата-бабаларымыз жаңа, неғұрлым берік металдар өндіру ісін дамытып, олардың жедел технологиялық ілгерілеуіне жол ашты. Қазба жұмыстары барысында табылған металл қорытатын пештер мен қолдан жасалған әшекей бұйымдары, ежелгі дәуірдің тұрмыстық заттары мен қару-жарақтары бұл туралы тереңнен сыр шертеді. Осының бәрі ежелгі замандарда біздің жеріміздегі дала өркениеті технологиялық тұрғыдан қаншалықты қарқынды дамығанын көрсетеді.

  1. Аң стилі

Біздің ата-бабаларымыз қоршаған ортамен етене өмір сүріп, өздерін табиғаттың ажырамас бөлшегі санаған. Бұл басты тұрмыс қағидаты Ұлы даланы мекендеген халықтардың дүниетанымы мен құндылықтарын қалыптастырды. Өз жазуы мен мифологиясы бар Қазақстанның ежелгі тұрғындарының озық мәдениеті болды.

Олардың мұрасының жарқын көрінісі, көркем болмысы мен рухани байлығының айшықты белгісі – «аң стилі» өнері. Жануарлар бейнесін тұрмыста пайдалану адам мен табиғаттың өзара байланысының символына баланып, көшпенділердің рухани бағдарын айқындап отырған.

Олар жыртқыштардың, негізінен мысық тұқымдас аңдардың суретін көбірек қолданған. Егемен Қазақстанның символдарының бірі – жергілікті жануарлар әлемінде сирек кездесетін тұрпаты текті қар барысы екені кездейсоқ емес.

Бұл ретте, аң стилі бабаларымыздың айрықша жоғары өндірістік тәжірибесі болғанын көрсетеді. Олар оюлап кескіндеуді, металмен жұмыс істеудің техникасын, соның ішінде, мыс пен қоладан балқымалар жасаудың және құймалар құюдың, жайма алтын дайындаудың күрделі әдістерін жақсы меңгерген.

Жалпы, «аң стилі» феномені әлемдік өнердегі биік белестердің бірі саналады.

  1. Алтын адам

Біздің түп-тамырымызға жаңаша көзқараспен қарауға жол ашып, әлемдік ғылым үшін сенсация саналған жаңалық – 1969 жылы Қазақстанның Есік қорғанынан табылған, өнертанушы ғалымдар арасында «қазақстандық Тутанхамон» деген атқа ие болған «Алтын адам».

Бұл жауынгер талай тылсым құпияның бетін ашты. Біздің бабаларымыз әлі күнге дейін өзінің асқан көркемдігімен тамсандыратын аса жоғары деңгейдегі көркем дүниелер жасаған. Жауынгердің алтынмен апталған киімдері ежелгі шеберлердің алтын өңдеу техникасын жақсы меңгергенін аңғартады. Сонымен бірге бұл жаңалық Дала өркениетінің зор қуаты мен эстетикасын әйгілейтін бай мифологияны паш етті.

Дала халқы өз көсемдерін осылайша ұлықтап, оның мәртебесін күн секілді құдірет деңгейіне көтеріп асқақтатқан. Қорымдағы сән-салтанатты жасау-жабдықтар ежелгі бабаларымыздың зияткерлік дәстүрлерінен де мол хабар береді. Жауынгердің жанынан табылған күміс кеселердің бірінде ойып жазылған таңбалар бар. Бұл – Орталық Азия аумағынан бұрын-соңды табылған жазу атаулының ішіндегі ең көнесі.

  1. Түркі әлемінің бесігі

Қазақтардың және Еуразияның басқа да халықтарының тарихында Алтайдың алар орны ерекше. Осынау асқар таулар ғасырлар бойы Қазақстан жерінің тәжі ғана емес, күллі түркі әлемінің бесігі саналды. Дәл осы өңірде біздің дәуіріміздің І мыңжылдығының орта шенінде Түркі дүниесі пайда болып, Ұлы дала төсінде жаңа кезең басталды.

Тарих пен география түркі мемлекеттері мен ұлы көшпенділер империялары сабақтастығының айрықша моделін қалыптастырды. Бұл мемлекеттер ұзақ уақыт бойы бірін-бірі алмастырып, орта ғасырдағы Қазақстанның экономикалық, саяси және мәдени өмірінде өзінің өшпес ізін қалдырды.

Орасан зор кеңістікті игере білген түркілер ұлан-ғайыр далада көшпелі және отырықшы өркениеттің өзіндік өрнегін қалыптастырып, өнер мен ғылымның және әлемдік сауданың орталығына айналған ортағасырлық қалалардың гүлденуіне жол ашты. Мәселен, орта ғасырдағы Отырар қаласы әлемдік өркениеттің ұлы ойшылдарының бірі – Әбу Насыр Әл-Фарабиді дүниеге әкелсе, түркі халықтарының рухани көшбасшыларының бірі Қожа Ахмет Ясауи Түркістан қаласында өмір сүріп, ілім таратқан.

  1. Ұлы Жібек жолы

Еліміздің географиялық тұрғыдан ұтымды, яғни Еуразия құрлығының кіндігінде орналасуы ежелден әртүрлі мемлекеттер мен өркениеттер арасында транзиттік «дәліздердің» пайда болуына септігін тигізді. Біздің дәуірімізден бастап бұл құрлық жолдары Үлкен Еуразияның Шығысы мен Батысы, Солтүстігі мен Оңтүстігі арасындағы сауда және мәдениет саласындағы байланыстардың трансконтинентальды желісіне – Ұлы Жібек жолы жүйесіне айналды.

Бұл жол халықтар арасындағы жаһандық өзара тауар айналымы мен зияткерлік ынтымақтастықтың қалыптасып, дамуы үшін орнықты платформа болды.

Керуен жолдарын мінсіз ұйымдастырып, қауіпсіздігін қамтамасыз еткен Ұлы дала халқы ежелгі және орта ғасырлардағы аса маңызды сауда қатынасының басты дәнекері саналды. Дала белдеуі Қытай, Үнді, Парсы, Жерорта теңізі, Таяу Шығыс және славян өркениеттерін байланыстырды.

Алғаш пайда болған сәттен бастап, Ұлы Жібек жолы картасы, негізінен, Түрік империяларының аумағын қамтыды. Орталық Еуразияда түркілер үстемдік құрған кезеңде Ұлы Жібек жолы гүлдену шегіне жетіп, халықаралық ауқымда экономиканы өркендетуге және мәдениетті дамытуға септігін тигізді.

  1. Қазақстан – алма мен қызғалдақтың отаны

Асқақ Алатаудың баурайы алма мен қызғалдақтың «тарихи отаны» екені ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Қарапайым, бірақ бүкіл әлем үшін өзіндік мән-маңызы зор бұл өсімдіктер осы жерде бүр жарып, жер жүзіне таралған. Қазақстан қазір де әлемдегі алма атаулының арғы атасы – Сиверс алмасының отаны саналады. Дәл осы тұқым ең көп таралған жемісті әлемге тарту етті. Бәріміз білетін алма – біздегі алманың генетикалық бір түрі. Ол Қазақстан аумағындағы Іле Алатауы баурайынан Ұлы Жібек жолының көне бағыты арқылы алғашқыда Жерорта  теңізіне, кейіннен бүкіл әлемге таралған. Осы танымал жемістің терең тарихының символы ретінде еліміздің оңтүстігіндегі ең әсем қалалардың бірі Алматы деп аталды.

Қазақстан аумағындағы Шу, Іле тауларының етегінен әлі күнге дейін жергілікті өсімдіктер әлемінің жауһары саналатын Регель қызғалдақтарын бастапқы күйінде кездестіруге болады. Бұл әсем өсімдіктер біздің жерімізде Тянь-Шань тауларының етегі мен шөлейт даланың түйісер тұсында пайда болған. Қазақ топырағындағы осынау қарапайым, сондай-ақ ерекше гүлдер өз әдемілігімен көптеген халықтың жүрегін жаулап, біртіндеп бүкіл әлемге тарады.

Бүгінде жер жүзінде қызғалдақтың 3 мыңнан астам түрі бар, олардың басым көпшілігі – біздің дала қызғалдағының «ұрпағы». Қазір Қазақстанда қызғалдақтың 35 түрі өседі.

***

ІІ. ТАРИХИ САНАНЫ ЖАҢҒЫРТУ

Көтерілген мәселелер жан-жақты  ой елегінен өткізіп, терең зерделеуді талап етеді. Сондай-ақ біздің дүниетанымымыздың, халқымыздың өткені мен бүгінінің және болашағының іргелі негіздеріне тікелей қатысты.

Бұл жұмысты бірнеше ірі жобалар арқылы бастауға болады деп ойлаймын.

  1. Архив – 2025

Тәуелсіздік жылдарында халқымыздың өткенін зерттеуге қатысты ауқымды жұмыстар атқарылды. Еліміздің тарихи жылнамасындағы ақтаңдақтарды қайта қалпына келтіруге жол ашқан «Мәдени мұра» бағдарламасы табысты іске асырылды. Бірақ, бабаларымыздың өмірі мен олардың ғажап өркениеті жөніндегі көптеген деректі құжаттар, әлі де болса, ғылыми айналымға түскен жоқ. Олар әлемнің бүкіл архивтерінде өз іздеушісі мен зерттеушісін күтіп жатыр.

Сондықтан ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі кезеңді қамтитын барлық отандық және шетелдік мұрағаттар дүниесіне елеулі іргелі зерттеулер жүргізу үшін «Архив – 2025» жеті жылдық бағдарламасын жасауымыз қажет деп санаймын.

Бұл жобаны жүзеге асыру барысында тарихшылардан, деректанушылар мен мәдениеттанушылардан құрылған арнайы топтардың отандық және шетелдік ірі архивтермен өзара жүйелі әрі ұзақ мерзімді ықпалдастықта болып, іздеу-зерттеу жұмыстарын жүргізуіне баса мән беру керек.

Қай жағынан болсын, бұл маңызды жұмыс мемлекет есебінен атқарылатын «академиялық туризмге» айналмауға тиіс. Архив деректерін тек жинақтап қана қоймай, барлық мүдделі зерттеушілер мен қалың жұртшылыққа қолжетімді болуы үшін оларды белсенді түрде цифрлық форматқа көшіру қажет.

Өз тарихына деген мақтаныш сезімін ұялатып, отаншылдық тәрбие беру мектеп қабырғасынан басталуға тиіс. Сондықтан мектептер мен барлық өңірлердегі өлкетану музейлерінің жанынан тарихи-археологиялық қозғалыстар құру маңызды. Ұлт тарихын санаға сіңіру барша қазақстандықтардың бойында өз бастауларына деген ортақтық сезімін қалыптастырады.

  1. Ұлы даланың ұлы есімдері

Көпшіліктің санасында тарихи үдерістер, негізінен, тұлғаландыру сипатына ие болатыны белгілі. Көптеген халықтар өз елінің ерекше елшісі сынды ұлы бабаларының есімдерін мақтан тұтады.

Мысалы, өткен дәуірлердегі Тутанхамон, Конфуций, Ескендір Зұлқарнайын, Шекспир, Гете, Пушкин және Джордж Вашингтон сияқты дүние жүзіне белгілі тұлғалар бүгінде «өз мемлекеттерінің» баға жетпес символдық капиталы саналады әрі сол елдердің халықаралық аренада тиімді ілгерілеуіне септігін тигізіп отыр.

Ұлы дала Әл-Фараби мен Ясауи, Күлтегін мен Бейбарыс, Әз-Тәуке мен Абылай, Кенесары мен Абай және басқа да көптеген ұлы тұлғалар шоғырын дүниеге әкелді.

Сондықтан біз біріншіден, атақты тарихи тұлғаларымыз бен олардың жетістіктерінің құрметіне ашық аспан астында ескерткіш-мүсіндер қойылатын «Ұлы даланың ұлы есімдері» атты оқу-ағарту энциклопедиялық саябағын ашуымыз керек.

Екіншіден, мақсатты мемлекеттік тапсырыс ұйымдастыру арқылы қазіргі әдебиеттегі, музыка мен театр саласындағы және бейнелеу өнеріндегі ұлы ойшылдар, ақындар және ел билеген тұлғалар бейнесінің маңызды галереясын жасауды қолға алу қажет.

Сондай-ақ бұл жерде классикалық қалыптан тыс, баламалы жастар өнерінің креативті әлеуетін де пайдаланудың мәні зор. Осыған орай, бұл іске тек отандық қана емес, сонымен бірге, шетелдік шеберлер мен шығармашылық ұжымдарды да тартқан жөн.

Үшіншіден, еліміздің тарихи кезеңдерін кеңінен қамти отырып, «Ұлы Дала тұлғалары» атты ғылыми-көпшілік серияларды шығарып, тарату жұмыстарын жүйелендіру және жандандыру қажет.

Бұл бағытта қазақстандық ғалымдармен қатар шетелдік мамандар да тартылатын халықаралық көпбейінді ұжым құруға болады. Нәтижесінде, біздің қаһармандарымыздың өмірі мен қызметі жөнінде тек еліміздегілер ғана емес, сондай-ақ шет елдегілер де білетін болады.

  1. Түркі әлемінің генезисі

Қазақстан – күллі түркі халықтарының қасиетті «Қара шаңырағы». Бүгінгі қазақтың сайын даласынан әлемнің әр түкпіріне тараған түркі тектес тайпалар мен халықтар басқа елдер мен өңірлердің тарихи үдерістеріне елеулі үлес қосты.

Осыған байланысты, «Түркі өркениеті: түп тамырынан қазіргі заманға дейін» атты жобаны қолға алу қажет. Бұл жоба аясында 2019 жылы Астанада Түркологтардың дүниежүзілік конгресін және әртүрлі елдер музейлерінің экспозицияларына ежелгі түркі жәдігерлері қойылатын Түркі халықтарының мәдени күндерін ұйымдастыру керек. Сондай-ақ, Википедияның үлгісінде Қазақстанның модераторлығымен Түркі халықтарына ортақ туындылардың бірыңғай онлайн кітапханасын ашу да маңызды.

Сонымен қатар жаңа облыс орталығы ретінде Түркістанды дамыту барысында оның халықаралық аренадағы беделін жүйелі түрде арттыру қажет.

Қазақстанның ежелгі астанасы халқымыздың рухани орталығы ғана емес, сондай-ақ, бүкіл түркі әлемі үшін киелі орын болып саналады.

  1. Ұлы даланың ежелгі өнер және технологиялар музейі

«Ұлы дала» атты ежелгі өнер және технологиялар музейін ашуға толық мүмкіндігіміз бар. Оған озық өнер мен технология үлгілерін – аң стилінде жасалған бұйымдарды, «Алтын адамның» жарақтарын, жылқыны қолға үйрету, металлургияны дамыту, қару-жарақ, сауыт-сайман дайындау үдерісін көрсететін заттарды және басқа да жәдігерлерді жинақтауға болады. Онда Қазақстан жерінен табылған құнды археологиялық ескерткіштер мен археологиялық кешендердің экспозициялары қойылады. Бұл заттар тарихи дәуірлердің қандай да бір кезеңіндегі әртүрлі шаруашылық салаларының даму үдерісін көрсетеді.

Сонымен қатар «Ұлы даланың ұлы өркениеттері» атты жалпыұлттық тарихи реконструкциялар клубын құрып, соның негізінде Астанада және Қазақстанның өзге де өңірлерінде ежелгі сақтар, ғұндар, ұлы түркі қағандарының дәуірі және басқа да тақырыптар бойынша фестивальдар өткізуге болады. Бұған қызығушылық білдірген адамдарды тарта отырып, осы тақырыптар аясындағы жұмыстарды бір мезгілде жүргізуге болады.

Ежелгі Отырар қаласының бірқатар нысандарын – үйлері мен көшелерін, қоғамдық орындарын, су құбырларын, қала қамалының қабырғалары мен тағы да басқа жерлерін ішінара қалпына келтіретін туристік жоба да қызықты болмақ.

Осының негізінде білімді дәріптеуге және туризмді дамытуға баса мән берілуі қажет.

  1. Дала фольклоры мен музыкасының мың жылы

Бұл жоба  аясында бізге «Дала фольклорының антологиясын» жасау керек. Мұнда Ұлы дала мұрагерлерінің өткен мыңжылдықтағы халық ауыз әдебиетінің таңдаулы үлгілері – ертегілері, аңыз-әфсаналары, қиссалары мен эпостары жинақталады.

Сонымен қатар қазақтың қобыз, домбыра, сыбызғы, сазсырнай және басқа да дәстүрлі музыкалық аспаптарымен орындауға арналған маңызды туындылар топтамасын – «Ұлы даланың көне сарындары» жинағын басып шығару қажет.

Ұлы Даланың фольклоры мен әуендері заманауи цифрлық форматта «жаңа тыныс» алуға тиіс. Бұл жобаларды жүзеге асыру үшін көшпенділердің бай мұрасын жүйелеуге қабілетті ғана емес, сондай-ақ оның өзектілігін арттыра алатын отандық және шетелдік кәсіби мамандарды тарту маңызды.

Біздің мәдениетіміздің негізгі сюжеттерінде, кейіпкерлері мен сарындарында шекара болмайды, сол себепті оны жүйелі зерттеп, бүкіл Орталық Еуразия кеңістігі мен барша әлемде дәріптеуге тиіспіз.

Ауызша және музыкалық дәстүрді жаңғырту қазіргі заманғы аудиторияға жақын әрі түсінікті форматта болуы керек.

Атап айтқанда, көнерген сөздер мен мәтіндерді суреттерімен қоса беруге, айқын видеоматериалдар формасында ұсынуға болады. Музыкалық дыбыстар мен әуендер табиғи аспаптармен ғана емес, олардың заманауи электронды нұсқалары арқылы да шығарылады.

Сонымен қатар фольклорлық дәстүрдің ортақ тарихи негіздерін іздеу үшін Қазақстанның түрлі өңірлері мен өзге елдерге бірнеше іздеу-зерттеу экспедицияларын ұйымдастыру қажет.

  1. Тарихтың кино өнері мен телевизиядағы көрінісі

Қазіргі замандағы халықтардың тарихи таным-түйсігінде кино өнері ерекше орын алады. Жалпы халықтың санасында фильмдердегі жарқын кинообраздар іргелі ғылыми монографиялардағы деректі портреттерден гөрі маңыздырақ рөл атқарады.

Сондықтан тез арада Қазақстанның өркениет тарихының үздіксіз дамуын көрсететін деректі-қойылымдық фильмдердің, телевизиялық сериалдар мен толықметражды көркем картиналардың арнайы циклін өндіріске енгізу керек.

Аталған жобалар кең халықаралық ынтымақтастық аясында отандық және шетелдік үздік сценаристерді, режиссерлерді, актерлерді, продюсерлерді және заманауи кино өндірісінің басқа да мамандарын тарту арқылы жүзеге асырылуға тиіс.

Қызықты әрі мелодрамалық сарындармен қатар, көрермендер үшін танымал фэнтези және шытырман оқиғалы блокбастерлердің элементтерін қоса отырып, жаңа тарихи теле-кино туындылардың жанрларын барынша кеңейту қажет.

Осы мақсатпен Ұлы даланың бай мифологиялық және фольклорлық материалдарын пайдалануға болады.

Ұлт қаһармандарын үлгі тұту үрдісін қалыптастыруға жол ашатын сапалы балалар фильмдері мен мультипликациялық сериалдарды аса қажет ететін өскелең ұрпақтың да талғамына ерекше назар аудару керек.

Біздің даңқты батырларымыз, ойшылдарымыз бен ел билеушілеріміз – тек Қазақстан ғана емес, сондай-ақ бүкіл әлем бойынша еліктеуге лайықты тұлғалар.

ҚОРЫТЫНДЫ

Осыдан бір жарым жыл бұрын менің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақалам жарыққа шықты.

Жоғарыда аталған жобаларды «Рухани жаңғыру» бағдарламасының жалғасы ретінде қарастырамын.

«Рухани жаңғыру» жалпыұлттық бағдарламасының жаңа компоненттері ата-бабаларымыздың көп ғасырлық мұрасының цифрлық өркениет жағдайында түсінікті әрі сұранысқа ие болуын қамтамасыз ете отырып, оны жаңғыртуға мүмкіндік береді.

Төл тарихын білетін, бағалайтын және мақтан ететін халықтың болашағы зор болады деп сенемін. Өткенін мақтан тұтып, бүгінін нақты бағалай білу және болашаққа оң көзқарас таныту – еліміздің табысты болуының кепілі дегеніміз осы.


«Жүрегімнің жартысы Сирияда»

Күні: , 154 рет оқылды

(Үлкен  ұлы  Сирияда  опат  болған  ананың  әңгімесі)

Бұрын мен өзімді әлемдегі ең бақытты анамын деп ойлайтынмын. Өйткені ұлдарым ақылды, батыл, ержүрек болып өсіп келе жатты. Олар менің қасқабағыма қарап, сыйлап, құрметтейтін. Көкейдегі ойларын бүкпей, маған ашық айтып, сырласатын. Кейде өз балаларыма өзім таңғалып, өзіме көзім тиді ме екен деп ойлаймын, – деп бастады әңгімесін Айжан апа*.

ОЛ  ЕШТЕҢЕДЕН  ҚОРЫҚПАЙТЫН

Әлижан кішкентайынан нағашы ата-әжесінің қолында өсті. Ұлдарымның әкесімен дәм-тұзымыз жараспай, ажырастық. Сол кезде Әлижаным бес жаста еді. Ол кішкентай кезінен жауапкершілікті сезіне білетін, елгезек, батыл, еңбекқор болып өсті. Өзім қаладағы ауруханалардың бірінде акушер болып қызмет істедім. Мектепте бәрі ығысып жүретін, «бірінші ұстайтын» балалар болады ғой. Ол сондай бала болды. Ештеңеден қорықпайтын. Тіпті өзінен үлкен жігіттердің жанжалына да араласып, бәрін шешіп беріп жүретін. Өзінің не істеп жүргенін, бәрін маған жасырмай айтып отыратын еді. Екеуміз кәдімгідей ана мен бала болып сырласатынбыз. Әлижан 9-сыныпты бітірген соң қаламыздағы оқу орындарының біріне заңгер мамандығына оқуға түсті. Бірінші курс оқып жүріп, ақпан айларында «Мама, мен намаз оқимын» дегенінде кішкене басылып, сабырлы болатын шығар деп қуандым. Ешкімнің басын жарып, көзін шығарып жатпаса да, ана болғасын алаңдайсың ғой.  Шынымды айтсам, оны жат ағымның жетегінде жүр деп ойлаған жоқпын.

Әлижаным өте елгезек, еңбекқор еді. Таңғы төртте тұрып, базарға барады. Сатушылардың жүгін жеткізіп беріп, ақшасын алып, мен жұмысқа шығайын деп жатқанда үйге келетін. Таза киімдерін киіп, сабағына кетеді. Жүк тасушы болып жұмыс істеп жүрді. Ол үшін арланбайтын. Кешкілік қалғып отырып, сабағын оқиды.

Таңмен ерте тұрып, тағы да жұмысына барады.  Дін туралы көп оқып, ізденіп, үйге түрлі кітаптар алып келіп жүрді. Маған «Құранның өзі – үлкен ғылым» деп айтатын еді. «Құран сүрелерінде не айтылғанын білуім керек» деп, араб тілін үйренді. Қылтың-сылтыңы болған жоқ. Маған қоса, өзінен кейінгі інісінің жағдайына қарайлап тұратын. Күндердің күнінде балам осындай жағдайға ұшырайды деген ой менде болған емес. Өйткені мен оған шын жүрегіммен сеніп, одан  үлкен  үміт  күтетінмін.

БАЛАҒЫН  ӨЗІМ  ҚЫСҚАРТЫП  БЕРДІМ

Бірде ұлым «Балағымды қысқартамын, ол – тазалықтың белгісі» – деді. Еш нәрсеге мән берместен, шалбарының балағын өз қолыммен қысқартып бердім. Ол әрбір ісін дәлелмен жеткізіп, түсіндіріп беретін. Мұғалімдер ұлымнан «Анаң біле ме балағыңды қысқартқаныңды?» деп сұрайды екен. Ол: «Анам өзі қысқартып берді» десе, ұстаздары: «Анаң да намаз оқи ма?» деп таңданыпты. Әлижан сақал өсіргісі келгенімен, оған сақал шықпады. Оқуын жақсы бітірді. Жан-жақты болды. Маған ешқашан тосын мінез танытып, дөрекілік көрсеткен жоқ. Ылғи «мамалап» сыйлап тұрды. Әңгімесі түзу еді. Сондықтан «Балам адасып жүрген жоқ па?» деген  сұрақ санамда болған емес.

«САҒАН  ҰНАСА,  ҮЙЛЕНЕМІН»  ДЕДІ

Бір күні  «Мама, мен бір қызды саған жұмысқа жіберемін. Сен сөйлесіп көрші.  Егер саған  ұнаса, мен сол қызға үйленемін» – деді. Айтқанындай, өзі сықылды дін жолында жүрген, басына орамал салған қыз келді жұмысқа. Сөйлестік. Ұлыма: «Мінезі жәйлі қыз сияқты. Бір көргеннен айту қиын, өзің қарайсың ғой» – дедім. Көп кешікпей олар мешітке барып, некелерін қидырды. Содан соң заңды некеге тұрды. Олар той жасамайды ғой. «Ата-анасының алдынан өтеміз бе?» дегенімізде, қыздың әке-шешесі бізді қабылдамады. Бірақ келініміздің ата-анасы оның орамал тартып, намаз оқығанына қарсы екендігін білдік. Ұлым «Ата-анасының жағдайы қиын» деді. Содан бері құдаларымызды көрген жоқпыз. Олар басынан бөлек тұрды. Үйленгеннен кейін келінім басынан аяғына дейін қап-қара болып киініп алатын болды. Сол кезде ең бірінші рет қарсы болып, ренжідім. Балам: «Мама, әйелімді тек мен көруім керек. Оған басқа еркектің көзі түспеуі тиіс» – деп түсіндірді. Кейіннен әйелін інісіне, жалпы  ер адамға көрсетпейтін болды. Бір жылдай келінім сәби  көтере алмай жүрді. Әлижаным: «Мама, сен акушерсің ғой, неге көтере алмай жүр екен?» – деп алаңдап жүрді. Ол малды Құран оқып, өзі соятын. Бірақ өз адамдарынан болмаса, былай сатып әкелген етті жемейтін. Обалы не керек, маған ешқашан қарсы шығып, айқайласып, ұрсып көрген емес. Ылғи елпілдеп, құрақ ұшып жүретін баламның адасып жүргенін сол кезде білсем ғой, әттең…

Әркімнің өз өмірі бар. Күнделікті күйбең тірлікпен жүріп, Әлижаныммен біраз уақыт хабарласпай қалдым.  Бірде хабарлассам, «Мама, мен Түркиядамын. Жұмыс барысымен жүрмін» – дейді. Артынан аяғы ауырлығына қарамастан, келінімнің де сол жаққа кеткенін естідім.  Әлижан ол жақтан фото жіберіп тұрды. Басында жағдайлары жақсы болды. Бірақ оның автомат ұстап жүргені ұнамайтын. «Балам, елге қайт!» дегенімде «Мама, мен сені ойлаймын. Бірақ мына жақта мұсылмандарды өлтіріп жатқанда, Қазақстанда тыныш отыра алмаймын. Біз Ислам мемлекетін құрсақ, отбасылар ажыраспайды, көлденең бала табу болмайды. Ұрлық, зорлық-зомбылық болмайды» деп айтатын.

ҚАРАЛЫ   ХАБАР

Осыдан бес жыл бұрын Әлижанымның бақилық болғанын білдім. Кешкілік мезгіл еді. Жұмыстан шаршап келіп, есікті іштен кілттеп алып, жатып қалғанмын. Ұйықтап кетіппін. Есік қағып жатқан сияқты болды. Бір уақытта есік өз-өзінен ашылып, ұзын бойлы жігіт кіріп келді үйге. Әлі күнге «Кілттеулі тұрған есік қалай ашылды? Әлде дұрыс кілттемедім бе?» деп таңғаламын.

Ұйқылы-ояу тұрған маған: «Әлижанның мамасысыз ба?» – деді.

Басымды изедім. «Әлижан қайтып кетті ғой» дейді, «Мен елге қайтып келе ме?» деп ойлап тұрмын. Ойымды жиып болғанымша, «Әлижан қайтыс болды» деп, фотосын көрсетеді. Басына оқ тиген, жерде қансырап жатқан фото. Келін жансыз денесін көрген.

Содан кейін бұл қалада қала алмадым. Әр бұрыш, әр көше Әлижанымды еске түсіреді. Соған ұқсайтын жігіттерді көрсем, «Ұлым емес пе екен?» – деп соңынан жүгіріп, барғым келеді. Ол оқыған оқу орнының, бұрын ұлдарыммен жалдап тұрған пәтерлердің қасынан өтсем, жүрегім ауырады. Базар маңында телефон сататын жан досы бар. Басында түк жұмысым болмаса да, досының қасына барып, үнсіз отырып, сағынышымды басып қайтатынмын. Ешбір анаға менің қайғымды бермесін!

Қазір келінім «Халифаттамыз» деп айтады. Әлижанымның соңында бір ұл, бір қызы қалды. Ватсаппен сөйлесіп тұрамыз. Жағдайлары мәз емес. Керосинкаға тамақ пісіреді. Су өте лас, мақтамен сүзіп алып, ішіп отыр. Пияздың бағасы біздің ақшамен 2000 теңге тұрады – дейді. Немере қызым басында еркелеп сөйлесетін. Қазір бұйығыланып, көп үндемейтін болып, есейіп кеткендей.  Келінім іштей елге қайтқысы  келетін сияқты. Мен «Кішкене шыда!» деп жұбатамын. «Бізді қалай алып шығады? Біз қоршауда отырмыз» – дейді. Жүрегімнің жартысы Сирияда.  Бар арманым – келінім мен немерелерімді елге  қайтарып алу.

ТҮЙІН

Айжан апай бізбен шер тарқатып, ұзақ әңгімелесті. Ана жүрегі Сирияда қалған немерелерінің тағдырына алаңдаулы. Жақсы өмір сүруге талпынып, от басқан ұлының артында қалған балапандарын бауырына басып, тұла бойы тұңғышына деген сағынышын басқысы келеді. Айжан апайдың екінші ұлы Шымкент қаласында  жұмыс істейді. Өзі ұлының қазасын естіген соң, көп кешікпей көңілін білдірген азаматқа тұрмысқа шығыпты. Қазір екі жас жарымда ұлы бар. «Менің бар алданышым – сол бала. Әйтпесе, ендігі жынданып кетер ме едім?! Өзінің бар қылығы Әлижанымнан аумайды», – дейді кішкентай ұлының қызықтарын айтқанда жүзі жайнап кеткен кейіпкеріміз.

– Әлижаным «Туысқандарды сыйлап, кешіру керек» деп жиі айтатын. Ол тіпті бес жасынан бері көрмеген әкесін де іздеп барды ауылға. Бірақ әжесі мен әкесі елеусіздеу қарсы алып, «Жай жүрсің бе?» деп сұрапты. «Жай, сіздермен амандасуға келдім» десе, шай ішіп отырған әкесі: «Баса бер онда» – деп жауап беріпті. Үйден  кері шығып, көңіл күйі түсіп келе жатса, қасында бірге ілесіп барған досы: «Әлижан, сен түк ренжіме. Менің папам саған да, маған да папа болады. Екеумізге бір папа  жарайды» – деп жұбатыпты. Оны маған Әлижанымның өзі айтып бергенде жүрегім қарс айырылып еді.

Әр түрлі ойлар келеді. «Оның адасуына, мүмкін, толық емес, жартыкеш отбасында тәрбиеленгені әсер етті ме екен?» деп те ойлаймын. Бар білетінім, ол бірлігі жарасқан отбасы болуды, зорлық-зомбылықсыз ел болуды армандады. Бірақ осындай әдемі ертегінің ар жағында, сұрқия саясат, пасық пейіл барын білген жоқ, – дейді көз жасына ерік берген ана.

Ол қазір өзі сияқты Сирияда келін-балалары бар аналармен жиі сөйлеседі. Бәріміз бірігіп, ұйымшылдықпен жат елде адасып жүрген балаларымызды елге қайтарсақ деп армандайды. Лайым, ақ тілеулі аналардың арманы орындалғай!

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал   өңірі»

Айжан   апа*  –  кейіпкерлердің  аты-жөні  өзгертілді


«ИНВИВОНЫҢ» игілігі

Күні: , 32 рет оқылды

Елбасының  «Қазақстандықтардың  әл-ауқатының өсуі:  табыс  пен  тұрмыс  сапасын  арттыру»  атты Жолдауында  ауылдық  жерлерде  медициналық  көмектің  қолжетімді  болу  қажеттігі  айтылды.

Ауыл халқын қалаға сабылтпай,  медициналық қызмет көрсететін нысандар пайдалануға берілуде. Жақында Сырым аудандық ауруханасында «Инвиво» («Invivo») зертханасының бөлімі ашылды. «Инвиво» елімізде жоғары сапалы технологиямен жабдықталған зертхана ретінде танымал. Өңірімізде бұл зертхананың бес бөлімі бар. Оның үшеуі Орал қаласында,  қалған екеуі Шыңғырлау  және Сырым аудандарында орналасқан. Сырымдағы «Инвивоға» көршілес Қаратөбе ауданының тұрғындары да қарала  алады. Кабинетте сынама алатын Бақытнұр Исқақова есімді зертханашы екі рет арнайы курстан өтіп келді.

Зертхана адамдардың ағзасынан алынатын биоматериал арқылы 600-ден астам талдау жасап, дәрігердің емделушіге дұрыс диагноз қойып, сапалы ем-дом жасауына көмектеседі. Жалпыклиникалық, гистологиялық, цитологиялық, биохимиялық талдау, гормондарды анықтау, паразиттерден жұғатын жұқпаларды анықтау, генетикалық, микробиологиялық зерттеулер,  антибиотиктерге деген сезімталдық, түрлі онкологиялық аурулардың алдын алу, вирустық гепатиттер, ДНҚ анықтайтын тест, басқа да түрлі зерттеулер ауданда жүргізіле бастады. Қызметі ақылы болғанымен, есесіне, науқастың қалаға бару жол шығыны үнемделеді. 18 жасқа дейінгілерге және зейнеткерлерге арнайы жеңілдіктер бар. Алынған қан сынамасы Орал қаласына екі күн сайын жіберіліп отырады. 1-2 күнде талдау қорытындысы электрондық поштамен келеді.

Ол қорытынды емдеуші дәрігер-дің қолына шығарылып беріледі.

Шынар   МОЛДАНИЯЗОВА,

Сырым   ауданы


Жаңалықты жеткізудің тың әдісі

Күні: , 62 рет оқылды

Қарашаның 20-21-і күндері «Жайық Пресс» медиахолдингінде «Жаңалықтарды мультимедиа көмегімен әзірлеу және тарату жолдары» тақырыбында тренинг өтті.

Шараны ашқан «Жайық Пресс» ЖШС-ның бас директоры Рауан Сәбитов бұл жолғы тренингтің ерекшелігіне тоқталып өтіп, әріптестеріне сәттілік  тіледі.

— Бүгінгі таңда әлемде мультимедиялық журналистиканың дәуірі жүріп тұр. Біз, соның ішінде қазақ тілді журналистер заман көшінен қалмауымыз керек. Сол себепті АҚШ-тың Қазақстандағы елшілігінің қолдауымен осы жобаны жүзеге асырудамыз. Мақсатымыз – жаңалықты жеткізу жолдарының әлемдік талапқа сай тәсілдерін үйрету, – деді тренингті ұйымдастырушы «IQ-АRNA» қоғамдық қорының жетекшісі Әйгерім Ағылтаева.

Тренингте танымал медиатренер Асхат Еркімбай мен FactCheck.kz cайтының мультимедиа маманы Баубек Сағындық тәжірибелерімен бөлісті. Олар БАҚ өкілдеріне жаңалықты берудің әдіс-тәсілдері, жаңалықты мультимедияландыру, әлеуметтік желіде  жариялап, тарату, визуалды графика туралы айтты.

Шеберлік сыныбына  қатысқан облыстық, аудандық газеттердің, республикалық, облыстық телеарналардың, «Жайық Пресс» сайтының тілшілері мен кейбір мекемелердің баспасөз хатшылары шара соңында халықаралық талапқа сай сертификаттар алды.

Мәди  ЫҚЫЛАС


«Батыс Білім Talks» лекторийі

Күні: , 25 рет оқылды

Орал қаласындағы №42  «Ақ  ниет» гимназиясыда «Батыс Білім Talks» білім беру лекторийі жобасының IV сессиясы өтті.

Бұл шараға облыстық білім басқармасының басшысы Шолпан Қадырова, «Almatu Management University» президенті, білім саласындағы сарапшы Асылбек Қожахметов, мектеп директорлары мен білім саласының қызметкерлері қатысты.

Сессияның мақсаты – білім  беру  жүйесін дамытудың негізгі бағыттары мен трендтері, облыстың білім беру жүйесіне инновациялық  және технологиялық шешімдерді енгізу, білім беру үдерісі қатысушыларының құзыреттілігін  арттыру.

Сессия  жұмысына жетекшілік еткен облыстық білім басқармасының басшысы Шолпан Маратқызының айтуынша, аталған лекторий өз жұмысын биылғы жылдың сәуір айынан бастаған. Осы кезге дейін бірнеше рет өткен басқосуда білім саласының сарапшылары мен үздік мамандары өз тәжірибесімен бөліскен. Өңір ұстаздары үшін маңызды шара алдағы уақытта да   жалғасын таппақ.

Нұрбек   ЗӘКӘРИЯҰЛЫ,

«Орал  өңірі»


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика