Буын неге сырқырайды?

Күні: , 27 рет оқылды

Үлкендердің көпшілігі «Күн бұлттанса, аяқ-қолымыз сырқырайды» деп жиі айтады. Тіпті белдері көтертпей, таяққа сүйеніп жүретіндері де бар. Соңғы кезде мұндай сырқат түрі жасы отыздан асқан жандарды да мазалай бастады. Буын неге ауырады? Дерттің алдын алу үшін қандай ем-дом жасаған дұрыс?

Облыстық клиникалық орталықтағы ревматология бөлімінің меңгерушісі Салтанат Ғұмарованың айтуынша, буындардағы шеміршекаралық майдың таусылуы, сүйектердің жарақат салдарынан қисық бітуі, сондай-ақ ревматологиялық дерттер буын сырқатына алып келеді екен. Яғни жамбас, тізе буындарындағы буынаралық шеміршек майы азайса, екі сүйек бір-біріне қажалып, мүжіледі. Тізенің  сықырлауы да шеміршек майының азайғандығын білдіреді.

Алғашқыда аздаған ауырсынуды адам елемей жүре беруі мүмкін. Кейін ауыр жұмыс жасағанда, ұзақ жүргенде немесе бір жерде ұзақ отырғанда, баспалдақпен жоғары көтерілгенде адамның бел және жамбас сүйектерінде ауырсынулар басталады. Бірақ демалғаннан кейін ауырғаны басылады. Сүйектер қажалған сайын ауырсынулар күшейіп, адам тізесін бүге алмай, ақсаңдайды. Тіпті аурудың алдын алмаса, соңы мүгедектікке соқтыруы да мүмкін екен.

– Артрит – буындардағы шырышты қабықтың қабынуынан болатын дерт. Ол ағзадағы бүкіл буынның қабынуына алып келеді. Оның серопозитивті және серонегативті түрі бар. Серопозитивті түрі адамды мүгедектікке ерте душар етеді. Сондай-ақ фастфуд өнімдері мен газды сусынды көп тұтынған ағзаның зат алмасу процесі бұзылып, аяқтың башпайлары құяң дертіне шалдығуы мүмкін. Дерттің алғашқы белгілерін айтсақ, аяқтың бірінші башпайы қатты шаншып ауырады. Қазір артрит дертін қанды иммунологиялық сараптамаға тапсыру арқылы ерте сатысында анықтаймыз. Бұрын буын ауруларын қол мен аяқты рентгенге түсіру арқылы анықтайтын едік. Рентгеннен қол-аяқ сүйектері  қисайып, өзгеріске ұшырағанда ғана көрінетін. Саусақ сүйектері өзгеріске ұшыраған науқастарға қабынуға қарсы гармондық дәрілер беретін. Қазір өте күшті базисті терапия арқылы сүйектердің қисаюына жол бермейміз. Буын ауруларының бірден-бір себебі адамдардың қимыл-қозғалысының жоқтығынан. Таңнан кешке дейін компьютердің алдында отырған адамның қозғалысы шектеледі. Нәтижесінде ағзаға тұз жиналады. Екіншіден, жүре тамақтанудың салдарынан. Көшеден тез даярланған тамақтарды жеу семіздікке душар етеді. Артық салмақ буынға да зиян. Әсіресе, екі-үш бала туған келіншектер артық салмақтан балтырлары, тізелері ауырып жүреді. Буыны  ауыратын  адамдар ауа райына да тәуелді болады. Олар алдағы екі-үш күнде күн суытатындығын сезеді. Яғни аяқ-қолдары сырқырай бастайды, – дейді Салтанат Қадешқызы.

Осы орайда айта кетсек, облыстық клиникалық аурухананың травматология бөлімінде тізе және жамбас сүйегін эндопротездеу  оталары жасалуда. Аталмыш оталар науқастың буын дерті асқынып, оған дәрі-дәрмек көмектеспеген жағдайда және жүріп-тұруына кедергі келтірген кезде  мүгедектіктің алдын алу үшін өтеді.

Дерттің  алдын  ал!

Маманның айтуынша, буын ауруларының алдын алу үшін дәрігердің рұқсатымен кальций ішкен жөн. Әсіресе, әйел адамдардың етеккірі тоқтап, медицина тілімен айтқанда, климакс басталғанда ағзасындағы кальций сүйекке сіңбей, қанның құрамында ғана жүреді екен. Кальций сүйектің беріктігін қамтамасыз ететіні мәлім. Дәруменді бір ай қабылдағаннан кейін міндетті түрде  анализ тапсыру керек. Егер қан құрамындағы кальций қалыпты жағдайда болса, онда тұтына беруге болады. Ал кальций көрсеткіші қалыпты жағдайдан  жоғары көтеріле бастаса, дереу тоқтату керек. Өйткені кальцийді көп тұтыну  қалқанша безге зиян.

– Тұрғындардың көбі денсаулығы мазаласа, алдымен интернеттен қарап, таныстарынан сұрап, өз бетінше ем қабылдайды. Содан ауру асқынған кезде ғана  ауруханаға келіп, дәрігердің көмегіне жүгінеді. Бізге келетін науқастар да солай. «Төрт-бес жылдан бері ауыратын еді» деп келеді. Буыным ауырады деп бей-берекет дәрі қабылдап, асқазаны мен бауырын  бүлдіріп келетіндер де бар.  Жарнамадағы сықпа майлар, дәрі-дәрмектердің химиялық құрамы өте әсерлі. Сондықтан адамның денсаулығы мазалаған жағдайда, ең бірінші, маманнан кеңес алу керек, – дейді ревматолог дәрігер Салтанат Қадешқызы.

Сала мамандарының пікіріне құлақ ассақ, буын ауруларынан құлан-таза айығып кету қиын. Сондықтан сырқатқа шалдыққан адам, мүмкіндігінше, салмағы бес келіден артық затты көтермеуі керек. Затты екі қолына тең салмақта ұстағаны жөн. Сондай-ақ биік өкшелі және табаны тегіс аяқ киім кию де жамбас, тізе буындарына зиян. Үшіншіден, кез келген дерт дендемесін десек, дұрыс тамақтанудың маңызы зор. Тәтті бұрыш, сарымсақ пен пияз, саумалдық (шпинат) пен ақжелек (петрушка) секілді көкөніс түрлері буынға өте пайдалы екен.

Гүлсезім  БИЯШЕВА,

«Орал  өңірі»


Ұялшақ махабаттың ғұмыры ұзақ

Күні: , 87 рет оқылды

(повестен үзінді)

Бирге журдик бирталай,

Ол күндерим жырғалай

Азир жоқсың жанымда сен,

Еңсеп жүрек қинады-ай…

Қырғыздың әні «Арман-ай»

…Алматының тамылжыған мизам шуақты күзгі күндерінің бірі еді. Қазақтың мемлекеттік университетіне қарасты журналистика факультетінің үшінші курсының студентіміз. Қай пән екені дәл қазір есімде жоқ, философияның, жоқ әлде саяси экономияның лекциясы ма екен, әйтеуір қос топтан құралған курстастардың қарасы мол көрінді. Бұлай болатын да жөні бар. Өйткені Политэкономия пәнінен дәріс оқитын ағай мен Философиядан дәріс оқитын апайымыз өзге оқытушыларға қарағанда тым талапшыл болғандықтан біз ол кісілердің сабағынан себепсіз қалмауға тырыратынбыз. Сондай «төрт көзіміз түгел» жиналған лекциядан үлкен үзіліске шыққан бетіміз еді. Әскерге барып келгеннен кейін оқуға түскен біздің топтың бес-алты жігіті кімнің қалтасында қанша тиын-тебен бар екендігін анықтап алып, сосын бар қаражатты бір қолға жиып, жүрек жалғамақ ниетпен буфетке беттеу үшін оқшауланған едік. Бұл жоспарымызға бізге таяна келіп, тіл қатқан екі жігіттің сөзі бөгет болды. Біреуі қой көзді, дөңгелек жүзді, мұртты, мығым денелі тапал қара да, екіншісі бұйра шашты, ашаң жүзді сіліңгір ұзын.

  • Жігіттер, үшінші курстансыңдар ма?-деді қос жігіттің мұрттысы.
  • Иә.

 —  Бізге старосталарыңыз керек еді…

— Міне, мына жігіт,-деді Мақсұт өзіміздің мұртты Қаныбекті нұсқап. Осыдан кейін бейтаныс жігіттер Қаныбектен бастап, жағалай қолымызды алып, есімдерін атап, оларға қолымызды ұсына бере біз де өз атымызды атап шықтық. Сонан соң төртпақ келген тапал қарасы сөз бастады:

— Жігіттер, жаңа айтқандай менің атым – Кеша, Керімбай. Мен де, мына Әлібек те Бішкектегі Қырғыздың мемлекеттік университетінде оқимыз. Сіздер секілді болашақ журналистерміз, біз де үшінші курстың студенттеріміз. Қазақстанға, Алматыға келген мақсатымыз, сіз бен біздің аталарымыз «Бармасаң, келмесең, жат боларсың» дегендей, қазақ курстас құрбы-құрдастарымызбен достық қарым-қатынас орнату. Бізде сіздің дегідей өз тілімізде жоғары білім беретін топ екеу емес, бір-ақ топ. Мен сол топтың старостасымын,-деп зып-зып ете сөйлеп, бір тыныстады Кеша-Керімбай. Біз мұндай күтпеген  ұсынысқа жөпелдемде не айтып, не қоярымызды білмей аз-кем дағдарып қалдық. Сөйтіп ананы-мынаны айтып тұрғанда келесі сабаққа кіруге белгі беріліп, әуен ойналды. «Енді не істемек керек?..» «Ханда қырық кісінің ақылы бар» дегендей, бізді бұл тығырықтан, стартостамыз Қаныбек алып шықты.

— Кеша, Әлібек, біздің жігіттер сабаққа кіре берсін. Сендер жолдан келдіңдер ғой, қарындарың ашқан шығар. Жүріңдер, қалған әңгімені буфетке барып  жалғайық. Ал сен Қайреке, сабақтан соң курстың «ақсақалдарын» біздің бөлмеге жина, 301-топтың старостасы Біржанға айтуды ұмытпассың. Бұл саған профорг ретінде тапсырма,-деді Қаныбек сөзінің соңын маған қарата. Осылайша «жүрек жалғаймыз» деп жинаған тиын-тебеніміз Қаныбектің уысында кетіп, қонақтарға бұйыратын болды да,  біз аудиторияға беттедік…

Қос қонағымыз Алматыда бір қонып, ертеңіне күн еңкейгенше Алатаудың баурайындағы ақшаңқан қаланы аралатып, екіндідегі аутобуспен екі мейманымызды Бішкекке шығарып салдық. Алдымен келер жылғы сәуір айының үшінші сенбі-жексенбісіне қонаққа олар келетін боп келісілді. Қырғыз бауырлар бірінші боп достық ұсынғасын, «Сіздерге әуелі мейман болып өзіміз барамыз» деп өзеуреуге біз ыңғайсыздандық.

…Қонақтарымыздың келетін күні таянған сайын курстастар арасындағы абыр-сабыр көбейді. Әсіресе, курстың көшбасшылары әбігер. Үзіліс кезінде қонақтарды қалай қарсылап, қайда қыдыртатындығымыз аудиторияда айтылар әңгіменің ең басты тақырыбына айналды. Күн тәртібінде әсіресе, ақша мәселесі өте өткір тұр. Кім қандай керемет ұсыныс айтса да, ақыр аяғы қаржы-қаражатқа келіп тіреле береді. Алатын стипендиямыз сол кездегі кеңестік ақшамен 40-50 сом. Кеңес одағының мемлекет ретінде күн санап тынысы тарылып, инфляция дегенің күн өткен сайын қарқын алып, ақшаның құны қалмай барады. Бір ай бойы күткен ырыздығынан әр курстасымыз әрі кетсе 15 сом ғана бөліп берер. Одан әрі қинаудың өзі қисынсыз. Екі группаның старосталарына қоса, қос профорг пен қос комсорг* жатақханадағы бөлмелеріміздің бірінде оңаша талқылағанда «Курстастардың бәрі бірдей 10-15 сомнан бере қояр ма?» деген қауіп те айтылған-ды. Жеме-жемге келгенде әлгі күдік-күмән орынды болып шықты. Елу студенттен құралған екі топтан қызы бар, жігіті бар 12 курстасымыз қырғызстандық қонақтарды қарсылауға қаржылай қолдау көрсете алмайтындықтарын алға тартты. Олардың әрқайсысының өзіндік орынды уәжі бар екен. Бірі бөлмесіне несиеге алған теледидардың ақшасын екі айдан бері төлей алмай жүр, енді бірі денсаулығы сыр беріп, біраз дәрі-дәрмек алуға мәжбүр, тағы бірі ата-анасы пошта арқылы салған ақшаға стипендиясын үстемелеп, киім-кешегін   барынша жаңғыртып-жаңаламақ ниетте. Иә, КСРО-дай алып мемлекеттің шаңырағы шайқалып, үйреншікті қоғамдық формацияға қоса, меншіктік қатынастар күрт өзгеріп, инфляция құрық көрмеген асаудай жалынан сипатпаған өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары білім қуған студент түгілі, жұмыс істейтін адамның өзіне оңай тимеді. Алайда ақшаның орайы келді әйтеуір. Курстың әскерге барып келіп, оқуға түскен 11 жігіті былтырдан бері Алматыдағы үлкенді-кішілі газет-журналдардың редакциялары мен радиотелеарналарда жарты ставкада қызмет істейтінбіз. Стипендиямыздан беретін 15 сомның үстіне жаңағы он біріміз наурыз айына қатысты жалақымыз бен қаламақымыздан және 25 сомнан ортақ қазанға қосатын болдық. Бұған қоса екі топтың екі профоргі университеттің студенттік кәсіподағының төрағасына жағдайды жазбаша баяндап, курстың ортақ мүддесі үшін 200 сом қаржылай көмек алып бердік. Осылайша қонақ күтуге жарайтындай біраз ақшаның басы құралып, курс көшбасшыларының көңілі көншігендей болды…

       Межелі күні қонақтарымыз жеті жігіт, тоғыз қыз болып, Бішкек – Алматы автобус қатынасының алғашқы рейсімен келді. Оларды үш-төрт жігіт болып қарсылап, жатақханаға әкеліп, алдын-ала қамдалған таңғы шайды бергеннен кейін екі топтың қос-қостан староста-комсоргтары бастап, меймандырымызды қыдыртуға алып кетті. Әуелі екі-үш сағаттай қала аралалап, сосын Медеуге бармақ. Ал екі  топтың екі профоргі Нұрлан екеуміз ұйымдастыру шараларына бас-көз болып іште, жатақханада қалдық. Бәрі алдын-ала ойластырылып, кімнің қандай шаруаға жауапты екендігі күн ілгері белгіленіп қойылғандықтан, ұйымшыл курсымыздың қыз-жігіттері бірі-біріне қолғабыс болып,  Нұрлан екеумізге еш салмақ салған жоқ. Қайта қыздар жағы әзілді-шынды «Қырғыз қыздар қолтықтап кетпей, бізбен қалған қос профоргіміздің қарны ашып қалмасын» деп біздің алдымызға дәм тосып, шай құюумен болды. Қайран, сол бір жыл – он екі ай бойы аспаны ашық, жаймашуақ жаздай жайдары студенттік дәрен-ай…

Қазағы бар, қырғызы бар қыдырып кеткен құрбы-құрдастарымыз кешкі сағат алтыдан кете оралды. Бәрі мәз-мәйрам, бәрі шат-шадыман. Әсіресе, конькимен алғаш рет сырғанаған қырғыз қыз-жігіттер Медеуден алған әсерлерін бірі-бірімен жарыса айтып, тауыса алар емес. Сондай керемет көңіл күймен дастархан басына жайғастық. Біздің қыздар құйған шай мен дайындаған дәм-тағам қонақтарымызға өте ұнады. Қырғыз жігіттер біздің қыздарға, біз қырғыз бойжеткендерге көз салып, әдемі әзіл, орынды қалжың айтып, әуелете ән шырқап, арамыздағы ақындарымыз өлең оқып, несін айтасың, керім бір жарасты отырыс болды. Сосын көктемнің керімсал кешінде қырғыз қыз-жігіттермен бірге жастық шақтың мәңгі жасыл жайлауы – ҚазМУ қалашығында серуендеп, көз байлана би кешін ұйымдастырдық. Ал ертеңіне Алатаудың арғы жағынан келген замандастарымызға ару қала Алматының біраз көрікті жерін аралаттық. Әсіресе, ақ шаңқан қала Алматының төріндегі 28 панфиловшыларға арналған саябақтағы Мәңгілік алау мен батырларға арналған ескерткіштер ансамблі қырғыз құрбы-құрдастарымызға қатты әсер етті. Бүгінгі ашық аспан, бейбіт күн  үшін мерт болған аталарымыздың ерлігін қастерлеп, олардың мәрмәрдан қашалған тұлғаларына тағзым етіп, гүл шоқтарын қойдық. Сәске түс ауа КазГУ-градқа қайтып келіп, қазақтың тұңғыш ғарышкері Тоқтар Әубәкіровпен біздің университеттің бас корпусында өткен кездесуге қатыстық. Бұл жеті қат көкке самғап қайтқан батырдың ғарыштан оралғаннан кейінгі ел-жұртпен алғашқы жүздесуі еді. Дидары нұрлы, жүзі шуақты Тоқтар аға өзінің өнегелі өмір жолынан, сынақшы-ұшқыш ретінде қалыптасу кезеңінен, ғарышкерлер қатарынан қабылдануы мен ғарышқа ұшу сапарынан естеліктер айтып, студенттер қойған сұрақтарға шынайы жауап берді. Шынайылық қашан да әсерлі ғой, біз қазақтың қыранымен кездесуден қазақ-қырғызымыз бірдей ерекше қанаттанып шықтық.  Көк жүзінен оралған қаһарманмен кездесуден кейін Көктөбеге көтеріліп, Алматыны төбе басынан біраз тамашаладық. Сосын «Ауыл» ресторанынан ұлттық дәм-тағаммен ауқаттанған соң, Көктөбенің етегіндегі «Арман» кинотеатрынан қазақтың танымал режиссері Талғат Теменовтың «Махаббат бекеті» фильмін көрдік. Романтикалық сипаттағы бұл кинотуынды біздің бәрімізге ұнады. Кинодан шығысымен сол маңдағы кафелердің бірінен жүрек жалғап, аутовокзалға бет алып, соңғы рейспен қырғыз қыз-жігіттерді елдеріне шығарып салдық. Олар аттанарда мамыр айының алғашқы аптасының демалыс күндеріне  бізді қонаққа шақырды, біз бұл ұсынысты қуана хош алдық.

             …Міне, біз сапар-саяхатқа шығатын күн де келіп жетті. Сенбі күні таңғы сағат сегіздегі автобуспен біздің курстың жеті жігіті мен он бір бойжеткені айыр қалпақты ағайындардың астанасы – Бішкекке бағыт ұстадық. Асфальт жолмен «Икарус» автобус жүйткіп келеді. Алматы мен Бішкектің арасы 4-5 сағаттық жол. Билетте көрсетілген орындарымызға жайғасып, көңіліміз жайланған соң біздің курстың өнерлі жігіттерінің бірі Ерлан өзімен бірге ала шыққан домбырасының құлақкүйін келтіріп алып, сол жылдары студенттік ортада жиі шырқалатын композитор Мэлс Өзбековтың «Тобылғысайын» сызылтты.

                      Сұрасаң ауылымды Белтұрғанда,

                      Майысар қайың ағаш жел тұрғанда-ай,

                      Сұлуын өзге ауылдың неғылайын,

                      Бұралып сәмбі талдай сен тұрғанда-ай…

Қайырмасына келгенде келгенде курстың қыз-жігіттері қосыла шырқады,

                      Жұлдызымсың нұрын шашқан-ай,

                      Атыңнан айналайын Тобылғысай…

Алғашқы әннің бел ортасы ауа гитарасының құлақкүйін келтіруге кіріскен Қаныбек-староста «Тобылғысай» аяқтала бере, халық әні «Ой, көкті» әуелетті. Осы ән тәмамдала бере Ерлан «Маусымжанға» басты:

                       Қыз қосылса, теңімен жыламасын-ай,

                       Көздің жасын тектен-тек бұламасын-ай..,

 Бұл әннің қайырмасын тек біздің қыз-жігіттер ғана емес, автобустағы өзге жолаушылардың біразы қосыла шырқады:

                        Маусымжан, Маусымжан,

                        Танимын қалқам, даусыңнан…

Іле-шала «Маусымжанның» сөзін білетіндер оның шумағын да Ерланмен бірге шырқауға көшті. Осы ән аяқталысымен автобустың алдыңғы жағында отырған бір келіншек «Жайдарманды» бастады.

                          Жан көрінбес көзіме өзіңдей боп, ей,

                          Жаңа шыққан егіннің көгіндей боп, ей

                          Жайдарман, жақын кел,

                          Жан жар етем, қолың бер!..

«Жайдарманнан» кейін әлгі келіншек қазақ арасына кең таралған қырғыз әні «Жылқычының ырын» таза қырғыз тілінде шырқай жөнелді:

                           Асыл бир туқым мингеним,

                           Салқын төр жайлао жургеним,

                           Эрикпен жылқы қайтарып,

                            Қайдасың, келчи суйгеним?!

                              Жылқы оттайд шоптин турлерин,

                              Мен жуптайым жупар гулдерин

                              Санадан тақыр чықпайсың,

                              Сағындым келчи, суйгеним

                               Ырғыздар желге жалбырап,

                               Ырғыштан үркед арғымақ

                               Қамықпа келед дегендей,

                               Ай қарайд көктен жалдырап

                                Қуанам жылқы баққанға,

                                Қиялым учуп аспанға

                                Жаныма келсең болмой ма,

                                Жылқылар жушап жатқанда

                                Мен жылқычы, сен шопан,

                                Қиқырып тобын жөн салам,

                                Өлкемиз учун иштерден,

                                Өркендеп өссин гул заман

                                Боздақ бир төрди жай қылып,

                                Бос кезде жорға салдырып,

                                Чаршаған кезде демалсақ,

                                Жалыққан атты шалдырып

Не деген назға толы әуезді ән еді! Қайта-қайта тыңдай бергің келеді, қосылып шырқап кеткің келеді!.. Осы әннен кейін жөн сұраса келсек, қолында әлдилеген бөпесі бар әлгі әнші келіншек Жамбыл облысының жігітіне тұрмысқа шыққан қырғыздың Чолпан есімді қызы екен. Чолпан жеңешеміздің төркіні Алатооның арғы жағындағы айыр қалпақты ағайынның Нарын өңірі болып шықты. Отағасы екеуі бір жастан енді асқан тұңғыштары Дәуренді алып, балдырғанның нағашы жұртына қыдырып бара жатқан бойы екен. Мамыражай мамыр айында төркіндеп бара жатқан Чолпан жеңешеміз алдындағы балбөбегі «ақ мамасын» сұрап қыңқылдағанша, кезектестіріп қазақ пен қырғыздың төрт-бес әнін шырқап үлгерді. Бізден бірер жас үлкен отағасы Еркін Кеңес одағы кезінде Отан алдындағы азаматтық әскери борышын Фрунзеде* өтеген көрінеді. Сол жылдары ол Қырғызстанның астанасындағы консерваторияда оқитын болашақ жарымен қала бойынша әскери патрульдік қызметте жүргенде саябақта танысқан болып шықты.

  • Қаныбек, «Қызыл гүлім-айды» айтайық,-деп әнге қатысты алғашқы ұсынысты біздің курстың тықылдаған ең пысық қызы ақтөбелік Алтын айтты. Қанекеңде қайт жоқ, лезде «Қызыл гүлім-айды» қалықтатты.

                   Кездескенде жан еркем назданасың,

                   Жасыра алмай сырыңды көзқарасың,

                   Жадыратшы жанымды жаз боп келіп,

                   Қол жетпейтін Қызыл гүл сен ғанасың

Бұл әннің де қайырмасын курс болып, қосыла шырқадық:

                           Қызыл гүлім-ай, ай-ай,

                           Қызықтырдың-ай, ай-ай,

                           Аппақ гүлім-ай,

                           Ардақтымсың-ай…

  Кезек сол жылдары КазГУградқа қоса, бүкіл Алматыны тербеп тұрған Табыл Досымовтың әндеріне келді.

  Ақ дидарың-ай, сенің ақ дидарың-ай,

  Жүрек сырын сезбедің көп қинадың, еркем-ай,

  Жүрек сырын сезбедің, көп қинадың-ай,

                                                             ақ дидарың-ай…

  Қас-қабағың-ай сенің, қас-қабағың-ай,

 Жанарыңа қарауға жасқанамын еркем-ай,

 Ару қызы сен бе едің, астананың-ай,

                                                            қас-қабағың-ай…

 Назды күлкің-ай сенің, назды күлкің-ай,

 Назды күлкің көңілдің жазды бұлтын-ай, еркем-ай,

 «Сүйем» деген айтармын сөзді бір күні-ай,

                                                           назды күлкің-ай…

 Көзқарасың-ай сенің, көзқарасың-ай,

 Неге сонша мәз болып назданасың, еркем-ай,

 Көрмеппін едің қазақтың бозбаласын-ай,

 Қайтем сені маңдайға жазбағасын-ай,

                                                              көзқарасың-ай…

Біздің журфактың студенттері өзіміздің факультеттің түлегі Табылдың бір әнімен шектелуші ме еді?! «Астананың аруынан» кейін «Ұнатамын мен сені…», «Кешіккенің қайткенің», «Күнікей қыз», «Солдат сағынышы», «Сәйгүлік көрем…» секілді біраз ән әуеледі. Бір кезде біз шырқап отырған әндердің көш-керуенін терезеден сыртқа көз салып отырған Гүлнәрдің, — Қырғызстанның аумағына кірдік,-деген даусы үзді. Бәріміз жапатармағай тысқа көз тіктік. Қазақстаннан еш айырмашылығы жоқ көрініс. Сол таулар, сол дала, ерке самалмен тербелген сол гүлдер. Егіз қозыдай ұқсастық.  Тіпті, жолай ұшыраған айылдардың* тыныс-тіршілігі де қазақ ауылдарынан айнымайды. Әнебір төңіректің төрін бермей құлдыраңдаған құлыншақ, анабір өріске бұзау айдаған бала, сәске түс шамасында көлден иінағашпен су алып келе жатқан балауса бойжеткен… Бәрі-бәрі бала кезімізден көзіміз үйреншікті көріністер. Осылайша біз әндетіп отырып, Бішкекке қалай жеткенімізді байқамай қалдық. Аутовокзалдан бізді Кеша-Керімбай бастаған үш жігіт қарсылап, екі шағын «Рафик» аутобуспен Қырғыз мемлекеттік университетіне қарасты қалашыққа жеткізді. Бір жатақхананың алдына тоқтай бергенде бір топ қыз-жігіт бізді көліктің есігі ашылар-ашылмастан әрқайсысымызға бір-бір шоқ қызғалдақтан ұсынып, құшақ жая қарсылап, бұрыннан танитындарымыз амандық-саулық сұрасып, бірден мәре-сәре бола кеттік. Іле-шала жаңағы жатақхананың үшінші қабатына көтерілдік. Тура өткендегі біз секілді қырғыз  достарымыз өздері тұратын жатақхананың кеңірек бір бөлмесінен дастархан қамдап қойған екен. Шіркін, жастық шақтың шырқау шыңы  – студенттік дәурен-ай, күн сайын қызық, күн сайын думан, күн сайын мереке, күн сайын мейрам! Бір-екі кәсе шай ішіп, біз таңдай жібітісімен Кеша-Керімбай отырысты үйіріп ала жөнелді,

     — Әуелі Қанеке, меймандарды өзіңіз таныстырып өтсеңіз.

Мұндайға біздің Қаныбек-староста қамшы салдырған ба?! Әп сәтте бәріміздің аты-жөнімізге қоса, студенттік қоғамдық жұмысымызды, тіпті кең байтақ Қазақстанның қай өлке-өңірінен екенімізге дейін айтып шықты. Өз кезегінде Кеша-Керімбек,

        — Мені бәріңіз білесіздер, екі тарап та түгелдей таниды. Сол себепті мен таныстыру рәсімін біздің топтың профоргі Құрманжан қарындасымыздан бастайын. Өткенде біз сіздерге барғанда Құрманжан Финляндияға жарысқа кетіп, Алматыға бара алмай қалды. Сонымен, біздің топтың профоргі, көркем гимнастикадан КСРО-ның спорт шебері Құрманжан Жанаева,-дей келе өзінің оң жағындағы бойжеткенге көз қиығын салды. Іле-шала елік жанар, гүлдей нәзік, сәмбі талдай сымбатты бойжеткен орнынан көтеріліп,

     — Құрманжан,-деп күлімсірей басын изеген мезетте қырғыз жігіттердің бірі, — Сіздің профорг кім еді?-деп сұрап қалды. Мен орнымнан көтеріліп,

     — Қайырхан,- деп атымды атадым.

            — Міне, сәйкестік!-деп тағы килікті жаңағы жігіт, — Қызметтері бірдей, оған қоса, тіпті есімдеріне дейін ұқсас, Қайырхан – Құрманжан. Демек, қос профоргті қатар отырғызу керек!

Бұл сөзге өзге қыз-жігіттер ду күлісті, ал екеуміз бір-бірімізге сол сәт жылышырай қарап, сен маған жанарыңнан нұр шаша жымиып тұрдың. Екеуміз осылай танысып едік, жаным!..

         — Мына біздің жігіттердің ішіндегі ертелетіп боза ішкенді ең жақсы көретін Эркен менің миссияма  килігіп кетіп жатыр. Оны айыпқа бұйырмаңыздар. Бірақ сөйте тұра, Эрекең жөн сөз айтты. Неге бірі-бірімізді жатсынып-жатырқағандай қазақ-қырғыз болып бөлініп отырмыз? Қанкеки, Қайырхан мен Құрманжанды қатар отырғызайық, қалғанымыз үзілістен кейін көрерміз,-дегені Кеша-Керімбайдың. Сол-ақ екен айналамдағы қыз-жігіттер ысысырыла орын беріп, Құрманжанның менің жаныма төрлетуіне жағдай жасады.

         — Міне, енді қазақ пен қырғыздың, яки Қайырхан мен Құрманжанның тойында отырғандай болдық!-деп бір арманына жеткендей желпінді Эркен. Бөлменің ішін тағы күлкі кернеді. Ал сен жүзің алаулап, жанарыңды төмен салдың…

        — Керімбек, сен жаңа Құрманжанның спорт шебері екенін айтың ғой. Ал біздің Қайырхан да көптің бірі емес, жастар арасынан бокстан Қазақстанның үш дүркін чемпионы, халықаралық жарыстардың жеңімпазы. Біздің жігіт те спорт шебері,-деп тәптіштеді Алтын. (Негізі, Алтын менің мерейімді үстем етем, мәртебемді биіктетем, абыройымды асқақтатам деп отырып, сәл-пәл артық кетті. Бірді-екілі халықаралық жарыстардың жеңімпазы екенім рас, тек Қазақстанның үш дүркін емес, екі мәрте чемпионымын. Он жыл бокспен шұғылданғанда бір сыр бермеген оң қабағым биылғы финалда қайта-қайта жарылып, қан тоқтамай, ақыры төреші ақырғы айқасты мерзімінен бұрын тоқтатып, мен сол жолы күміс медальды місе тұтуға мәжбүр болдым…)

       — Енді былай істегеніміз жөн болар,-деді Кеша-Керімбек, — Бірі-бірімізге тезірек бауыр басуымыз үшін ән шырқайық. Қазақ бауырлардан қонақкәде сұрамас бұрын айылдың алты ауызы бізден болсын, қанеки!

Сол сол-ақ екен қырғыз достарымыз әуелі өз тілдерінде махаббат сезімі тұнған ән «Жаңбырлы түнді», сонан соң қазақ пен қырғызға ортақ тұлға Ілия Жақановтың «Жайлаукөл кештерін» сызылтты. «Адамзаттың Айтматовы» атанған дүние жүзіне танымал қырғыз жазушысы Шыңғыс Айтматовтың біраз шығармаларындағы басты кейіпкерлерге арнап, бірінен бірі өткен бірнеше ғажайып ән жазған композитор Ілия Жақановтың қырғыз елінде де өте танымал екендігінен біз бұрыннан хабардар едік. Енді міне, соның айшықты мысалындай алатоолық* бауырлар «Жайлаукөл кештерін» сондай шынайы беріле шырқап, бәрімізді толқытып, тебірентті. Ән аяқтала бере дуылдата қол соғып, бірі-бірімізбен жарыса әсерімізді ортаға салуға көштік. Сөзге біраз қонақ берген Кеша-Керімбай сәлден соң тізгінді қайта қолға алды: — Алыс жолдан келген достар,  шай ішіп, дәм алып отырыңыздар. Дұнған халқының ұлттық тағамы мына лағманды ұлты дұнған құрбымыз, біздің топтың ең сұлу бұрымды бойжеткендерінің бірі Зүлфияның өзі сіздер үшін арнайы пісірді. Алдарыңызға келген ас суып қалмасын, алып отырыңыздар. Кеша-Керімбайдың тап осы сөзін күтіп отырғандай, біздің курстың тағы бір тобының профоргы Нұрлан Қалқа, — Ой, Кереке, сен әлі білмейсің ғой, мен дұнған халқының ұлттық тағамы лағманды әуелден, ал сол лағманды керім дәмді ғып пісірген Зүлфия сұлуды бүгіннен бастап жақсы көремін,-деп шалқыды. Осыдан соң баршамыз ыстық дәмнен алуға кіріскендей едік, алайда айыр қалпақты ағайындардың комсоргі жаңағы Эркен тағы да аяқасты «шу» шығарды.

         — Тамада мырза, мені әлеуметтік әділеттілік мәселесі қатты мазалап, жаныма жай таптырар емес.

Бәріміз дерлік ішер асымызды жерге қойып, аңтарыла қалдық.

       — Егер сені мазалаған әлеуметтік әділеттілік мәселесі болса, ондай шаруаны кейінге қалдыруға болмайды, айт-қын, — деді староста-тамада.

       — Бәрің қараңдаршы, қос профорг Қайырхан мен Құрманжан қатар отырып, қалай жарасым тапты! Ал неге екі комсорг өмірі дүрдараз күшік пен мысық құсап, екі жақта отыруы тиіс? Осы да әлеуметтік әділеттілік пе, достар? — деп жан-жағына жорта бейкүнәмсіп қарап алып, сонан соң тосын ұсынысына тек содан ғана қолдау күткендей біздің топтың комсоргі Гүлжанарға жымия қарады.

          — Е-е-е, бәсе, манадан бері сені «Қайырхан мен Құрманжанды неге лиро-эпостық жырдың басты кейіпкерлеріне айналдыруға құмар бола қалды?» десем, сен өз мүддеңді алыстан орағытып отыр екенсің ғой, — деп группаласын тобықтан бір қағып өтті Айбек. Алайда Эркен Айбектің бұл зілсіз қағытпасын шыбын шаққан құрлы көрмей ақыры Гүлжанардың қасына жайғасып тынды.

         — Біздің жігіттер, сендер байқаңдар, менің нағашыларымда «Түркімен төрін бермейді» деген мәтел бар. Менің нағашы жұртымнан келген сұлулармен қатар отырамыз деп, өздерің түгел төрге шығып алып жүрмеңдер, — деп әзілді-шынды ескерту жасады қырғыз бойжеткендердің бірі шырайлы Шынар.  Өткенде Айбек те, Шынар да бізге қонаққа келген-ді. Сол себепті олардың екеуі де бізге көзімізге ескі таныстардай жылыұшырайды. Әрі екеуінің сөз байласқан ғашықтар екендігін де естуліміз. Сәлден соң Айбек баянмен сүйемелдеп, Шынар екеуі «Таңсәрі» әнін шырқады. Өмірде де, өнерде де көрген көз сүйсінетіндей сондай жарасымды жұп! Махаббаттарың мәңгілік, бақыттарың баянды болсын, достар!

      …Бішкектің төріндегі алғашқы отырысымыз да тап Алматыдағыдай әдемі әзіл, орынды қалжың әрі әуезді әндермен өріліп, екі сағаттың қалай өтіп кеткенін аңдамай қалдық. Қазақ-қырғызға тән ата-баба салтымен ас қайырып, бата жасап, дастарқан басынан тұрған соң қырғыз елінің астанасын араладық. Біздің Алматы сияқты Алатаудың баурайындағы Бішкек те көрікті қала екен. Әсіресе, бірнеше метрлік биік тұғырда орнатылған Манас батырдың еңселі ескерткіші қандай керемет! Халқының ар-намысын, ел-жұртының бірлігі мен теңдігін бәрінен биік қойған халық батыры тақымындағы тұлпары қыранға айналып, күллі қырғызын жарқын болашақ, кемел келешекке бастап ұшып бара жатқандай. Қырғыз елінің орталық мемлекеттік музейіне барып, бүгінгі күнге жеткенше қазақ халқы құсап, мың өліп, мың тірілген айыр қалпақты ағайынның тақсіретті тағдыры, шерменді шежіресімен таныстық. Алматылық студенттер, әсіресе, Жүсіп Баласұғын, Тоқтағұл, Аалы Тоқамбаев, Шыңғыс Айтматов сынды руханият әлемінің шамшырақтарына қатысты деректер мен жәдігерлердің тұсына көбірек кідірдік. Сондай-ақ біз осы музейде ХІХ ғасырда ел басқарған көсемдігімен, сөз бастаған шешендігімен, қара қылды қақ жарған әділдігімен, ер жүрек батылдығымен ерекшеленген қырғыз халқының арғы-бергі жылнамасындағы ең ұлы тұлғалардың бірі Құрманжан датқаның өнегелі өміріне біраз қанықтық. Сенің есіміңді «Халқына Құрманжан датқадай қалтқысыз қызмет қылсын» деген ниетпен әжең қойғандығын екеуміз музей жәдігерлерін тамашалап жүргенде өзің айтқансың, жаным!

         Шынымды айтсам, Бішкектегі бас музейге бас сұққанша, қырғыз жастарының арасынан шыққан тұңғыш олимпиада чемпионы Қаныбек Османәлиевтың 1980 жылы Мәскеуде өткен ХХІІ жазғы олимпиада ойындарында жеңіске жеткендігінен басқа атақ-даңқын білмейді екенмін. Сөйтсек, 1953 жылдың қарашасында жарық дүниеге көрінген Қаныбек ағамыз ауыр атлетикадан бірнеше рет КСРО чемпионатында топ жарғандығына қоса, Еуропаның екі мәрте, ал әлемнің төрт дүркін чемпионы екен!

       Музейден шыққасын Жүсіп Баласұғын атындағы Қырғыз мемлекеттік университетінің бір аудиториясында 1986 жылы Алматыда орын алған Желтоқсан оқиғасында қазақ жастарын ұрып-соғудан бас тартқан КСРО Қарулы күштерінің сол кездегі қатардағы жауынгері Талайбек Ысқақтегімен кездестік.

        — Ол бір қазақ елінің аспанын еңсені езер, жан-жүрегіңді жаншыр сұр бұлт тұмшалаған сұрқай күндер еді ғой. Қаншама иығыңа погон ілген, командиріңнің бұйрығын бұлжытпай орындауы тиіс әскери болсаң да, туған бауырға, туысқан халықтың ұл-қызына қол көтеру мүмкін емес екен, — деп тебіренді сол жолы Талайбек бауырымыз.

         — Ұлттық намыстың екпінімен алаңға шығып, «Менің Қазақстаным!» әнін ұлттық ұранға айналдырып, теңдік талап еткен қазақтың  өндірдей жігіт, өрімдей қыздарын әскерилер қабаған итке талатып, сапер күрегімен соғып, бастарын жарып, жаппай ұрып-соғып, әсіресе, зіңгіттей-зіңгіттей түр-түсі шикіл сары солдаттардың қазақ қыздарын шаштарынан сүйреп, құдды әкесінің құны кеткендей қаракөз қарындастарымызды іш-құрсақтарынан аяусыз тепкілегенін көргенде жаным түршікті. Тіпті шарасыздықтан жынданып кетем бе деп ойладым. Сөйте тұра «Суға кетер кісі тал қармар» дегендей, әйтеуір әупірімдеп жүріп, қазақтың төрт-бес қыз-жігітінің қанды қасаптан біртіндеп сытылып шығуына жағдай жасай алғаныма әлі күнге дейін тәубе деймін, — деп терең тыныстап, ауыр күрсінді Талайбек азамат.

      – Жайшылықта адамның бәрі батыр, ал қазақтың басына «Ақтабан шұбырынды – Алқакөл сұлама» қайта төніп, ақырзаман орнағандай болған алмағайып кезеңде ағайынға деген ақ пейіл, адал ниетіңнен айнымай, тау көтерген Толағайдай табандылық танытқан саған мың алғыс, Талай-тұлға! Қазақ-қырғыздың бірлігі бекемденіп, берекесі еселеніп, ынтымағы нығайып, ырысы молая берсін, бауырлар! — дедім мен Талайбек замандасыма біздің делегацияның атынан алғыс айтып.

        …Талайбектей үлкен жүректі азаматпен ғибратлы кездесуден кейін біз Бішкектің орталық саябағында серуендедік. Кешкі самал санамызды сергітіп, сезімді қытықтады. Сол кеште мен сенің қарлығаштың қанатындай нәзік алақаныңнан алғаш рет аялай ұстап, екеуміз қатар жүріп қыдырдық, Құрманжаным менің – құралайым менің! Желдей есіп, көбіктей көпіріп, көп сөйлеген жоқпыз. Жан-дүниемізбен ұғыстық, көз-жанарымызбен тілдестік, бірі-бірімізге әлсін-әлсін жымия қарап, қол ұстасып келе жатқан саусақтарымыз арқылы түсіністік. Жүрегіміздің үлпілі қол ұстасып келе жатқан саусақтырымыздың ұшынан сезіліп тұрды! Сол сәт маған егер екеуміздің ең нәзік тамырларымызды кесіп, бірі-біріне жалғаса, бірден жарасып, бірден үндесе бүлкілдеп соға жөнелетіндей көрінді. Саябақтағы гүлдер кешкі самалмен жәй ғана ырғалып, екеуміздің қатар жүріп қыдырғанымызға қуанышты екендіктерін сездірді. Самал жел бізге «Екеуің бір-бірің үшін жаралғансың!» деп желпіне сыбырлады. Біздің әр қадамымызды қатар өскен жапырақ-жүрек жас қайыңдар иіле құптады. Мен бастап, сен қостап, «Әселім-әнімді» ыңылдай сызылттық:

                                Самалы жұпар жазғы бір кеште,

                                Ойласаң болды Ыстықкөл жақты.

                                Айтылған сырлар түседі еске,

                                Оятқан сонда ақ махаббатты.

                                      Тулайды жүрек толқындай шалқып,

                                      Аңсайды жүрек өзіңе тартып,

                                      Сағынтқан әнім,

                                      Әселім — жаным…

Сол шақ қандай керім кез, керімсал сәт еді жаным! Бішкек шаһары өзінің алқаракөк аспанын жамылып, мың-сан жұлдыздар бізді көріп мәз болып, жымыңдай бастағанда жатақханаға оралдық.

      Біз қала аралауға кеткенде іште қалған қырғыз құрбыларымыз дастарқанды тағы да жайнатып қойған екен. Жігіттер жағы сәске түстегідей боза қоюды да ұмытпапты. Қырғыз бен қазаққа ортақ осы ұлттық сусынның өзім сол күні өмірімде бірінші рет дәмін татсам да, боза маған бірден ұнады. Ежелгі шығыс шайырларының бірі Омар Һәйәм жарықтық,

                               Қойса да білім шіркін басқа қонбай,

                              Өтейік уайымшыл қасқа болмай.

                              Түсірмей қолдан келсе, шарап ішіп,

                              Шалқиық сау да болмай, мас та болмай, — деп гөзәл жыр тізгендей, қырғыз достардың меймандос пейілінен, оған қоса өзімнің жанымда аспан-көктің жұлдызындай, өзен-көлдің құндызындай Құрманжан құрбым жүргендіктен, сол күндері мен, шынында да, саудың да санатында емес, мастың да есебінде де емес, әйтеуір шаттықтан миым шайқалып, бақыттан басым айналғандай  керемет бір күй кешкенмін. Бәлкім, бұған онсыз да алып-ұшып тұрар жас көңілді онан сайын желпінткен боза шіркіннің де әсері болған шығар… Кім білген, қазақтың қайсар да арқалы ақыны Қасым, Біз келеміз күйге малып аяқты,

                         Қолтығыңнан қанат біткен сияқты, — деп шалқығанда, мүмкін ол да мен сияқты ғашықтық ғаламатын бастан өткерген шығар…

         Сірә, бірі-бірімізге үйренісе бастағанбыз-ау, кешкі дастарқан басында  әзіл-қалжың манағыдан молырақ айтылып, ән де жиірек шырқалды. Отырыс бел ортасына ауа достарымыз кезекті әнді қосыла шырқауға көшкенде екеуміз балконға шықтық. Бішкектің барқыт түні алқаракөк айлы аспанында мың-сан жұлдызын жымыңдатып, екеумізді қуанышты қарсылады. Сан мыңдаған шақырым  қашықтықтағы жұлдыздар екеумізге «Жұптарың жазылмасын, жұптарың жазылмасын!» деп жымыңдайтындай. Сырласып біраз тұрдық. Бір кезде мен саған жұмбақ жасырдым,

          — Құрманжан, ана қатар тұрған ерекше жарық екі жұлдызға ат қойшы.

Сен бірден бірнеше нұсқа ұсындың, — Алматы мен Бішкек, Алатоо мен Алатау, Ауыл мен айыл… Қалай ұнады ма?

       — Ұнады, бірақ?..

       — Не бірақ?

       — Мен өз ұсынысымды айтайын ба?

       — Ооба¹…

       — Қайырхан мен Құрманжан!

Менің ұсынысыма сен аяқасты қуанған балдырғандай алақаныңды шапалақтай күліп, мәз болдың. Мөлдір бұлақтың сылдырындай, күміс қоңыраудың сыңғырындай сенің шынайы күлкің түнгі саф таза ауамен жаңғырып, бөлменің ішіне ерекше естілді-ау деймін, іле-шала Нұрлан Қалқаның әзіл-шыны аралас өктемсіген даусы естілді,

         — Мәссаған, қашан да, қайда да халықпен бірге болуы тиіс кәсіподақтың қос көсемі неге біздің көзімізді ала бере көптен бөлініп кеткен? Мен құсап қалың бұқарамен бірге отырмай ма? Қайырхан, Құрманжан, қане, кіріңдер, ішке!

        — Азир,  -деп сен әнтек бұрылғанда иығыңнан төгілген шашың менің бет-жүзімді желпи өтті. Сенің қолаң шашыңнан менің туған ауылым Қызылжардың қырына көктем сайын құлпырып шығатын қызғалдақтың жұпар иісі аңқыды… Балконды ашуға соза берген сол қолыңның білегіне менің оң қолым қонды. Білегіңнен ұстап, бері қаратқасын, қыпша беліңнен тартып, өзіме жақындатып едім, нұрлы жанарыңмен наздана жымидың да, кірпігіңді төмен түсірдің. Жігіттің ойы жүйрік қой, сол бір ауасы мақпалдай жұмсақ түннің жұлдыздары жымыңдаған алқаракөк айлы аспаны аясында мен сенің ақ жүзіңнен алғаш рет өбіп, гүл ерніңнен тұңғыш рет сүйдім. Не деген барқыт түн еді, не деген балшырын сәт еді, жаным!..

 Екеуміз балкон есігінің жәймен ашылғанын байқамаппыз, сықырлай жабылғанда ғана селк ете түстік. Есік қайыра толық жабылмай сәл саңылау қалғандықтан, іштегі әңгіме бізге анық естілді.

       — Сүйінші! (бұл біздің тықылдақ Алтынның даусы. Демек, жаңа балконның есігін ашып-жапқан осы пысықай болды).

       — Не үшін сүйінші? — деп сұрады даусында қызғаныштың табы бар біздің топтағы сүйкімді бойжеткендердің бірі Гүлнұр.

       — Той болатын түрі бар!

       — Немене, қазіргі заманғы қазақ-қырғыз лиро-эпосының басты кейіпкерлері сүйісіп тұр ма екен? (бұл емін-еркін сөйлей беретіндігіне біз де үйреніп қалған Эркеннің даусы). Егер тап осы сәтте біз кіріп келе жатпағанда, әлгі сұраққа зуылдақ Алтынның не деп жауап берерін кім білсін?! Ол балконнан қол ұстасып кіріп келе жатқан бізді байқады да,  лезде ойын да, бойын да жинақтап, біз жаққа қулана жымиып, көзін қысып үлгеріп,

        — Жоға, сүйісуге әлі ерте емес пе?! Міне, тура осы қазір кіріп келе жатқандарындай екеуі қол ұстасып, бірі-біріне қарап, өмірге риза қалыпта мәз болып тұр…

Біздің курстың маңдайалды юморист-сатиригі Ермахан  бозаға қызып қалғанға ұқсайды.  – Менде бір ұсыныс бар, — деп ол оң қолын көтерген күйі орнынан көтеріле берді: — Көзімізді ала бере, бізден бөлініп кеткені үшін Қайырхан мен Құрманжанға музыкалық айып, а, то есть, музыкалық салық салу керек!

          — Жақсы, ат-шапан айып бізден, достар, — дедім мен Құрманжан ыңғайсызданып тұрған әңгімені әрі қарай созғым келмей. — Қай әнді айтамыз, Құрманжан?

          — «Әселім-әнім».

          — Құрманжанға сырнай беріңдер, жігіттер, — деді қырғыздың сұңғақ бойлы сұлуы Аймира.

          — Қайрекеңе – гитара, — деді біздің комсорг Гүлжанар.

 Екеуміз қатар тұрып, қос аспаптың  құлақкүйін келтіруге кірісе бергенде сен,

      – Соңғы екі шумағын айтпай-ақ қояйық, — дедің маған ғана естірте. Мен үнсіз басымды изедім. Сөйте тұра әдемі әннің әсерімен сенің жаңағы өтінішіңді ұмытып кетіппін. «Әселім-әнімнің» екінші шумағын мен бастай бергенде, сен бірер секунд маған наздана қарап бұртиып тұрдың да, іле-шала қосыла шырқадың:

                   Тағдырмен қатал ойнатқан сонда,

                   Қайдасың менің армансыз күнім?

                   Бақ құсы едің, қонбадың қолға,

                   Қапыда қалдым зар толып үнім.

                          Тулайды жүрек,

                          Толқындай шалқып,

                          Аңсайды жүрек,

                          Өзіңе тартып,

                          Сағынтқан әнім,

                          Әселім – жаным…

                   Алыссың, жатсың білемін, сәулем,

                   Тағдырға нала не керек айтып?

                    Шіркін-ай, сол бір жарқ еткен дәурен,

                    Әселім бізге келер ме қайтып?..

                          Тулайды жүрек,

                          Толқындай шалқып,

                          Аңсайды жүрек,

                          Өзіңе тартып,

                          Сағынтқан әнім,

                          Әселім – жаным…

Сен екеуміз көптің көзінше алғаш рет шырқаған ән керім әсерлі шықты. Сырнайдың сызылған, гитараның сыңғырлаған үні онсыз да әдемі әнге онан сайын ерекше әр берді.

       — Керемет!

       — Супер дуэт!

      — Жарасымды жұп!

      — Идеальная пара!

 Біреуі, – Жұп болсын! — десе, екіншісі, – Құрманжан мен Қайырханның танысқаны, қырғыз бен қазаққа құт болсын! — деп іліп әкетіп, несін айтасың, қаумалап отырған құрбы-құрдастарымыз қазақша-қырғызшаға қоса, тіпті орысша мадақ-мақтауларын бірінен-бірі асыра дуылдата қол соқты. Орнымыздан тұра бергенде Құрманжан, «Ошы бизге коз тийбесе жакшы болот эле…¹» деп тек маған естілердей сыбырлап үлгерді. Достардың сұрауымен екеуміз қос халықтың ел ішінде, халық арасында танымал төрт әнін орындап бердік. Сол күнгі би кешінің соңын ала қыз-жігіттер бізден және ән сұрап, екеуміз қатарынан қос ән шырқадық. Не керек, сол күнді біз әнмен батырып, сол таңды біз әнмен атырдық. Не деген, көңілді күн, көгілдір түн еді! Не деген әсерлі күн, әдемі түн еді, жаным!..

       Ертеңіне таңғы шайдан кейін және екі сағаттан аса қала аралап, түскі  дәм-ырыздықтан соң біз қайтуға жиналдық. Алматыға аттанарда біз қырғыздың халық әні «Арман-айды», ал сендер қазақтың халық әніндей болып кеткен «Қызыл гүлім-айды» шырқадыңдар.

      — «Арман-айды» енді айтпаңдаршы, — деп қиылдың сен.

      — Неге?

      — «Арман» деген қазақ тілінде қандай мағына береді?

      — Арман деген арман, мечта, романтика.

      — Ал «арман» деген сөз қырғызша «қайғы-қасірет», «біржола қоштасу» деген ұғымды білдіреді. Енді айтпаңдаршы, жарай ма?

      — Жақсы.

Мен сенің «Әселім – әнімнің» соңғы екі шумағын екеуміздің неге қосылып айтқанымызды  қаламағаныңды осы диалогтан кейін түсіндім. «Алыссың, жатсың білемін сәулем, Тағдырға нала не керек айтып…» Кездейсоқ өзі жолықтырған тағдыр бізді енді алыстатып, жат қылмаса екен…

       Қоштасарда сені құшағыма алып, қызғалдақтың жұпары аңқыған сенің қолаң шашыңнан тағы да құшырлана иіскегім келген. Сен айналадағылардан ыңғайсыз екендігін көзқарасыңмен ұқтырып, көпшіліктің көзін ала бере, «Ұялшақ махаббаттың ғұмыры ұзақ екендігін ұмытпағайсың, Қайырхан» деп сыбырладың. Жанарыңа тұнған жастан өзімді көрдім, сен де менің жүрегіме қоныстанып үлгердің, жаным! Енді үш аптадан кейін жазғы сессия, ізінше өндірістік практика басталады, сосын жазғы каникул. Өндірістік практиканы мен өзімнің туған өлкеме, Алматыдан «алты айшылық» жердегі Орал өңіріне алдым. Себебі, соңғы кезде әкемнің сырқаты үдеп кетті, барынша қасында болып, көз алдында жүрейінші деген ой еді… Ал сен болсаң, жазғы каникулға шығысымен, Ыстықкөл жайлауының төріндегі ата-әжеңе жол тартасың. «Атам мен әжемді қатты сағындым, әрең шыдап жүрмін…» дегенсің кеше. Енді біз араға айлар салып, ауыл шаруашылығы жұмыстарынан оралып, сабақ кестесі бір жүйеге түскен, студент біткен жатақханаға орналасып, әбден көңілі жайланған күрең күзде бір-ақ кездесеміз. Ғашықтардың гүл жайнаған көктемге қоса, жадыраған жаймашуақ жаздың да тез өтіп, күздің лезде келгендігін аңсайтын кезі  болады екен-ау. Мен саған сөз айтып, сен маған серт беріп үлгермедің. Бірақ жан-жүрегімен ұғынысқан жандарға ондай шарттылықтың не қажеті бар?! Онсыз да бәрі түсінікті емес пе?.. Қол бұлғап сен қалып барасың, қол бұлғап мен кетіп барамын. Күрең күз тез келсе екен, жаным!..

Бауыржан  ҒҰБАЙДУЛЛИН

   

Фрунзе¹ — Қырғыз Республикасының астанасы Бішкек қаласының КСРО кезіндегі атауы.

комсорг* – Кеңес өкіметі кезіндегі жастар жетекшісі.

айыл* (қырғызша) ауыл деген сөз.

Алатоо – Алатау

Ооба  – иә

«Ошы бизге коз тийбесе жакшы болот эле…» * – Осы бізге көз тимесе жарар еді…


«61 жыл тұрған Мәскеумен қош-қайырласып, Ақ Жайыққа оралдым…»

Күні: , 157 рет оқылды

Есікті бәкене бойлы, тұйғын денелі азамат ашты. Қимыл-қозғалысы ширақ. Тіп-тік бойына, жүріс-тұрысына  қарап, «Біз іздеп келе жатқан қарияның баласы шығар…» дедім іштей. Өйткені 90 жастағы қариямен кездесуіміз керек еді.  Жолақты,  жұқа матадан тігілген қысқа жең көйлегі де қыры сынбаған, мұнтаздай. Сыртта қыркүйектің қабағы қарс түйіліп, суық тамшылармен жылап тұрған. Шалқайта ашылған нән терезеден гулеген салқын ауа бөлме ішінде «ойнақ салып» жүр екен. Сөйтсек, 90-дағы  ақсақалымыз осы кісі болып шықты. Сырт киімімді шешіп едім, денем тоңази бастады. Азынақ желді қаперіне ілмей, «Қош келдіңдер, балалар, төрлетіңдер!» деп, бірде оң жағымыздан, бірде сол жағымыздан шығады әлгі пысық шал. Облысымызға белгілі азаматтар «Осы бір ағамыздың өмірі газеттеріңізге жазуға әбден тұрады, әрі бірер аптаның төңірегінде 90-ға толады» дегенде, жасырып қайтеміз, «Құлағы ести ме, көзі көре ме?» деп сытылып кетпекші болдық. «Ойбуй-й-й, масаның ызыңын естіп қояды!» Әрі қарай індетіп едік, тіпті елеңдетті. Мәскеуде 61 жыл тұрыпты… Сол Мәскеудің милициясында өмір бойы қызмет жасап, сол жерден опалы қызметі үшін абыроймен, марапат-мақтаумен доғарысқа шығыпты.

— Мұрзасенов Серікқалимын, — деді 90 жасты тақиямен ұрғалы тұрған қария тып етіп, арқалы орындыққа шаншыла отырып жатып. Сол отырғаннан екі сағат бойғы әңгіме-дүкенімізде не артқа шалқаймады, не алға еңкеймеді. Нән терезеден азынаған өтпе жел желкемізге шаншудай қадалып барады. Қария «сквознякқа» пысқырып отырған жоқ. Жасырмай айтсақ, ақсақал өзі туралы жазуымызға қарсы болды.

– Шырақтарым, мен Мәскеуде тұрғаным болмаса, министр немесе депутат, тіпті жоғары лауазымды қызмет атқарған жоқпын. Қаратабан колхозшының қарапайым баласымын. Тіпті сендерге не айтарымды білмей отырмын.

«Мәскеуге қалай барып жүрсіз?» болды алғашқы сұрағымыз.

— Мына Қазталовтың Березин (қазір Қайыңды) ауылының тумасымын, 1928 жылы 1 қазанда  дүниеге келдім. 7-сыныпты бітіргеннен кейін оқи алмадым. Соғыстың түтеп тұрған кезі ғой. Мал бағатын әкеме көмекші болып жүргенімде  колхоз бастығы шақырып алып, «Сен бала учетчик боласың» деді.

«Болайын» дедім. Болдым да. Сол учетчик маған өмір бойына керім пайдаға асты. 1949 жылдың көктемінде әскерге алындым. Ол кезде ақша дегенді көрмейміз. Колхоз еңбеккүн жазады. Оған тамақ береді. Әскерге аттанғанымда бір қарын май берді.

Мамыр айының кезі, пойызға отырғанымызда қарындағы май былқылдап, ери бастады. Сатпасам, бұзылып кететін түрі бар, әлгіні стансаларда күрешкелеп сатып, қаражат жинап алдым. Мәскеуге түстік. Ауылдың баласымыз, орысшаға жоқпыз. Бірақ командирлерімнің айтқанын қағып алып, бұлжытпай, уақытында олар талап еткендей  орындайтындығым, өліп бара жатсам да, өтірік айтпайтындығым орыс командирлеріме жақса керек, олар маған сеніммен қарады.

Араға айлар түскенде рота командирі шақырып жатыр деді. Бардым. «Сен гражданкада кім болып жұмыс істедің?» — деді. Есепші болғанымды мәлім еттім. «Ты, оказывается, специалист?» — дейді командирім. Сосын «снабженец боласың»  деді. Шошып кеткенімді жасырмаймын. Бірақ әскери тәртіпке төселе бастағанмын. Сымдай тартыла қалып, қолымды шекеге қойып, «Есть!» дедім. Сөйтіп, сонау Қазталовтың қырынан келген қойшының баласы ротаның «снабженеці» болып шыға келді. Құдай сақтасын, ол жұмыс дегеніңіз, мықты екен. Әскери аэродромның құрылысын салатын ротаның бүкіл құрылыс материалдарына жауап бересің және бәрі қолыңнан өтеді. Оны дөңгелетіп әкеттім. «Ешкімді алдама! Жасырма! Өтірік айтпа!» деген еді командирім. Алға озыңқырап айтсам, сол командиріммен бес жылдың ішінде бір туғандай бауыр басып кеттім. Бір-бірімізге кереметтей сендік. Ұятқа қалдырған жерім болған жоқ.

Әскерден босаған бойда Мәскеудің милициясына жұмысқа жолдама берді. Мәскеудегі Тимирязев аудандық ішкі істер басқармасына жұмысқа кірдім. 40 жыл 7 ай Мәскеудің милициясында қызмет еттім. Құдай қарасты ма, айналайындар, бұл бастан талай қауіпті жайт өтті ғой, солардың бәрінен аман қалдым… Біреуін ғана айтайын.

Бір күні шақырту түсті. Айтылған үйге қаруымды ыңғайлап, сақтықпен кірдім. Екі көзі ақиған біреу алдымнан шықты. Еденге көзім түсіп кетіп еді, судай аққан қан…

Және тап тамағынан қырқылған адамның басы жатыр. Әріректе теңкиген, басы жоқ, әйел адамның денесі жатыр. Екі көзі ақиып, ақыра ұмтылған әлгіні қолтығына кіре бере, жамбасқа салдым да, алып ұрдым. Кісенді де салып үлгердім. Арақтан «белая горячкаға» айналған алқаш өзінің анасын бауыздап тастапты… Талай қанішерді тұтқындауға тура келді, құрысын, қайсыбірін айтасың…

— Серікқали ағамыздың сонау 60, 70, 80-ші жылдарда, одан кейін де Оралдан, Қазталовтан барған адамдарға тигізген шапағаты көп, орасан көп, — дейді ауыл шаруашылығы және банк саласының ардагерлері Жеңіс Дүйсекешев пен Борис Ізбасаров ағаларымыз, жақсы көретін інілерінің бірі – Бекет Мырзахметов.

— Мәскеуге басы ауырып, балтыры сыздап, дәрігерге емделуге барған жандар ағамыздың үйіне түсетін. Оларды қонақ ретінде күтіп алатыны өз алдына, Серікқали ағамыз зыр жүгіріп жүріп, шаруаларын тындырып береді екен. Тіпті жиналысқа, курортқа, іссапарларға барғандар да осы үйге соқпай кетпейді екен. Бара-бара Қазталов ауданының шаруашылықтары бұл ағамызды өздеріне экспедитор ретінде пайдаланып, біраз көмегін көрді. Өйткені танысқан адамын орыс болсын, шүршіт болсын, өзіне жақын етіп алатын, тілін табатын асқан дипломат ағамыз шаруашылықтарға қажет шаруаларды солар арқылы ән сағатта орайластырып беретін. Шаруашылық басшылары, колхоз төрағалары Сәкең арқылы шаруашылықтарының мұқтаждарын шешіп отырды. Ал Сәкеңнің өзі елге келе қалса, қазталовтықтар төбелеріне көтеріп, қатты құрметтейтін. Соның ішінде мен де болдым, — деп Жеңіс Дүйсекешев ағамыз ағынан жарылады.

Серікқали ағамыз Мәскеуде қатардағы милиция қызметкері болғанымен, қазақтың талай жайсаңымен мидай араласқан. Орал обкомының бірінші хатшысы М. Ықсанов, обком хатшысы С. Тотанов, Мәскеудегі Қазақстан өкілдігінің жауапты қызметкері С. Жаданов, аупартком хатшылары Р. Сүйербаев, М. Ысқақов, «Қазақстан әйелдері» журналының бас редакторы Ә. Жакетова, шаруашылық басшылары Ғ. Лұқпанов, С. Сәлімгереев, К. Хұсайынов, Ж. Хамзин, С. Даниялов, сот қызметкері Х. Жақыпов Сәкеңнің үйінде талай болған екен. Ал бұларға Қазақ КСР-ы Жоғарғы Кеңесінің депутаты С. Жақашева, И. Құтқожин, А. Қаналиев, Б. Есенғалиев, Қ. Абдрахимов, С. Төлеуішев және облысымыздың басқа да белгілі азаматтарын тағы қо-сыңыз.

Елімізге есімі кеңінен белгілі ұстаз Жақашева Сәндеш апамыз былай дейді:

— Серікқали замандасымыз жас күнінде өте сері жігіт еді. Ауылымыздағы қаракөз қыздарымызға бұйырмай, Мәскеу асып, сол жақта татардың сұлу қызының құрығына түсіп қалды. Жары жақсы адам еді. Ылғи араласып тұрдық. Сәкеңе таң қалатыным, Мәскеуде 61 жыл тұрса да, қазақшасы өз алдына, әлі күнге дейін қазақтың халық әндерін нәшіне келтіріп орындайды. «Елім-ай» мен «Сәулем-ай»ды құйқылжытатынын айтсайшы…

Мақал-мәтелдерді орнымен, сәнімен қолданып, әңгімесін құлпыр-тып айтады. Бір ауыз орысша араластырмайды. Жыр-дастандарды жатқа соғады. 90-ға келген жасына қарамастан, жаны сергек, көңілі ашық, аңқылдайды да отырады. Есте сақтау қабілеті керемет! Мұндай шалдар өте сирек қой!

«Жанұяңыз туралы да білгіміз келіп отыр», — дедік Серікқали ағамызбен әжің-гүжің әңгімеміз қызды-ау деген бір тұста. «Елден жырақ жүргесін бе, өзіміздің қазақ қыздарын кезіктіре алмадым. Басима атты татар қызына үйлендім. Обалы қайсы, жарықтық, жақсы жар, адал серігім болды. Төрт бала сүйдік. Өзі орыс ортасында, Мәскеуде өссе де, менің қонақтарымды жатырқаған жоқ. Күндіз-түні ағылып келіп жататын ағайындарды қабағын шытпай қарсылаушы еді-ау, жарықтығым-ай, — деп ағамыз кәдімгідей мұңайып қалды. – Жарым Басимаға екі дүниеде де ризамын. Ол кісі дүние салғаннан кейін алты жылдай жалғыз тұрдым. Ұл-қыздарым көмектесіп тұрды. Бірақ қартайғанда жалғыздық деген қиын екен. 6 жыл 60 жылдай болды.

Айттым ғой, бұл бастан қайғы да өтті. Екі әйелімнен, 2 баламнан айырылдым… Не істейсің, тағдыр ғой… Екі қыз-күйеу балам, 8 немере-жиенім бар. Олар Мәскеуде, Алматыда тұрып жатыр. Шүкір деймін Аллаға!..

Жақсы араласқан Сүйербаев Рахметолла інім елден әдейі іздеп келіп, «Сәке, балаларыңызды өсірдіңіз-өндірдіңіз, қамқорлығы-ңызды жасадыңыз. Енді елге оралмайсыз ба?.. Туған ауылыңызда тұрасыз ба, Оралға орналасасыз ба, қалағаныңызды жасайық. Ел өзіңіздікі. Талай көмектестіңіз, сізді бәрі таниды. «Әлтекенің Хрущеві» деп өзіңізге еркелейтін ауылдастарыңыз, Құдайға шүкір, бар. Оралдан екі жарты бір бүтін болатын жеңгеміз де табылып қалар», — деп әзіл-шынын араластырса да, шынын айтты. Жеңіс, Борис, Бекет інілерім де осы бағытта қолқалай бастады. Сөйтіп, жасым 85-ке қараған шағымда Ақ Жайыққа маңдай түзедім, анау інілерім көші-қон, үй-жай мәселесін зыр жүгіріп жүріп, тастай қылды».

Көп ұзамай, сол інілері Серікқали ағамыздың 36 жыл ұстаздық еткен, талай марапат иесі, ардагер ұстаз Баймұратова Клара апайымызбен отау құруына ұйытқы болады. Екі жақтағы балалар да еш қарсылық танытпайды. «1965 жылы марқұм күйеуіммен Мәскеуге барғанда ағаңыздың үйінде бол-ғанбыз. Сонда көңілде қалып қойған ғой», — деп баяғының бәйбішелеріндей мол пішілген Клара апамыз әзіл қыстырады әңгімесіне. Қақталған күмістей ақ жүзінде қызыл жалқын ойнайды. Күнінде аққұбаның ажары атқан таңдай әдемісі болғанынан әлі де ажырай қоймапты. Бір-біріне жарасып-ақ тұр! Жасаған Ие екеуіне бақуатты күндер сыйлағай!

Есенжол ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал өңірі»


Қара бақсы Тәжбен

Күні: , 85 рет оқылды

Бұл қиял-ғажайып ертегіге бергісіз, тылсымға толы хикаяны Қаратөбе ауданы, Егіндікөл ауылының тұрғыны, зейнеткер Меңдібике Сәлімгерееваның баяндауынан жазып алған едік. Оның анасы Қаншым әжей де ертегі біткенді жырдай қылып, майын тамыза айтатын әңгімешіл адам болған екен.

Бала күнімде аяқ-қолым қап-қара, домаланған ірі болдым. Әжемнің қасында ер бала секілді еркін өстім. Кей жағдайда анам «Өй, осы қыз Тәжбен нағашысына ұқсап, денесіне дейін іп-ірі. Осы ренжімесінші, ренжісе болды, екі көзі қып-қызыл болып кетеді» деп отыратын-ды. Тәжбен —  шешемнің немере ағасы екен. «Қара бақсы» атанған.

Қаратөбенің Аққозы жағында шешемнің әкесінің есімімен аталатын «Ділмәмбет гурті» дейтін қыстақтың орны бар. Тәжбен нағашымыз сол маңайды мекендепті. Көшкенде Атырау бағытына ұзап кетеді екен. Ол кісілер Алашаның Қарабура — Божан руынан. Тәжбен нағашымның бақсылық қасиетін білетіндер оны ат жіберіп жиі алдырады екен. Тәжбеннің қарындасынан туған 16-17 жас шамасындағы жиені болған. Сол жиен бір күні шешесіне: «Ойпырым-ай, нағашымның аруағы масқара көрінеді. Осы кісіні бір сынамасам» депті. Шешесі: «Әй, буылып қаларсың, жәйыңа жүр, нең бар?» демей ме. «Өй, аяғы құмға батпайды дейді ғой, көрейін мен оны» деп бала да дегенінен қайтпапты. Көп ұзамай, он шақырымдай жердегі көрші ауыл нағашымды бақсының ойынын салдырмаққа шақырады. Әлгі жиені тайға мініп, нағашыма ілеседі. Тәжбен нағашым барған жерінде қона жатып ойын салады. Таңға таяу жиені мініп келген аттарды арқан-тұсаудан босатып, айдап жібереді. Нағашым асықпай тынығып, түскі шәйдан соң, ауылына қайтуға рұқсат сұрайды. «Атымды әкеліңдер» десе, ауыл жігіттері әрі-бері шапқылап, аттарды таба алмайды. Сонда нағашым жайбарақат жымиып, «Табылар. Ауыл арасы қашық емес. Мына бала шаршамаса, жаяу жүре берерміз. Алаң болмаңдар» депті. Сөйтіп нағашылы-жиенді екеу жаяу жолға шығады. Біраз жолды еңсергесін қызыл құмды шағылға кезігеді. Күн қызып тұр. Бала аяғын құмнан алып жүре алмай, шөлдеп, әбден титықтайды. «Нағашы, шаршап өліп барамын» деп жалынғандай болғанда, Тәжбен жиеніне «Кел, арқама мін» депті. Нағашының арқасына мініп алып, аяғына көз салса, қалың құмның бетімен жеп-жеңіл, желпіте аяңдап келеді екен. Бір мезгілде бетін шыптамен жауып қойған ағаш шелекті шеген құдықтың қасына жетеді. Су ішіп, жуынғасын шапандарын жастанып, тыныстап алмақ болады. Сәлден соң аттың дүбірі естілгендей болады. Жиені көзін тігіп қараса, Шайтантөбе жағынан бірдей қара сәйгүлік мінген қос аттылы келе жатыр екен. Нағашысы басын көтерместен жата береді. Аттылы кісілер құдыққа келіп тоқтайды. Бала барып сәлем берсе, әлгілер үн қатпайды. Жылқыларының құйрығына байлаулы келген ағаш астаулары бар екен. Су құйып, аттарын суарады да, астауларды жылқылардың құйрығына қайта байлайды. «Нағашы, мыналар саңырау ма, соқыр ма, неге тіл қатпайды?» дейді жиені аң-таң болып. Нағашысы «Бала, бері келіп жат» депті. Бала айтқан тілді алмайды. Онысымен қоймай, ат құйрығына байланған астаудың біріне отырып алыпты. Сонда Тәжбен «Әй, бала, ана кісілердің аяғына қарадың ба?» депті. Бала көзін салса, аяқтарының ұшы теріс қарап тұр екен. «Ойбай, нағашы, мыналар шайтан ба, пері ме, мені алып зытып барады» дегенде, Тәжбен нағашым «Ай, сені де…» деп шапанын қағып, екінші ас-тауға мініп алады. Сол зулағаннан зулап отырып, Шайтантөбеден былай түскенде бір ауылға тап болады. Бала «Мұндағы адамдардың аяқтарының бәрі бірдей неге теріс бұратылып кеткен?» деп нағашысынан таңдана сұрай беріпті.

Бақса, перінің ауылында қыз ұзату тойы болып жатыр екен. Перілер бұларды емес, бұлар перілерді бірінші болып көреді. Бала қызықтап ананы да, мынаны да, ұзатылып жатқан қызды да түртіп қалады. Түрткендері шетінен ауыздары көпіріп, бақшаңдап құлай береді. Перілердің ішінен біреуі келіп, бірдеңе оқыған болады. Бірақ бұларға түк те болмайды. Әлден уақытта аттың дүбірі естілгендей болады. Бала жабындыдан қараса, манағы қара сәйгүлік мініп, қара киінген қос аттылы ерттеулі ақбоз атқа мінген біреуді орталарына салып алып келеді екен. Кідірмей-ақ, басына үлкен ақ жаулық ораған кемпір ақбоз аттан түсе бергенде Тәжбен: «Ал, бала, сақ бол, менің артымнан жүр. Мына кемпірдің қамшысының ұшы тимесін. Тисе бізді аластап тастайды» дейді. Кемпір кіріп келіп, қамшысын сойдақтатып әрлі-берлі жүргенде бала: «Ойбай, нағашы, мынаның сүдіні жаман екен» деп Тәжбенге тығыла беріпті. Кемпір олай да былай екі үш рет айналғаннан арғысын бұлар білмей қалады. Бір уақытта Тәжбен нағашымыз көзін ашса, күн батып барады екен. Жиені екеуі Шайтантөбенің етегінде, аяқтарының астында қос аттың қу басы, қойындарында шиден жасалған қыз-келіншектің кейпіндегі қуыршақ жатыр екен. Бұларды аластап, көшіріп тастапты. Балаға тұр-тұрласа, әлсіз ыңыранып, былқ-сылқ жата береді. Тәжбен баланы иығына салып, құдық басына апарып жуындырады. Сөйткенше, ауыл адамдары да аттарын жетектеп жетеді. Баланы Қара молда деген пері оқуын білетін кісіге апарып, он күн оқытқанда ғана қалпына келеді. Кейін жиені «Тәжбен нағашы, сен күштілігіңмен Қара бақсы атансаң да, екеумізді қосып аластап тастады-ау» деп қалжыңдағанда нағашысы «дүбірді естігенде-ақ, тас төбем шымырлап оқуының күштілігін сезіп едім. Айтып едім ғой, қамшысының ұшы тигенде біз ешнәрсені білмей де қалдық» депті. Сол сол-ақ екен, бала «Алла сақтасын, жының да өзіңе, өзің де өзіңе» деп Тәжбенге жуымай кетіпті. «Тәжбен нағашың толық, ірі, қасы қалың, қара кісі болды. Ішке кіріп келгенде жүзінің сұстылығынан бала түгіл, үлкен кісінің өзі қаймыққандай еді» деп шешем айтып отыратын.

Жазып  алған Нұртас  НАБИОЛЛАҰЛЫ


Көпке ұнаған жан еді

Күні: , 45 рет оқылды

2 қазан – В. Шукшинді еске алу күні

Балалық шақтың тәтті сарқындысын бойыма талмасам, солардың алғашқыларының қатарында көрген киноларым көз алдымда тұрады. Өйткені тым жас кезімде әкем ауылдағы клубта киномеханик, шешем көрермендерге билет сатушы кассир еді. Ол шақта біз көрмеген кино некен-саяқ болатын. Кешкі сеанс басталмай жатып-ақ, өзіме тиген «айрықша артықшылықты» пайдаланып, алдыңғы орындықтың бірінде тапжылмастан экранға үңілер едім.

Алпысыншы жылдардың ортасында ауылымыздағы клубқа әкем аудан орталығынан «Екі Федор», «Алтын эшелон» деген фильмдерді әкеліп қойды. Әкемнің кинобудкасындағы үстелдің үстінде жататын кинофильмдер каталогы жазылған қалың кітапты қарасам, екі картинаның алдыңғысы 1958, соңғысы 1959 жылы түсірілген екен. Өзіммен бір жылы дүниеге келген әлгі фильмдерді клубтан екі түн бойы көрдім. Арада бірер жыл өтті ме, өтпеді ме, білмеймін, әкем тағы да «Ваш сын и брат», «Странные люди», соңынан «Печки-лавочки» деп аталатын фильмдерді де әкелді. Бұлардың барлығында басты рөлде ойнайтын кейіпкер бұрынғы көріп жүрген киноларымдағы актерлар сияқты қабағы қатуланып, иығына қару асынып, майданға аттанбайды, бірден атыс-шабысқа кірісіп кетпейді. Өзі тым жұпыны да қарапайым. Тізесінен келетін көк шөптің үстінде жалаңаяқ жүреді. Шалбарының балағын түріп алып, дөң басында тыныстап, жалаңаяқ отырады. Қолына орақ ұстап, шөп шабады. Бір нәрседен қысылып, ұялғаны ма, оң қолын төбесіне апарып, бейкүнә кескінмен қымсына, имене күлетіні өзіне жарасып тұрады. Тіпті осы түр-тұрпаты мен мінез-құлқының өзі, бажайлап қарағанда, қазаққа көбірек ұқсап кеткендей көріне ме, қалай?!.. Әйтеуір, бар-болмысымен күнде көріп, етене жақын жүретін жандай елестейді.

Сәл есейгесін білдім, әлгі актердің есімі Василий Шукшин екен. Өзі әкеммен түйдей құрдас болып шықты. Ержете келе, жетпісінші жылдардың ортасындағы қолына қалам ұстаған әріптестерім сияқты мен де Шукшин «ауруымен» ауыра бастадым…

Оның адам характерін (мінезқұлық) жетік білуімен сонау қиыр шеттегі Алтай өлкесінен келіп, Мәскеудің зиялы қауымын «қитұрқы» әңгіме-хикаяттары арқылы тәнті қылғанын басым көпшілік жақсы біледі. Барша халықты талантымен мойындатқан жазушы, кинорежиссер әрі актер болды. Алайда соңғы жылдары қайсыбір зерттеушілер мен журналистер баспасөз беттерінде «Шукшиннің әңгіме-хикаялары болмаса, оның ойнаған, түсірген фильмдері есте қалмайды» дегенді айтып, жазып жүр. Өз басым, бұл пікірмен келіскім келмейді. Есте қалмаса, 1958-1972 жылдар аралығында «Екі Федор», «Алтын эшелон», «Когда деревья были большими», «Журналист», «Даурия» секілді ол ойнаған фильмдер Кеңес киносының көш басына шығып, 200 миллион көрермен жинамас еді. Есте сақталмайтын болса, оның М. Горький атындағы киностудияда түсірген «Живет такой парень» кинохикаятын 1964 жылы 27 миллион көрермен көріп, жылдың ең үздік фильмдерінің қатарына қоспас еді. Естен шығып, жадымызда ұсталмайтын болса, оның «Мосфильм» киностудиясында түсірген әрі өзі сценарийін жазып, басты рөлде ойнаған «Калина красная» («Қызыл бүрген») драмасы 1974 жылы 62 миллион 500 мың көрермен жинап, қазіргі тілмен айтсақ, кеңестік блокбастер атанбас еді.

Соңғы фильмнің зор машақатпен түсірілгенін біз біле бермейміз. Кеңес киносы жөнінде көп білетін іргелі зерттеуші Федор Раззаковтың айтуынша, «Мосфильм» киностудиясының басшылары Василий Макаровичті саяси көзқарасы үшін бөтен-бастақ санап, жат көрген. Сол себептен картина өндіріске өте қиындықпен өтті. Фильмді түсіруге сметаға сәйкес 354 мың сом бөлінді. Бұл Кеңес киносында ең аз қаржы болып есептелетін.

Оның үстіне киностудия басшылығы фильмді түсіруші топты өте жұпыны киноаппаратуралармен жарақтандырып, штатын басқа фильмдердегі кинотоптарға алмай жүрген кездейсоқ адамдардан жасақтады. Соған сәйкес кинотоптың өз ішінде достық қарым-қатынас төмен дәрежеде болғанға ұқсайды.

Сексенінші жылдардағы «Советский экран» журналындағы естеліктен Шукшин өз кейіпкері Егор Прокудиннің ақ қайыңмен сөйлесіп тұратын шағын көріністі түсіріп жатқанда ассистенттің біреуі: «Федерико Феллини «Амаркорд» пен «Римді» түсіреді, ал біздің Вася қайыңдарды сипап, әлпештейді. «Мосфильмнің» ұшпағын шығаратын адамды тауып, жетіскен екенбіз» — деп кекетіп-мұқатқан жолдарын оқығаным жадымда сақталыпты. Түрлі кедергілерге қарамастан, ол бәріне шыдады. Шукшинге маңыздысы жұмыс болатын, басқасына пысқырып та қарамайтын. Табандылығының арқасында нағыз шедевр жасауға қол жеткізді. Өкініштісі сол, ойнаған кейіпкерін фильмнің соңында режиссерлік қиялмен қазаға ұшыратуы өзіне сәуегейлік болып жабысты. Тура бір жылдан кейін, дәлірек айтқанда, 1974 жылғы 2 қазанда Волгоград облысының маңында «Олар Отан үшін шайқасты» фильмін түсіру кезінде Шукшинді жолдастары теплоход каютасындағы жатын орнынан өлі күйінде тауып алды…

Бұл халықтың сүйіспеншілігіне бөленген туындыдан не ұқтық, қандай ой түйдік десек, алдымен, бұл фильмде Шукшин адамның туған жеріне деген жауапкершілігін айтқысы келген және оны жеткізе де білген. Пендеге тән осалдық, қателік, күнәһарлық қылықтарымызға ерте ме, кеш пе, бәрібір, жауап беруімізге тура келеді.

Өтірік айту, ұятсыздық, қорқақтық қылу, сатқындық жасау, жемқорлыққа бару секілді мінез-құлқымыз үшін түбінде толық есеп беретініміз хақ. «Қызыл бүрген» осы жайттардың өтеуін еске салып, адамның адамға жасаған жамандығы мен жақсылығын қай уақытта да алдына келтіретіндігі жөнінде баяндайтын халықтың ары мен ұятына айналған кино-тәмсіл болды.

Зерттеушілердің арасында «Шукшиннің анасы Алтай қызы-мыс, тіпті өз жұрты алтайлық екен» деген әңгіме де тарап жүр. Түркі тектес халықтың тұқымынан өрбіп, Еуропа жұртының даңқын айдай әлемге танытқандар да бар ғой.

Р.S.  Соңғы жылдары Шукшин туралы ойлай қалсам, есіме бірден Оралхан Бөкей мен Роллан Сейсенбаев түседі. Үшеуінің де жазу мәнерінде сәйкестік бар тәрізді. Мұның өзі үшеуінің де туып-өскен өлкелерінің бір-бірінен айнымай ұқсас келуінен, бір-бірінен онша алыс емес жерде орналасуынан шығар, бәлкім…

Нұрымбек  ЖАПАҚОВ,

Жәнібек ауданы


«Алашорда тарихының ашылмаған тұстары көп»

Күні: , 46 рет оқылды

Биылғы қыркүйек айында Күнбатыс Алашорда үкіметінің құрылғанына 100 жыл толды. Осыған  орай  Батыс  Қазақстан инновациялық-технологиялық  университетінің  профессоры, тарих ғылымдарының кандидаты, алаштанушы, Ж. Досмұхамедов атындағы  «Қайраткер»  қоғамдық қорының  президенті  Дәметкен Сүлейменовамен  аталмыш  тақырып  аясында  сұхбаттасудың сәті түскен еді.


— Дәметкен Досмұқанқызы, осыдан дәл бір ғасыр бұрын Күнбатыс Алашорда үкіметі қандай жағдайда құрылып еді? Оның бастауында кімдер тұрды? Әңгімемізді осыдан бастасақ… — Күнбатыс Алашорда – бұл ха-лықтық атау. 1918 жылы 18 мамырда Жымпиты елді мекенінде өткен Орал қазақтарының IV сиезінде «Ойыл уәлаяты» атты Уақытша үкімет құрылған еді. Оның басшысы болып заңгер, шешен Жаһанша Досмұхамедов сайланған болатын. Үкімет құрамы жеті адамнан тұрды. Олар – Халел Досмұхамедов, Дәулетше Күсепқалиев, Салық Омарұлы, Қалдыбай Асанов, Ғабдол-Ғалым Қуанайұлы, Сабыр Сарғо-жин. 1918 жылы 8 қыркүйекте Уфа қаласында «Уфа директориясы» үкіметінің мәжілісі болды. Осы жиынға Алашорда үкіметі басшылары қатысты. Уфа директориясы Алашорда үкіметі таратылды деген шешім қабылдайды. Бұл шешіммен келіспеген Алашорда үкіметінің басшылары 11 қыркүйек күні Төтенше жиналыс жасап, Жымпитыда құрылған «Ойыл уәлаяты» атты Уақытша үкіметті таратылды деп мәлімдейді де, «Алашорданың Батыс бөлімі» атты жаңа үкіметтің құрылғанын жариялайды. Оның төрағасы болып Жаһанша Досмұхамедов сайланады. Алаш қайрат-керлерінің мұндай шешім қабыл-дауы сол кездегі саяси жағдайға байланысты болатын. — Техника қазіргідей дамы-маған кезеңде Алашорданың Шығыс бөлімімен Батыс Алаш-орда арасындағы байланыс қалай жүзеге асырылды екен? — Бұл кезде Батыс пен Шығысты байланыстыратын телеграф жүйесі болған жоқ. Хат-хабар, не- гізінен, пошта қызметі арқылы жүзеге асырылды. Ол жөнінде Ж. Досмұхамедов пен Ә. Бөкейхановтың жазысқан хаттары дәлел бола алады. Сонымен қатар Жымпитыда телеграф байланысы болған. Ж. Досмұхамедов көршілес Орынбор, Самара облыстарымен телеграф арқылы хат-хабар алысып тұрған. Ол сондай-ақ Мәскеуден телеграф арқылы Семеймен тікелей байланысқа шығып, Х. Ғаб- басов, Ә. Бөкейхановтармен хабарласқан. — Кеңес үкіметі орнығып үлгермей жатып, Батыс Алашорданың бастауында тұрған «Ойыл уәлаятында» «Большевизмнің салдарын жою» жөніндегі комиссия құрылыпты. Бұл комиссия нақты қандай істермен ай-налысқан? Оның құрамында кімдер болды? — Ж. Досмұхамедов саяси жағ-дайдың күрт шиеленісуіне байланысты «Ойыл уәлаятындағы» бүкіл билікті бір қолға шоғырландыруға мәжбүр болады. 1919 жылы «Алашорданың Батыс бөлімшесі» атты үкіметін Жымпитыдан Ойылға кө-шіріп, өзі Жымпитыда қорғаныс комитетін құрды, сонымен бір мез- гілде Жоғарғы сотқа төрағалық етіп, Батыс бөлімшенің әскери бөліміне басшылық жасады. «Боль- шевизмнің салдарын жою» жө-ніндегі комиссия қазақ халқын ақтар мен қызылдардың соғыс шапқыншылығынан қорғау, халықтың қолындағы мал-мүлкін шығынға ұшыратпау бағытында қыз-мет атқарды. Комиссия құрамында земство басқармасы басшылары, әскери қызмет басшылары болды. «Ойыл уәлаяты» кейіннен «Алаш-орданың Батыс бөлімі» атты үкіметтің билігін ұстануға әрекет етті. Уәлаяттың әскери жасағын Сабыр Сарғожин, Нәдірше Есімханов, Айтқали Абылаев басқарды, бас интендант міндетін Беркінғали Атшыбаев атқарды. Мұрат Қаратаев хорунжий, уәлаяттың әскери офицері, ал Ғұбайдолла Мұхитов прапорщик болды.   — Ж. Досмұхамедов басқарған Әскери-далалық сот қызметіне тоқталсаңыз? Аталмыш сот кімдерді соттады? — Әскери-далалық сот, негізінен, «Ойыл уәлаятындағы» тәртіпті сақтау мақсатында құрылған еді. Әскери-далалық сотта әскер тәртібін бұзған немесе әскери қызметтен қашқан адамдар жазалан- ған, бірақ олар туралы нақты мә-ліметтер жоқ.   — Батыс Алашорданың әскері жайында, олардың қа-тарындағы ерекше ерлігімен танылған жандар туралы не айтуға болады?   — Алаш әскері «Ойыл уәлаяты» атты үкімет құрылған кезден бастап қалыптаса бастады. Алаш әскерін жасақтауда үкіметке ерекше көмек көрсеткендер қазақ халқының ішінен шыққан ауқатты адамдар болды. Атап айтсақ, Шұғыл Қажы, Ахметше Көсепқалиев, Тобанияз Әлниязов, тағы басқалар. «Ойыл уәлаяты» үкіметіне көмек қолын созған Тобанияз Әлниязов былай дейді: «Жаһанша мырза, бастаған ісің оң болсын, қолға алған ісіңді орындап шығуда адайлар мықты тірегің болады деп сен. Ойылдан ашқалы отырған кадеттер мектебіне 100 жігіт беремін. Олардың оқуды бітіріп шыққанға дейінгі барлық шығынын өз мойныма аламын, сонымен бірге олардың астарына мінетін аттары, барлық құрал-сайманы менен болады. Осы айтқандарға қоса үкіметтің адай полкін жасақтауға 2000 жігіт береміз». Ахметше Көсепқалиев жаңадан құрылып жатқан жас мемлекеттің нығайып, өркендеуіне өзінің қар- жылай көмек беретіндігін мәлім-дейді және әскербасы мен офицерлерге мінетін 10 арғымақ беретінін, сонымен қатар бүкіл тамақ, киім, керуен шығындарын өз мойнына алатынын мәлімдейді. Шұғыл Қажы Жаһанша мырза құрып жатқан үкіметтің әскеріне 50 жылқы беретінін айтады. Осылайша әскер мәселесі, оның құрал-жабдықтары толықтай шешіледі. Асқан ерлігімен көзге түскен сарбаздар жөнінде толық мәліметтер жоқ. — Батыс Алашорда әскерінің генерал Акутин бастаған 500 казакты тұтқындауы қалай ұйымдастырылды?   — Осынау алмағайып шақта Жаһанша Досмұхамедов әскери өнерде де дарынды қолбасшы екендігін танытты. Ол Қызыл әскер басшылығының Алашорданың Батыс бөлімшесін өз жағына шыға-руға тактикалық тұрғыда мүдделі екендігін тап басып таныған соң, Кеңес үкіметімен тең жағдайдағы одақтастық құқығын сақтау мақсатында екі арада шебер дипломатиялық келіссөздерге барды. Бұл ниетін ол іс жүзінде дәлелдеу үшін Қызылқоғада соғысқан генерал Акутиннің Елек корпусын табан тірескен шайқаста қолға түсірді. Және Қызыл әскер келіп жеткенше Акутин сарбаздарына көмекке келген атты казактардың тобымен екі күн бойына соғыс жүргізді. Сөйтіп, Қызыл әскер бө- лімшелерінің ақ казактарды шө-лейтті, елсіз даламен өкшелей қуып, Жем кәсіпшіліктерін аман алып қалуына  мүмкіншілік  туғызды. — Дәметкен Досмұқанқызы, белгілі мемлекет қайраткері, Қызыл үкіметке қызмет еткен Әбдірахман Әйтиевтің Күнбатыс Алашордаға басшылық жасаған Жаһанша Дос-мұхамедовпен жылы қарым-қатынас ұстанғаны туралы деректер бар екен?..   — Алаш қайраткерлері, жалпы сол кезеңдегі оқыған зиялы қауым бір-бірімен жақсы қарым-қатынаста болған. Соның бір дәлелі – Алаш қайраткерлеріне Кеңес өкіметі ке-шірім жариялағанымен, 1920 жылы наурыз айында Алашорданың Батыс бөлімі мемлекеттік құрылымы таратылған соң оның басшылары Ж. Досмұхамедов, Х. Досмұхамедов, И. Қашқынбаев, Б. Атшыбаев, К. Жә-леновтарды Қызылқоғадан Орын- борға үйқамаққа алады. Осы кезде оларға көмек қолын созған Әбдрахман Әйтиев болатын. Ол Алаш қайраткерлерінің Қызыл әс-керге қарсы соғыс қимылдарына қатыспағандығын, керісінше, Қызыл әскердің 3-татар полкіне көмек-тесіп, генерал Акутиннің әскерін талқандап, оның қару-жарақ- тарын, азық-түліктерін, киім-ке-шектерін қолға түсіріп, Қызыл әс-керге көмектескендігін мәлімдейді. Өз жазбаларында Әбдірахман Әйтиев Жаһанша Досмұхамедов-ке жағымды мінездеме берген.   — Жалпы Алашорда тарихының ашылмаған тұста-рының әлі де мол екені аңғарылады. Мұның себебі неде? Сіздің пікіріңізше, аталған олқылықтың орнын толтыру үшін не істелуі керек?   — Иә. Іргемізге жақын Уфа, Қазан, Мәскеу қалаларының өзінде Алаш тақырыбына қатысты ғылыми ай-налымға енбеген қаншама архивтік деректер жатыр десеңізші. Қытайдың бергі аймақтарында да бұл тақырыпта айтарлықтай деректер сақталуы мүмкін. Тіпті өз еліміздегі Ұлттық қауіпсіздік комитетінің бақылауында болған, кейін ішкі істер департаменттеріне көшірілген архивтік құжаттардың өзі толықтай зерттелмей жатыр. Елімізде Алаш тарихын зерттеумен тыңғылықты түрде айналысушылардың саны әлі күнге дейін аз. Ендігі кезекте бұл жұмысқа алғыр жастарды тартуымыз керек. Өкініштісі сол, соңғы кезде Алаш тақырыбын зерттеп жүрген магистранттар жоқ. Ғылыми орталықтармен байланысты, архивтерде алаңсыз отырып жұмыс жасайтын тұрақты топ құрылуы керек. Ол үшін жеткілікті түрде қара-жат бөлінуі тиіс. Алаштың тарихына қатысты ашылмай жатқан деректер, архивтік құжаттар әлі де мол. — Әңгімеңізге рақмет! Сұхбаттасқан Нұртас НАБИОЛЛАҰЛЫ, «Орал өңірі»  

Хас батыр хақында

Күні: , 29 рет оқылды

Белгілі қаламгер Айтқали Нәріковтің «Шұғыла Принт» баспасынан Кеңес Одағының Батыры Михаил Абдоловтың майдандағы ерліктерін баяндайтын «Барлаушы» атты кітабы жарық көрді.


Кітаптың алғы сөзін Ақжа­йық ауданының әкімі Әділ Жоламанов жазған. Михаил Абдолов 1918 жылы қа­зіргі Ақжайық ауданы аумағында дүниеге келді. Оның азан шақы­- рып қойған аты – Бимағанбет. Ата-анасы «Биеш» дейді екен. Ағайын-туыс, көрші-қолаң да «Биеш» деп кетіпті. Сұрапыл соғыс жылдарында аты өзгеріске ұшырап, Михаил атанған. Ол ауыл мектебін тәмамдаған соң, әкесіне көмекші болып кол­хоз­дың жылқысын бағысыпты. 1938 жылы міндетті азаматтық бо­рышын өтеу үшін Қызыл Армия сапына шақырылады. Содан елге оралайын деп тұрғанда Ұлы Отан соғысы басталып кетеді. Михаил Абдолов майданда даң­қы жайылған барлаушы болды. Барлаушы – ауқымы кең ұғым. Жау тылында жүріп, барлау жүргізе­тін­дер бар. Дұшпанмен бірге қызмет істей жүріп, күрделі тапсырмалар орындайтындар да болады. Ал Михаил Абдолов болса, нағыз алғы шепте болды. Жасанған жаудан ай­- ла асырып, ұрымтал сәтті дәл бол­-жап, үнемі «тіл» әкеліп жүрді. Бө­лім­шесімен қолбасшылықтың жүз­деген қиын тапсырмасын мінсіз орындады. 1944 жылы Венгрия же­-рінде Кеңес Одағының Батыры ата­ғына ие болып, елге аман-есен оралды. Соғыстан соңғы жылдарда Вен­грияның Секешфехервар қаласын­да Михаил Абдоловтың мүсіні орнатылып, мектеп пен мәдениет үйіне есімі берілді. «Барлаушы» кітабына енген очерктер жүрек жұтқан батырдың майдандағы өмірін көз алдыңа әке­леді. Мұндай туындылардың жас­тарды отансүйгіштік рухта тәр­бие­леудегі рөлі үлкен болмақ.   Нұрсұлтан   МЫҚТЫБАЙ, журналист

Қасым Оралдан неге кетті?

Күні: , 419 рет оқылды

Газетіміздің өткен санында туған жеріне тағзым ете келген белгілі актер-драматург Кеңес Жұмабеков туралы мақала жарық көргені мәлім. Әңгіме барысында актер бізге белгілі ақын Қасым Аманжолов туралы көпшілік біле бермейтін  әңгіме айтып берген еді. Әсерлі әңгімені дәл сол күйі оқырман назарына ұсынғанды жөн көрдік.

– 1982 жылы анам мені Жайық бойына нағашыларыма алып келді. Сонда Шолохов атындағы кеңшарда Қуанышкерей деген екі көзі бірдей көрмейтін зағип ақсақал болды.

«Қарағандыда қызметтемін» дегенімде «Қасымның елінен екенсің ғой» деп, маған Қасым Аманжоловтың Оралдан қалай кеткені туралы әңгімелеп, еш кітапқа енбеген өлеңін оқып берді. Ақсақалдың айтуынша, шамамен 1935-36 жылдары Қасым Аманжолов Жұмат Шаниннің қарауында домбыра оркестрін басқарған. Бірде педагогикалық институтта үлкен концерт өтетін болып, оркестр дайындалады. Бірақ концерт басталар алдында партком мен проректор оркестрмен айтылатын әндердің қысқарып қалғандығын айтып, «Бір күй, бір ән орындайсыңдар» дейді. «Жарайды» деп  сыр бермеген Қасым жігіттерін жинап, «Бес нөмірді де орындаймыз» деп келіседі. Сөйтіп  сахнаға  көтерілген  ақын:

Ән бар ма, біздің әндей жатқан бұрқап,

Аламыз дауылдатып шырқап-шырқап.

Күй бар ма, біздің күйдей жатқан жосып,

Тас балқып, тыңдағандай тал таңырқап.

Өлеңнің өлкесіміз өткел бермес,

«Сөзді қой, өлеңге бас, жырмен сөйлес»

Деп өскен қазекеңнің ұрпағымыз,

Өлеңсіз өмір бізге өмір емес, – дегенде оркестр ойнап келіп жібереді. Сөйтіп бірінші, екінші, үшінші, төртінші нөмір кезегімен кетіп жатады. Алдыңғы қатарда отырған партком мен проректор екі жақтан оркестрді тоқтату үшін сахнаға жүгіреді. Осы сәтте бесінші нөмір «Адай» күйі де екпіндеп, шалқи жөнеледі. Бесінші нөмір бітіп, зал толы көрермен шапалақтап, шымылдық жабылып жатқанда, Қасым ақын алға жүгіріп шығып, мына өлеңді оқыпты:

Бұл – менің шарықтаған жастық шағым,

Жаныма дарытпаймын дүние шаңын.

Әніммен қарсы аламын әрбір күнді,

Жайғандай еркеназым жар құшағын.

Бұл – біздің қасиетті дастанымыз,

Шалқыған айдын көлдей жас шағымыз.

Алға ұстап адал жүрек махаббатты,

Ән салған біз қазақтың жастарымыз! – деп жасындай жарқылдаған жас ақын сол кездегі қазақ өнерін тұншықтырғысы келген Кеңес өкіметінің саясатына осылай қарсылық танытыпты. Осы оқиғадан кейін Қасым ақын Оралда қала алмай, Алматыға кеткен көрінеді. Мен Қуанышкерей нағашымнан естіген осы әңгімені жас ұрпақ білсін деген ниетпен жүрген жерімде айтып жүремін, – деді тебірене өлең оқыған  актер-драматург  Кеңес  Жұмабеков.

Гүлжамал ЖОЛДЫҒАЛИ,

guleke111979@mail.ru


Құрманғазының шәкірті Қалиді білесіз бе?

Күні: , 37 рет оқылды

Күй –  ертеден  келе  жатқан  музыкалық  ұғым.  Оның  аспаптық музыкаға  тән  атау  екені  он  төртінші  ғасырдан  бері  белгілі. Осы асыл  қазынамызды  алтын  қорға  жаздырып,  болашаққа табыстауға  үлес  қосқан  күйші  Алабастың  Қалиі   туралы  сөз  қозғамақпыз.

Ол күй атасы Құрманғазының тоғыз  шәкіртінің бірі атанған. Қалидің немересі Айсағалидың қызы Әсия Қалиеваның (1947 ж. т) айтуынша, Қали атасы күйші, емші, әрі сынықшы болған. Домбыраны сол қолымен тартқан. Жас кезінде тентексоқтау болып өскен. Әкесі еркелетіп «Сары»  деп  атапты.

Қали Алабасов 1864 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Қисыққамыс деген жерде дүниеге келген. Тоғыз жасынан бастап қолына домбыра ұстап, әйгілі Құрманғазыдан күй үйренеді.  Өз замандастары Дина (1861), Мәмен (1868)  күйшілермен қатар жүрген. Академик Ахмет  Жұбановтың 1975 жылы шыққан «Ғасырлар пернесі» кітабында (98-100-беттер) «Құрманғазының артында көптеген шәкірті қалды.

Олардың ішінде біздің тұсымызда өмір сүріп, күйшінің көптеген шығармасын біздің дәуірге жеткізіп бергендердің ішінде Дина Нұрпейісова, Ерғали Есжанов, Меңдіғали Сүлейменов, Мәмен Ерғалиев бар. Құрманғазының тікелей шәкірттерінен жоғарыда айтылғандардан басқа Көкбала (Түркеш Қалқаұлы 30 жасында дүниеден озған), Сүгірәлі, Меңетай, Алабастың Қалиі, Тоғайбай, Меңқара, Шора домбырашыларды айтуға болады. Олардың кейбіреуі Құрманғазының күйлерін таратушы шәкірттері болды. Мысалы, Сүгірәлінің шәкірттерінен Ұйқас, Дәуітәлі, Әжіғали, Қамза, Төреш, Нұрәлі, ал Көкбаланың шәкірттерінен Айтқұл, Жәнібек, Құрмаш, Қопаш, Мәмен шәкірттерінен Өтеш, Әру, Жәкіш, Мақаш есімді домбырашыларды айтуға  болады»  деп  жазады.

Аты аталған өнерпаздардың қатарына Қали Алабасовтың шәкірті деп Қали Жантілеуовті де қосуға болады. Қали Жантілеуов 1902 жылы Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының №10 ауылында, Қамыссамарда туған. Кедей шаруаның баласы. «Қали 5 жасынан бастап музыкаға әуестенеді. Бала кезінде жез легенді тауып алып, соны даңғырлатып, үй-ішінің мазасын алатын болған. Тіпті қалақ ағашқа қыл тағып, соны тартып, дыбысын тыңдаған. Қалидің үлкен шешесі: «Осы баламнан бір нәрсе шығады» – деп оған ащы ішектен домбыра ішегін иіріп береді. Қали кейін ірімшік араластыратын қалақты ұрлап далаға апарып, содан домбыра секілді аспап жасауға тырысады. Ішек тағып, кәдімгідей дыбысын шығарып тартып жүргенін көрген әкесі домбыра жасап береді. Тоғыз жасынан бастап домбыраны меңгереді. Жоғарыда аты аталған Алабастың Қалиі бірнеше күйді үйретеді» дейді Ахмет Жұбанов («Ғасырлар пернесі», 102-бет). Демек, Алабастың Қалиі Қали Жантілеуовке күй үйреткені рас болғаны. КСРО жоғары мектебінің үздігі, Қазақстан жоғары мектебінің еңбегі сіңген қызметкері, профессор Құбыш Мұхитов та өзінің естелігінде «Қалекең «Менің алғашқы ұстазым Алабастың Қалиі еді, бірақ алғашқы «Кеңес», «Көңіл ашар» күйлерін нағашым Нұртазадан үйрендім» дейтін» деп жазған болатын («Күйші Қали»  кітабы, 2002  жыл).

Қали Алабасов тек күйші ғана емес, шәкірт тәрбиелеген ұстаз екенін марқұм Қазақстанның халық әртістері Қаршыға Ахмедияров, Тұяқберді Шамелов, индерлік бард ақын Табылды Досымов растаса, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, дирижер Айтқали Жайымов қостап, оның сирек кездесетін күйлерді қорға жаздыртып, нотаға түсірткенін айтады. Күні кешеге дейін марқұм Тұқаң, Тұяқберді Шамелов Қали Алабасовтың домбырасымен сахнаға шығып жүрген екен.

Қали атамыз 1934 жылы 70 жасқа толғанына қарамастан, Ахмет Жұбановтың шақыртуымен Алматыға барып, сирек кездесетін бірнеше күйді нотаға түсіреді. Қазақ музыка өнерінің жолбасшысы, академик Ахмет Жұбановтың назарына ілігуіне қарағанда, Қ. Алабасов осал домбырашы болмағаны. Әттең, жасының келіп қалғанына байланысты сол кезде ұйымдастырылып жатқан (қазіргі Құрманғазы атындағы) оркестрге қала алмаған. 1939 жылы Ақпәтерге (сол кездегі Форт-Артурға), 1943 жылы Барбастауға келіп қоныс тебеді. Өз уақытында күйшінің неге кең түрде насихаттала қоймаған себебі түсініксіз. Мүмкін жасының ұлғаюына байланысты шығар. 1951 жылдың басында Ветелкин ауылына көшіп келеді. Айтушылар 102 жасында тың болғанын, атқа мініп жүргенін айтады.

1963 жылы 99 жасында Алматыдан келген өнер зерттеушісі экспедиция мүшелеріне сирек кездесетін күйлерді тағы да  үнтаспаға жаздырады. Арада үш жыл өткен соң Қали Алабасов 1969 жылы  105 жасында Зеленов ауданы Мичурин ауылында қайтыс болады. Орал қаласындағы «Нефтебаза» аумағындағы қауымға жерленген. Қазіргі уақытта Алабастың Қалиінің ұрпағы Орал қаласында, Ветелкин ауылында, Германияда, Ресейдің Саратов облысының Перелюб ауданында, Самара облысының Большая Глущиха ауданында тұрып жатыр. Рухани жаңғыру жылы ескерусіз қалған күйші Қали Алабасовтың жаздырған, нотаға түсірген күйлерін облыстық радионың алтын қорына алдыртып, келер жылы 155 жасқа толатын күйшінің есімін республика немесе аймақ көлемінде атап өтсе, артықтық етпес еді. Күйші атында байқаулар ұйымдастырса, өте жақсы болар еді. Күйшілердің бесігі атанған Жаңақалада туып, Зеленов ауданында бақиға аттанған ол – екі ауданға ортақ өнерпаз. Арыстарымызды лайықты ардақтай білсек, мәдениетіміз бен тарихымызға қосқан  үлесіміз  зор  болар  еді.

Серік  АБДРАХМАНОВ,

әнші,  өнертанушы,

Ғарифолла  Құрманғалиевтің  шәкірті


Ұлым, сені іздеп келдім…

Күні: , 88 рет оқылды

(«Еріксіз  Ерік  еліне  орала ма?»  атты  деректі  мақалаға  орай  жазылған  әңгіме)

Жеңіл көліктен түсіп, зәулім ғимараттың ішіне кірді. Қабылдау бөлмесіндегі  хатшы  қыз:

– Сәлеметсіз бе, Назым Қадеровна! – деп иіліп сәлем берді.

Жұмыс бөлмесіндегі орнына отырып, алдындағы қағаздарға көз жіберіп еді, үйіліп қалған екен.

Бір жұмадай оңтүстік облыстарда іссапарда болғанда фирмаға қатысты шаруалар шаш-етектен болғаны көрініп тұр. Сол іссапарда болған түрлі кездесулер және өзінің сол өңірде орналасқан фирма бөлімшелерін аралап, шарашағандықтан ба, бірден қызметке кірісіп кетуге зауқы соқпады. Орнынан тұрып теледидарды қосты. Соңғы жаңалықтарды беріп жатыр екен. Жүргізуші Астанада өтіп жатқан Сирия келіссөзінің нәтижесін айта келіп, алып құрлықта өмір сүріп жатқан қазақ балалары туралы арнайы хабарды көруді ұсынды. Қазақтың жап-жас қызы мұхиттың ар жағындағы елден хабарын жүргізуді бастады. – Біз қазір сонау 2000 жылдары америкалық отбасы Аллен мен Паула асырап алған қазақ баласы Еріктің, бүгінгі күнде Эриктің шаңырағында тұрмыз. Бұл күнде жасы 18-ге келген Ерік Вирджиния штатындағы Арлингтон қаласында тұрады. Ерік, айтшы, Қазақстан деген елді  білесің  бе?..

Назымның басы айналып, көзінің алдын тұман басты. Жүрек аласұра соқты. Журналист қыздың дауысы алыстан естілгендей… Иә, сол. Бетінің оң жағындағы кішкентай меңі де сол қалпында. Ағылшынша бірдемелер айтып жатыр… Талып жеткен үні Назымның жүрегіне ине болып шаншылып жатқандай… Жүрегі бұрынғыдан да қатты соғып кеткендей болды. Бойынан бір найзағай оты жүріп өтіп, жүрегіне тұрып қалғандай… Ол от шарпи жанып, енді-енді жарылардай…

– Назым Қадеровна, қабылдау бөлмесіне адамдар келіп тұр, рұқсат па?

– Жап  есікті! Ешкімді қабылдамаймын.  Бұрын бастығының бұндай мінезін байқамаған хатшы қыз түсінбей есікті тез жапты. Теледидарды өшіріп тастады. Әрі қарай қарайтын Назымда күш жоқ еді. Аз-кем отырып, графиннен су ішті. Өзіне-өзі келгендей болды.

Терезеге қарады. Астананың зәулім-зәулім үйлері. Арқан бойы көтерілген күн нұрымен сұлулана түскендей. Көз алдына осыдан  18 жыл бұрынғы оқиғалар кино лентасындай тізбектеле бастады…

Алыс ауданнан қалаға арман қуып келді. Арманы орындалып, жоғары оқу орнына қабылданды. Өзіндей ылғи жастар. Алатаудың етегіне орналасқан қала да сұлу, жастары 20-ға толмаған бұлар да сұлу. Сабақтан бос уа-қыттарында түрлі кештерге барады. Басқа оқу орнындағы өздеріндей құрбыларымен де танысу көбейді. Бұлар да, олар да бірін-бірін шақырып, уақыттарын көңілді өткізеді. Күндер өзінің қуанышымен өтіп жатты. Иә, сол бір күн… Сол күні жатақханада бір бөлмеде жататын Анар құр-бысының туған күнін атап өтті. Туған күн қожайындары жалдаған пәтерде болып еді. Дастарқан басына жиналған он шақты жастың ішінде Назым танымайтын қонақтар бар болатын. Тілектер айтылып жатыр… Биге де, әнге де кезек берілуде. Кезекті бір тілекті Анардың ауылдасымын деп өзін таныстырған аққұба жүзді, бетінің оң жағында меңі бар Жарқын деген жігіт бастады. Ақ тілегін жеткізе келіп, ол барлығына арнап домбырамен ән орындайтынын жеткізді. Барлығы қолдай кетті. Домбыра үніне қосылған қоңыр дауыс дастарқан басындағылардың жүректерін баурай бастады…

… Әппақ  ай  төгіп жарық  шұғыласын,

Қанатын  жайды  іңірге түн  ұласып.

Мойылдай  жанарларың мөлт-мөлт  етіп,

Сендім  деп  құшағыма тығыласың!..

Әдемі ән Назымды осы бір аққұба жігітпен бірге беймәлім арал-дарға алып бара жатқандай… Жүрек түкпірінде бір шоқ сезім пайда болып, ол жалындағандай. Жанары мөлт-мөлт етіп, оның құшағына тығылғандай… Ән аяқталды. — Жарқын, тағы бір ән, тағы бір ән! – деп дастарқан басын у-шуға толтырған дауыстар. Бұдан кейін де Жарқын бірнеше ән орындап берді. Сол күні Назым Жарқынмен танысты. Әні де ұнады, өзі де ұнады. Политехта оқиды екен. Махаббат деген ұлы сезімнің хауызы ашылған қыздың бойын бақыт билеп алған еді. Осындай сезімдер жетегінде Алматының әсем кештерінде ұзақ қыдыратын, еркін сырласатын… Ақыры сезім жеңді. Бірінші курсты аяқтап, ауылға демалысқа қайтар кезде Назым өзінің жүрегі құлай сүйген Жарқынның  сезіміне қарсылық  білдіре алмады… Бұл қателік емес те еді. Өйткені екеуі де мәңгі бірге болатынына сенді. Бірақ бақыттың да өзіндік өлшеулі ғұмыры болатынын екеуі де білмепті. Жарқын ауылына бара жатқанда көлік апатынан қаза тапты. Құрбыларымен бірге Жарқынды ақтық сапарға шығарып салуға барды. Қоштасуда бетін ашқанда оның жансыз аққұба жүзінен, – Назым, кешір мені, асқақ арманға бірге ұшып бара алмадық… – деген  ойды  көргендей  болды.

Сол бір қаралы күннен кейін екі айдай уақыт өткенде, Назым бойындағы өзгерісті сезді. Дәрігерге қаралғанда Жарқыннан белгі қалғанын білді. Алғашқы ақ махаббатынан қалған айғаққа қуанды да, қиналды да. Қиналғаны – өз ата-анасының бейхабарлығы, Жарқынның ата-анасының мұны танымайтындығы… Екі ұдайы сезімде қалды. Ата-анасына айта алмады.

Ақырында қасындағы құрбыларының ақылына тоқталды. Иә, бұл өмірлік өкініш болып қалатынын Назым жастықпен сезбеді. Уақыт жетіп, ұл бала дүниеге келді. Перзентхана медбикесі ұлын алғаш емізуге алып келгенде, ұлының бетінің оң жағындағы меңін байқады. Жарқынның аққұба жүзі елестеп кетті… Өзіне айтылар барлық ғайбат сөздерді ысырып қойып, сәбиін ешкімге  бергісі  келмейтін  ой  келді…

– Өмір алда, әлі талай Жарқындай жігіттер кездеседі, тапсыр, тапсыр! – деген құрбыларының дауыстары да құлағына жеткендей болды… Кеудесінде екі  ой тайталасты. Ақыры соңғысы жеңді.

– Қарағым, бұл қателікті орнына қайтып келтіре алмассың, – деген қарт дәрІгердің сөзін естігенде, қолындағы қолхатты жыртып жіберіп, ұйықтап жатқан сәбиіне қайта жүгіргісі келді. Бірақ ұлы қалған палатаға жүгіре алмады, қос жанары жасқа толып, сыртқа жүгірді… Кешір, ұлым, кешір!..

Өмір өз ағынымен ағады. Оқуды бітіру, қызметке тұру, лауазым, жоғарылау, атақ-даңқ, бизнес… Жанына қаншама Жарқындай азаматтар кездезсе де, біреуге жар болу бақыты бұйырмады. Мүмкін бейкүнә сәбидің обалы болар, мүмкін өзінің күші жетпеген тоқтамның кесапаты болар… Мүмкін, бәрі мүмкін… Осы ағыммен өтіп жатқан уақытта, әсіре-се, оңаша қалған сәттерде ұлы елестейтін… Омырау іздеген сәті келетін… Бойын өксік қысатын… Әлі есінде, бір жылдан кейін перзентханаға барды. Ұлының хабарын білу үшін дәрігерге жолықты. – Сен өз ықтиярыңмен бас тартқаның туралы қолхат бергеннен кейін бала заңды түрде сенікі болып табылмайды. Ал қазіргі дерегі құпия сақталады, – деген жауапты естіді.

Он сегіз жыл бойы жүрегінің түкпірінде осы бір шемен болып қатып жүрген шындық бүгін ашылды. Мына жарық дүниеге өзі әкелген ұлы тірі. Америкада.

Арманда кеткен Жарқынның жалғыз тұяғы – алып елдің азаматы. Назымның жүрегін суық нәрсе қарып өткендей болды. Оған мына лауазым, мына бизнес, мына жорғалап жүрген қарауындағылар – ұлының қасында түкке татымайтын нәрселердей көрінді.Ұлымды көремін, бауырыма басып, он сегіз жыл шемен болып қатып қалған жүректегі жараны жібітемін,  қалай  да  барамын…

P.S.

Назым мінген «Қазақстан» деген жазуы бар алып лайнер он екі сағат бойы мұхитты көктей ұшып, Вирджиния штатының халықаралық әуежайына келіп қонды. Назымның басында бір ғана ой: «Ұлым, мен сені іздеп келдім.  Кешіресің  бе,  мені?!.».

Серік   ЖҰМАҒАЛИЕВ,

Қазақстан  Журналистер  одағының  мүшесі,

Қазталов  ауданы


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика