Хас батырды ұлықтады

Күні: , 47 рет оқылды


XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығына қарсы жеңіс жолын бастаған сардар, саясаткер, үш жүздің біріккен әскерінің бас қолбасшысы болған табын Бөкенбай батыр Қарабатырұлының 350 жылдығы көршілес Ақтөбе облысында ерекше аталып өтті.


Ақтөбе қаласындағы Достық үйінде оздырылған мерейтойлық шарада тарих ғылымдарының кандидаты, Қожа Ахмет Яссауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры, «Мәдениеттерді жақындастыру орталығы» мемлекеттік музейінің бас ғылыми қызметкері Ирина Ерофееваның Бөкенбай батыр туралы «Рыцарь – звания чести» кітабының таныстырылымы жасалды. Жаңа кітаптың тұсаукесері еліміздің әр өңірінен және Орынбор қаласынан келген ғалымдар қатысқан «Сындарлы заман тұлғасы: қазақтың бас қолбасшысы Бөкенбай батыр Қарабатырұлының өмірі мен ерлік жолдары» тақырыбындағы өңірлік ғылыми конференцияға ұласты. Конференцияны Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары Ербол Нұрғалиев құттықтау сөзбен ашты.

Қазақ тарихында аты алтын әріппен жазылған айтулы тұлғаны ұлықтау шараларына құрметті ардагерлер Тілекқабыл Имашев және «Құрмет» орденінің иегері Сағынбай Имашев бастаған батысқазақстандықтар да арнайы қатысып қайтқанын айта кетейік.

— Бөкенбай батыр тұлғасы әуелден бері қалың жұртшылықтың қызығушылығын туғызып келеді. Олардың қатарында көптеген тарихшы да бар. Мен Бөкенбай батыр тарихына кездейсоқ келгенім жоқ. Осыған дейін аталмыш тақырыпқа қатысты еңбектерімнің нобайын, тұтас мақалаларымды жариялап келген едім. Қазіргі уақытта сол жазбамның бәрі бір кітапқа топтастырылып отыр. Бөкенбай батыр бүгінгі ұрпаққа қандай қасиетімен құнды? Оның есімі бірінші кезекте 1723-1731 жылдар аралығындағы ойрат – қазақ соғыстарында болашақ ұлы жеңістерге жол салған ерте заманғы қазақ батырлары шоғырына жататындығымен қастерлі. Ол заманда қазақтың үш жүзінің басын біріктіріп, тұтас бір жасақ құру оңай шаруа емес еді. Қазақстанның ұлан-ғайыр территориясы, шашырай көшіп-қонып жүрген ру-тайпалар және олардың әр түрлі көзқарастары халықты жұдырықтай жұмылдыруға зор тосқауыл болатын. Мұндай жағдайда біріккен жасақ құру жұртшылықты ұйыстыра алатын аса қуатты, ержүрек, ермінезді жекелеген тұлғалардың ғана қолынан келер іс еді. Сондай тұлғалар ғана отандастарын ерлік істерге бастай алар еді. Осы орайда қазақ жүздерінің сыртқы жауға қарсы бірігуі Бөкенбай батыр Қарабатырұлының тарихта қалған, бүгінде біздің мақтанышымызға айналып отырған 1710 жылғы ерлік әрекетімен тығыз байланысты. Қазақ батырларының 1730 жылдарға дейінгі өмірбаяндары негізінен хатқа түспеген. Алайда Бөкенбай батыр туралы алғашқы жазба деректерді 1724 жылдан бастап кезіктіруге болады. Бұл кезең Бөкенбай батырдың Кіші жүз қазақтарының Жем, Жайық өзендері жағалауындағы бұрынғы қоныстарын жау иелігінен қайтару үшін белсенді түрде күрескен кезі еді.

Біз үшін қазақтар Қазақстанның бүгінгі территориясын өмір бақи иеленіп келген секілді көрінуі мүмкін. Алайда XVII ғасырдағы, XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы геосаяси жағдайдың қарқынды түрде өзгеріп тұрғандығын ұмытпауымыз керек. Мысалы, XVI ғасырда табын, тама, жетірудың өзге де тайпалары мекендеген жерлер кейін қазақ руларының көпшілігін шығысқа қарай ығыстыра келген еділ қалмақтарының иелігіне көшті. XVIII ғасырдың бірінші ширегі тұтасымен, сондай-ақ екінші ширегінің біраз бөлігі Бөкенбай батырдың қалмақ, Жайық казактарының қысымына қарсы күресіне, қазақ руларының әуелгі қоныстарын қайтару бағытындағы әрекеттеріне толы болды. Сондықтан бүгін тұсауы кесіліп отырған кітабымның бір бөлімі аталмыш тұлғаның біздің тарихи әдебиеттерімізде жарияланбаған осындай күрестеріне арналды, — деді тарихи кітаптың таныстырылымында аталмыш еңбектің авторы Ирина Викторовна.

Шарада сөз алған ғалымдар қатарында белгілі жазушы, драматург, Т. Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясының профессоры Смағұл Елубай болды.

— Тарихта қазақ халқы түгел жойылып кету қаупі төнген зұлмат жылдарды екі рет бастан кешірді. Оның біріншісі – XVIII ғасырдың алғашқы онжылдықтары болса, екіншісі – XX ғасырдың алғашқы онжылдықтары, яғни 1932 жылғы ашаршылық еді. XVIII ғасырдың басында қазақ халқының басына төнген қара бұлтты сейілткен батырлар мен хандардың ерлігі мүлдем ерекше. Бүгінгі таңда біздің ел болып тірі жүруіміздің бастауы сол бабалардың ерлігінде жатыр. Қазақ пен қалмақ көрші ел. Олардың күші де, өмір сүру тәсілі де, батырлығы да қарайлас болған. Ал енді әз Тәуке хандығының соңғы жылдары, 1723 жылы қазақ неге талқандалып қалды? Өкінішке орай, көптеген тарихшылар қазақ қырылды, ақтабан шұбырындыға ұшырады, Самарқанд пен Бұқараға қашты дегенді жиі жазады. Бірақ сол жеңілудің себебін көп айтпайды. 1640 жылы құрылған жоңғар хандығы алдына Шыңғыс империясын жаңғырту, қайта құру туралы ант қабылдап, сол жолда әскери дайындыққа кіріскен болатын. Олар өте күшті әскери дайындықтан өтті. Әз Тәуке тұсындағы қазаққа шабуылды бастағанда қалмақтардың қолында отты қару болды. XVIII ғасыр басындағы қазақ қасіреті осылай басталып еді. Әз Тәуке Ресейге достық қолын ұсынып және қару сұратып елші жіберіп отырды. Ол талабы орындалмады. Осы тұста, 1710 жылы қарулы қалмақтан әбден төмпеш көрген қазақ сұлтандары мен билері Қарақұмда жиналғаны белгілі. Бұл Қарақұм құрылтайы қазақ деген халықты қалмаққа бодан болудан, қалмаққа құл болудан аман алып қалған құрылтай болды. Құрылтай деген жалпылама сөз. Сол жиындағы нақты тұлғаға тоқталар болсақ, ол – табын Бөкенбай батыр еді. Сол жиында «отты қаруға қарсы шыға алмаймыз, елді қыра береміз бе, бодандыққа көнейік» деп батырлардың да, билер мен хандардың да бастары салбырап кеткен жағдайда Бөкенбай батырдың ортаға атып шығып, кеудесіндегі киімін айырып жіберіп «құл болмаймыз, күресеміз, бұл жаумен көз ашқалы айқасып келеміз, әлі де айқаса береміз, бірақ табанына түспейміз, ұрпағымызды құл қылмаймыз» деп ұран тастағаны белгілі. Әрине, Бөкенбай батыр ол жиынға жалғыз барған жоқ. Қасында күйеу баласы Есет батыр, Әбілқайыр хан болды. Бұл оқиғаны алғаш рет хатқа түсіруші Ресейдің Бұқарға жіберген дипломатиялық әрі сауда миссиясының басшысы Гавердовский болатын. Басқа дерек жоқ. Соған қарамастан, өкінішке орай, біздің тарихшыларымыз жаңсақтықтарға ұрынып жатты. Бір ұлы батырдың ерлігін екінші бір ұлы батырға тели салу етек алды. Бұл заманауи тарихымыздың үлкен қателігі еді. Сол қателікті нақты құжаттық деректер арқылы түзетуден танбай, Қарақұм құрылтайында сөйлеген батырдың Қанжығалы Бөгенбай емес, табын Қарабатырұлы Бөкенбай екенін ғылыми тұрғыда архив деректері арқылы дәлелдеумен келе жатқан Ирина Викторовнаға шынайы алғыс айтамыз, — деді конференцияда сөз алған жазушы Смағұл Елубай.

Батыр рухына арналып берілген түскі астан кейін Ақтөбе қаласындағы Бөкенбай батыр ескерткіші орнатылатын жерге капсула салынды.

— Бүгін өте маңызды тарихи шараның куәсі болып тұрмыз. Халқымызға ортақ тарихи тұлғаны ұлықтау шараларын ұйымдастырушыларға батысқазақстандықтар атынан алғысымызды білдіреміз. Айта кету керек, осыдан жеті жыл бұрын М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде Бөкенбай батыр тақырыбына арналған ғылыми-тәжірибелік конференция ұйымдастырылды. Содан кейін Шыңғырлау ауданының орталығында Бөкенбай батырға, оның ұлы Тіленші батырға және Жоламан батыр Тіленшіұлына ескерткіш қойылды. Бөкенбай – анталап келген сыртқы жаудан елін қорғаған айбынды батыр. Оның қазақ тарихынан алар орны ерекше. Сондықтан оның ерлігін насихаттауға арналған шаралар легі әлі де жалғасын таба беретініне сеніміміз мол, — деді митингте сөз алған шараның құрметті қонағы, батысқазақстандық ардагер Тілекқабыл Имашев.

Нұртас   НАБИОЛЛАҰЛЫ,

«Орал  өңірі»


Көне шаһардың көнекөз ғимараттары

Күні: , 24 рет оқылды


Орал  – қазақ  елінің  байырғы  қалаларының  бірі.  Шаһардың  Шаған  мен  Жайық  өзендерінің  тоғысқан  тұсындағы  тарихи   бөлігін  ХІХ  ғасырдың  тарихи-мәдени  сәулет  ескерткіштері құрайды.


Қала орталығындағы шығыстық сәулет үлгісінде салынған үш қатарлы Ванюшин үйі (қазір Ә. Молдағұлова атындағы №38 мектеп-лицей орналасқан) ХІХ ғасырдың архитектуралық ескерткіші болып табылады. Бұл үй 1984 жылы 12 қыркүйекте Орал облыстық атқару комитетінің №473 шешімі-мен тарихи ғимарат ретінде танылып, облыстық архитектуралық ескерткіштерді қорғау комитетінің  есебіне  алынған.

Жергілікті өлкетанушы Геннадий Васильевтің пікірінше, өлкеміздегі патша үкіметінің отарлық саясатын жүзеге асырушы ірі көпестердің бірі Александр Ванюшин бұл үйді 1876 жылы салдырған.

Ә. Молдағұлова атындағы №38 мектеп-лицейге кіретін есіктің жоғарғы жағына қарайтын болсаңыз, тасқа қашалып жазылған «1876» санын көруге болады. Деректерге қарағанда, бұл ғимарат кейін көпестер бірлестігіне сатылып, Орал қаласының көпестері мен саудагерлерінің көңіл көтеріп, демалатын коммерциялық клуб үйіне айналады.

Александр Ванюшин үйінің алдында үлкен сауда базары болғандығын ескі суреттерден де көруге болады. Қазір бұл Некрасов атындағы шағын алаң.

А. Ванюшиннің ұрпақтары туралы өлкетанушы Николай Чесноков: «Көпестің жанұясында екі ұл, бір қыз болды. Қызы Анна Александровна Ванюшина қаладағы өте бай әйел болған. Ол бұл үйді кейін шарап өндіретін үйге айналдырып, жоғары сапалы ұннан жасалған шарап бірнеше рет халықаралық көрмелерге қатысып, медальдарға ие болған» — деген мәлімет береді.

1997 жылы №38 мектепте тарих пәнінің мұғалімі болып жүрген кезімде өлкетанушы Геннадий Васильевті мектепке шақырып, осы ғимарат тарихын айтып беруді өтінген едім. Сонда ол: «1980 жылдардың бас кезінде А. Ванюшин үйіне үлкен жөндеу жұмысы жүргізілген кезде ғимараттың жертөлесінен сынған бөтелкелер мен шараптың этикеткалары табылды» – деп сол этикетканың біреуін маған көрсеткен  еді.

Азамат соғысы кезінде 1919 жылдың қаңтар айынан бастап, Ванюшин үйіне Орал қалалық РКП(б), кейінірек губерниялық комитет орналасып  жұмыс  жасайды. Ал 1930 жылдары бұл үй өлкеміздегі ауыл шаруашылығы мамандарын даярлайтын оқу орны болғандығын облыстық мұрағат қорында сақталған ауыл шаруашылығы техникумының төлқұжаты дәлелдейді.

ХІХ ғасырдың ескерткіш үйінің 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы тарихымен де тығыз байланысы бар. Өйткені соғыс басталған кезде өлкемізге Одесса қаласынан эвакуацияланып келген жаяу әскери училищесі осы үйге орналасады. Алты айлық қысқа мерзімді курсты тәмамдаған кеңес жауынгерлері осы үйден Сталинград майданына жөнелтіліп отырған.

Қаланың байырғы тұрғыны С. Аверянова соғыс кезінде бұл үйдің жертөлесіндегі жауынгерлердің кір киімдерін жуатын бөлмесінде анасының қызмет еткенін, ал өзі оның «кішкентай көмекшісі» болғанын  айтады.

Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін Ванюшин үйі қайтадан ауыл шаруашылығы техникумының оқу корпусы болып 1981 жылға дейін қызмет етеді. Одан соң ғимаратта пионерлер үйі орналасты. Ал 1996 жылдан бері Ванюшин үйі қаламыздағы жалпы білім беретін орта мектепке айналды.

Облыс орталығындағы Ж. Молдағалиев атындағы облыстық ғылыми-әмбебап кітапхана орналасқан ХІХ ғасырдың архитектуралық ескерткіші, көпес Александр Карев үйінің салыну тарихы кім-кімді де қызықтыратыны анық.

Дерек көздеріне қарағанда, Бузулук көпесі (Ресей) Карев алғаш рет Орал қаласына ат-арбамен келген. Жайық жағасындағы балықшылардың жағаға лақтырып тастайтын ұсақ балықтарын жинап, Гурьев (қазіргі Атырау) қаласына дейін баруды кәсіп еткен. Өздерін Жайық өзені балығының қожасы санаған казактар бекіре тұқымдас балықтарды ғана аулап, ұсақ шабақтарды суға қайта лақтырып жіберетін еді. Осы балық аулау маусымында Александр Карев балықтың мол қорын жинап алып, оны Ресей қалаларына апарып, саудасын қыздырған. Ал балық сатудан түскен ақшасына сол кездегі оралдықтар үшін ең қажетті иірілген жіп, арқан сияқты тауарларды әкеліп, жоғары бағамен өткізіп отырған. Сөйтіп, бірте-бірте қаржы қорын жинаған көпес А. Карев 1900 жылы Орал қаласында дүкенімен бірге екі қабатты үй тұрғызбақшы болады. Алайда тағдыр Каревке бұл үйінің құрылысы аяқталғанын көруді жазбайды. Қалың орман арасында құрылысқа қажетті материалдар дайындап жүрген кезде ағаш астында қалып, қайтыс болады да, әйелі Кариха үйдің құрылысын аяғына дейін жеткізіп, үш қабатты үй тұрғызады (А. Карев құрылыстың үшінші қабатынан құлап, өлім құшты деген дерек те айтылады). Сөйтіп, қала ортасындағы алыстан көз тартатын әдемі Карев үйі бой көтереді. Қазақтар биіктігі мен сыртқы түсіне қарап, бұл үйді «Нар үй» немесе «Қызыл үй» деп атаған. 1917 жылғы қазан төңкерісіне дейін бұл ғимаратта бірнеше дүкен, мысалы, «Шмит және К°» сауда үйі, екінші қабатында ресторан және офицерлер клубы, үшінші қабатында қонақүй орналасады.

1919 жылдың жазында Орал қаласы қызыл әскер бөлімшелерінің қолына көшкеннен кейін Карев үйі «Еңбекшілер сарайы» деп аталады да, бұл үйге жергілікті кәсіподақ орналасады. Ал 1920 жылдардың бас кезінде үйдің бірінші қабатында «Красный Урал» газетінің баспаханасы және конференция залы орналасады да, үшінші қабаты қонақүй болып қала береді. 1923 жылы қараша айында Орал қаласына келген халық комиссарлар кеңесінің төрағасы, қазақ жазушысы Сәкен Сейфуллиннің осы қонақүйде тоқтағаны жөнінде мәліметтер бар.

А. Карев үйінің жанында кең аумақты қамтыған металшылар кәсіподағының қалалық бағы болған. Бұл бақта әдеби кештер өткізіліп, ақындар өлең оқып отырған. Қазір бұл бақтың орнында қалалық сот пен балабақша орналасқан. Ұлы Отан соғысы жылдарында Карев үйінің екінші және үшінші қабаты эвакуацияланып келген әскери госпитальдың баспанасына айналады. 1965-1984 жылдар аралығында ғимараттың үшінші қабатынан облыстық «Орал өңірі» және «Приуралье» газеттерінің редакциялары қоныстанады. Ал екінші қабаты бүгінгі күнге дейін бұрынғы Н. Крупская (қазір Ж. Молдағалиев) атындағы облыстық ғылыми-әмбебап кітапхана мен облыстық филармонияның құзырында. Филармония залы өзінің жоғарғы акустикасымен ерекшеленеді.

ХІХ ғасыр соңында Орал қаласында бой көтерген архитектуралық сәулет ескерткіштерінің бірі алғашқы коммерциялық банк ғимараты. Қазақстанда ХІХ ғасырдың ІІ жартысында капиталистік қатынастардың дамуына байланысты. Бұл ғимаратта біраз жылдан бері Батыс Қазақстан облысының  әкімдігі қоныстанған.

Деректерге жүгінсек, ғимарат 1896 жылы сәулетші Александр Бунькиннің жетекшілігімен тұрғызылған. Құрылыс жұмысына мәскеулік белгілі теміржол құрылысшысы Николай Раевский басшылық еткен.

Орыс сауда-өндірістік коммерциялық банк үйі үш қабатты. Төменгі жер асты қабаты бар. Екінші қабаты жаяу адам жүретін жолмен деңгейлес болды. Екінші қабатқа – дүкен, ал үшінші қабатқа банк және биржа орналасады. Жоба бойынша құрылысқа 22 мың сом қаржы бөлінеді. Орал қаласында бұл үйге алғашқы орталық жылу құбыры, желдеткіштер, электр желісі тартылады. Сонымен қатар ғимараттың төңірегіне алғашқы жаяу адам жүретін жолдар мен көпірлер салынып, аумағы 1000 шаршы метр көлемінде көгалдандыру жұмысы жүргізіліп, Орал қаласының бүгінгідей көрікті орталығына айналады. Ғимараттың қасбетінде бедерлі сәнді торлармен көмкерілген балкондар болды. Сол әдемі балкондарды қазір де көре аламыз.

Ғимаратқа кіретін есік алдындағы бағаналардың арасына екі арыстан мүсіні қойылды. Бұл мүсіндердің авторы Николай Гаврилович Калентьев. ХІХ ғасыр соңында тұрғызылған қаладағы бұл ғимарат әмбебап үй болды деп те айтуға болады. Өйткені мұнда банк, биржа кеңсесінен басқа, нотариалдық кеңсе, ресторан, коммерциялық шайхана және дүкендер орналасады. Осы ғимаратта ірі кәсіпкерлер Компанейцаның дәріханасы, көпес Р. Функаның дүкені, Грязновтың шаштаразы қала тұрғындарына қызмет көрсеткен. Ал үшінші қабаттағы кең дәлізде кеңсе қызметкерлерінің демалысы үшін концерт, спектакльдер қойылған.

1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін бұл ғимарат жұмысшы солдат, шаруалар кеңесінің үйі, ал 1919 жылдан облыстық революциялық комитет, 1920 жылы губерниялық комитет, 1924 жылы Орал губерниялық соты, кейін облыстық атқару комитеті орналасады. Қазақстан өз тәуелсіздігіне қол жеткізген 1991 жылдан бастап, аталмыш ғимаратта Батыс Қазақстан облысының әкімдігі қоныстанды.

Міне, Орал қаласы – өзінің көне сәулет ескерткіштерімен ерекшеленетін сәнді қала. Демек, қаламыздағы көненің көзі саналатын мәдени-тарихи архитектуралық ескерткіштердің тарихымен танысып, олардың сәнді келбетінің бұзылмай сақталуына қамқорлық жасауға өз үлесімізді қосу абыройлы  міндет  екенін  ұмытпау  қажет.

Бақтылы  БОРАНБАЕВА,

Батыс  Қазақстан инновациялық-технологиялық

 университетінің  доценті, тарих  ғылымдарының кандидаты


«Еңлік-Кебектегі» Еспембет кім?

Күні: , 23 рет оқылды

Мұхтар  Әуезовтің  туғанына 120  жыл  толуына  орай


Еңлік-Кебек  оқиғасы  әдебиет  тарихында  мүлде  белгісіз  дүние емес. Ол  туралы  алғаш  мағлұмат  мерзімді  баспасөз  бетінде 1892 жылы  «Дала  уалаяты» газетінде 29, 31, 34-40  сандарында «Қазақтардың  естерінен  кетпей  жүрген  бір  сөз»  деген  атпен  жарияланды.  Соңына  «Ұмытылған» деген  бүркеншік  ат  қойылыпты.  Мұны  жазған  Абай  Құнанбаев  деген  болжам бар. Бұл  пікірді  алға тартушы  –  ғалым-жазушы  Мұхтар  Мағауин. «Ұмытылған»  деген  бүркеншік  атты  Шәкәрім  Құдайбердіұлы да  пайдаланғаны  аян.  Бұл оқиға 1900 жылы тағы  да сол «Дала уалаяты»  газетінің  45-50  сандарында «Қазақ  турасынан  хикая»  деген  тақырыппен  жарық  көрді.


Еңлік-Кебек оқиғасына арнап Абай тапсырмасы бойынша кезінде Мағауия Абайұлы Құнанбаев «Еңлік-Кебек», Шәкәрім Құдайбердіұлы «Жолсыз жаза» атты дастандар жазған. Соңғы дастан 1912 жылы Семей қаласындағы «Жәрдем» баспаханасынан жеке кітапша болып жарық көрген. «Дала уалаяты» газетінің беттерінде басылған әңгімеде матай қызы Еңліктің айттырып қойған жері – Керей елі деп келтірілген. Еңлікті алып қашқан Кебек екенін білген матайлар Тобықты жағына сұрау салса да, кейінгі жақ бәтуаласудан бас тартады. Үш ай олар ешқандай мәміле ұсынбайды. Тауы шағылған матайлар керейлерге барады. Олар: «Еңлікті қашырған – қыздың әкесі, бұл шаруаны өздерің шешіңдер», – деп бұлаң құйрыққа салады.

Екі-үш ай уақыт өткен соң, тобықтылар жоңғарлармен шайқаста жүрген Кебектің немере ағасы Тоқтамыс батырдың келуін күтейік деп тайсақтай береді. Тобықтылардың мұндай енжарлығына намыстанған матайлар өре түрегеледі. Оларға сыбандар қосылады. Сөйтіп, матайлар жағы Еңлік пен Кебекті ұстап беруін, екеуінің де өлім жазасына кесілуін талап етеді. Заманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Әуезов 1917 жылы Ералы жазығында қойған «Еңлік-Кебек» пьесасының негізіне Шәкәрімнің жоғарыда аталған дастандағы үлгіні арқау еткен. Бұл туралы 1917 жылы 19 шілде күні «Сарыарқа» газетінің №2 санында «Игілікті іс» тақырыбымен жарық көрген мынадай қысқаша хабар-мақала  жарияланыпты:

«Өткен мамыр айының аяғында бір жерде отырған Абайдың он шақты ұлының он төрт, он бес жасы игілік мақсатпен бір ұйым ашты. Ұйым аты «Талап» болды. Ұйымға кірген талапты жігіттердің алды жүз он бес теңгеден ықтиярлы жарна салып, бес жүз теңге ақша жинады. Бұдан басқа ұйым мүшелері ай сайын үш теңгеден беріп, ұйым қазынасын толтыра беруге міндетті болды. Бұл ұйымның ашылғандығы әзірге көздеген мақсаты, әлдері келгенше кітап бастыра бермек. Одан соң бұл ұйым жігіттері Шәкәрім қажының «Еңлік-Кебек» дастанын сахна түріне айналдырып, Тұрағұл Құнанбаев мырзаның бір қыз ұзатқан тойында көрсетілім жасап, ойын көрсетті. Мұны істегендегі парызы – жиналған ақшасын Құлжадағы аш-жалаңаштарға жібермек еді. Екі үй қатарластырыла тігілді. Билет құны елу тиын болды. Ойын басталар алдында семинарист Мұхтар Әуезов пьеса көрсетілімінің мақсаты туралы сөз сөйлеп, болар іспен таныстырды».

Матайлар жағының өктемдігін өсіре көрсету үшін М. Әуезов сахараның Кеңгірбай сынды кесек сөз иесіне қарсы оған дәрежелес өз ортасының көкжалы Еспембет бидің образын ойдан қосып, көрермен алдына шығарады. Дәл осындай мақсатпен бұл дауға еш қатысы жоқ батыр Есенді Еңлікке «әмеңгер» етіп, оны Кебекке «өлтіртеді». Анығында, «Дала уалаяты» газетінің екі басылымында да Есеннің де, Еспембеттің де есімдері кездеспейді. Бұларда Еңлік пен Кебектен басқа төрт адамның аты ғана аталады. Олар Тоқтамыс – Кебектің аталас ағасы, Қабанбай батыр – Еңліктің туған нағашысы, Нысан – абыз және тобықты биі – Кеңгірбай.

Пьесадағы оқиғаның үдеп барып, барынша асқынған шарықтау шегі найман мен тобықты билерінің дауласуын бейнелейтін сахналық көрініс. Бұл тартыс, әсіресе, Көбей мен Еспембет арасында қатты ширығады. Екі би де ағып тұр. Сөздері жаттанды, жасық емес. Керісінше қорғасын оқтай тиген жерін ойып, тесіп жатқан сөздер. Аспанда шапшыған ашу да, қапияда жол тапқан тапқырлық та, өресі биік ой да, бұлтартпас қисын да, кегежеден тартқан кесірлік те – бәрі бар. Қысқасы, характерлерді дәл бейнелейтін  тамаша  драмалық  тіл.

Амал не, сөздің майын тамызғанымен, кеселді түйін шешіліп, кердің мойны кесілерге келгенде, Көбей табан тіреп тұра алмайды. Еспембет абырой-бедел салмағымен, ақыры, Кебекті Еңлікпен қоса құрбандыққа шалады. Драманың жанр ерекшелігі, сахна шарты осыны талап етті. Көркемдік тұспал әсерлі шығуы үшін Кеңгірбай мен Көбей секілді тобықтының тұлғалы билерін дегеніне көндіретін, өктем сөйлеп, қос ғашықты қатыгез жазаға тартатындай қатал да беделді қарсылас жағымсыз кейіпкер керек болды.

Дәл осындай тәуекелге Әуезов еріксіз барған. Онсыз пьеса толыққанды болып шықпай, тартыс та солғындап, тек аңыз ретінде қалады. Міне, осы арада драматург ойына Еспембет есімі оралады. Шындығында, Еңлік-Кебек оқиғасының алды-артында, қалың найман ішінде Еспембет атты би болмаған. Керісінше, дәл сол аттас батыр сол кезде өмір кешкенін кейбір деректер дәлелдейді.

Ендеше, Әуезов пьесасындағы Еспембет кім? Қай дәуірде өмір кешкен?

«Сахнадағы билердің айтысын, олардың келеге түскен кезіндегі іс-әрекеттерін, ортаға қамшы тастай беріп кезек алатынын, ара бидің өзін қалай ұстау керектігін, тіпті олардың сөздері мен технологиялық дайындығын Мұхтарға айтып жаздырған Тұрағұл екенін ескерсек, Еспембет есімін атаған да сол деп күмәнсіз сенуге болады». Бұл деректі тұңғыш іздеп табушы және әдеби айналымға түсіруші – мұхтартану саласында аянбай тер төгіп жүрген сыншы Тұрсын  Жұртбаев.

Ендеше, алдымен Тұрағұлдың кім екенін атап өткен жөн. Тұрағұл Абайұлы Құнанбаев (1876-1934)  – Абайдың екінші әйелі Әйгерімнен туған ұлы. Ақылбай, Әбдірахман, Мағауия сынды ағаларына ұқсаған бұл да кезінде сауаты басым, әдебиет сүйгіш жан. Ол М. Горькийдің «Челкаш», А. Неверовтың «Мен өмірге жерікпін», Джек Лондонның «Балалар туралы ертегі» атты әңгімелерін орысшадан қазақшаға аударып, бастыртып шығартқан. Әкесі, ағалары дүниеден өткеннен кейінгі уақытта ел ортасының сөзіне араласқан Тұрағұл жас Мұхтарға әкесі Абай жайында, алыс-жақын ел тарихы туралы бірталай танымдық әңгімелер айта жүрсе керек. Кейбір деректерге қарағанда, М. Әуезов «Еңлік-Кебек» пьесасын жазған кезде оған келісті кеңесші болғандардың бірі –  осы Тұрағұл екен.

Әділінде, Еспембет  халық арасында аңызға айналған Абылай  хан батырларының бірі болған. Асқан мерген, садақшы болып, барлау тобын басқарған, бар өмірін ат үстінде өткізген ержүрек адам. Кезінде тапқырлығы мен өжеттілігі үшін Абылай мен Қазыбек би оған «Адақ» деген ат берген. Сондықтан да болар, ХІХ ғасырдағы қазақ ауыз әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі, Еспембетке бір табан жақын ақын Дулат Бабатайұлы (1802-1871) «Еспембет» атты ұзақ дастан жазып кеткен. Бұл дастан:

Ер  Еспембет  кешегі,

Ерекше  еді  деседі.

Тіл  біткеннің  шешені,

Үлгі  айтса  көшелі.

Жауға шапса  көсемі, – деп басталса,

Өле-өлгенше  ел  болды,

Еспембеттің  арманы.

Еспембеттей  ер  қайда,

Ер күтетін ел қайда, – деп аяқталатын бұл ұзақ жырда басынан аяғына дейін батыр Еспембет ерлігі асқан шабытпен келісті кестеленеді.

Дулаттың Еспембетке бір табан жақын деуіміздің де салмақты себебі бар. Өйткені дастанның бас кейіпкері Еспембет те, оны жырға қосушы Дулат та – Аягөз өңірінің тумасы. Екеуі де – Орта жүздегі Найман руының Қаракерей деген тобынан тарайтын Сыбан әулетінен шыққандар. Бұдан бергісін біліктесек, батыр Еспембет те, ақын Дулат та – осы сыбанның Жарасқұл деген ұлының ұрпақтары. Еспембет Жарасқұлға немере болса, Дулат оның шөбересі. Өйткені Дулаттың әкесі Досым мен Еспембет – Қойбас балалары. Қысқаша қайырып айтқанда, Еспембет осы әулеттің XVIII ғасырдағы тұлғалы тумасы болса, Дулат оның ХІХ ғасырдағы парасатты  перзенті.

Өзінен 80-90 жылдай бұрын туып, бар саналы өмірін ел қорғауға арнаған Еспембеттің сол өмірін Дулат өрелі өлең өрнегіне арқау еткен. Дастанда баяндалғандай, Еспембеттің әкесі Қойбас жоңғар басқыншылығында қаза табуына байланысты ол жеті жасынан бастап туған нағашысы Уақ руының белгілі батыры Ер Қосайдың тәрбиесінде болады. Соның нәтижесінде Еспембет он төрт жасында-ақ ат үстінде шауып келе жатқанда тартқан садақ оғы мүлт кетпес мерген, жекпежекке шыққанда ұрған жерін сындыратын, қимылына көз ілеспес найзагер де жойқын күш иесі бола бастайды. Он төрт жасынан асқанда Еспембет қартайған нағашысы Ер Қосайға өзінің туған жеріне қайтқысы келетінін айтады. Нағашысы жиеннің бұл тілегіне қарсы болмай, құлынынан таңдап өсірген Ақбөрте құнанды мінгізіп, ер қаруын асындырып, батасын беріп аттандырады. Бұл – қазақ пен қалмақ жаугершілігінің әлі де толастамай тұрған кезі болса керек. Туыстарының бәрі жаумен шайқасып жүргенде өзінің ауылдағы бала-шаға ортасында болуын намыс санаған Еспембет те жорыққа аттанады. Аз уақыт ішінде-ақ оның ұрыста жойқын қимылын таныған аталас туысы, қартайыңқырап қалған Ақтамберді батыр оған өз орны – Абылай әскеріндегі Найман жасағын басқаруды сеніп тапсырады. Жаугершілік кезінде туған Еспембет бар өмірін жорыққа арнайды. Ол «Ақтабан шұбырынды» аяқталған соң да Абылай қасына жасақ басы болып қалады да, хан сарайымен қоса Түркістанға келеді. Ал Ақтамберді бастаған өз жерлестері Арқа жаққа – Аягөзге қайтады. Еспембет ұзақ жасамаған деседі. Анығы – ұрыста қаза тапқан. Зираты Ташкент жақта деген аңыз бар. Еспембеттің кейбір ұрпақтары  Шығыс Қазақстан облысы, бүгінгі Аягөз өңірінің Ақшатау, Мыңбұлақ жерлерінен кездесіп қалады.

Еспембет туралы тағы бір әдеби дерек – ақын Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасындағы Адақ батыр – осы Еспембет. Осы поэманың «Адақ» деген тарауында:

Күресте  қалың  қолды адақтаған,

Майданда  бетіне жау  қаратпаған.

Сондықтан Адақ  деген  есім  алып,

Ер еді атына кір жанатпаған, – деп Сәкен Сейфуллин де Еспембетті Абылай хан батырларының ішіндегі ең мергені, ақ берені екенін мадақтай жырға қосқан. Өйткені осы поэмадағы Абылай ханның қасындағы барлық батырының ішінде анық атымен аталып, тұтқынға түскен қалмақ қызының шартымен Оқжетпестің басына ілінген ақ орамалға «оқ жеткізіп» атып түсірген де, қыз жұмбақтарының бәрін дерлік шешіп, оның астына ат мінгіздіртіп, еліне қайтарылуына себепкер болған да осы жалғыз Адақ – Еспембет.

Көркем шығармалардағы шындық қанша құнды болғанымен, өмірлік шындықтың қасиеті барынша басым. «Платон менің досым, бірақ шындық одан да қымбат» дейді емес пе?! Сондықтан да Еңлік-Кебек оқиғасы кезінде Кеңгірбай мен Еспембеттің келеге түсуі мүмкін емес. Еспембет – жаужағадан алғанда ауылда қалған батагөй билердің қатарына жатқызуға  келмейтін  толағай  тұлға.

Ендеше, М. Әуезов қаламындағы Еспембет сол заманның салтына сай билердің шартты жиынтық тұлғасы, жазушы қиялының жемісі деуіміз керек. Дәл осындай пәтуәлі пікірді С. Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасындағы батыр Адаққа да арнап айтуға болады. Бұл, әрине, екі суреткердің жазып кеткен шығармаларының маңызы мен олардың қазақ әдебиетіндегі орнына ешбір зияны  тимесі  анық  мәселе.

Ғабит  ЗҰЛХАРОВ,

архив  саласынының  ардагері,

Қазақстан  Журналистер одағының  мүшесі,

Семей  қаласы


Орда қонған Орынбор

Күні: , 25 рет оқылды


Қазан айының 20-сы күні Орал қаласында Алаш қозғалысының және Алашорда Үкіметінің 100 жылдығына байланысты облыстық тарих және археология орталығының ұйымдастыруымен «Алаштан Тәуелсіздікке және Қазақстанның ұлттық бірігуіне» атты халықаралық конференция өткені белгілі.


Конференция ертеңіне Ресейдің Орынбор қаласында «Еуразиялық одақтың өзекті мәселелері» тақырыбында ұйымдастырылған дөңгелек үстел отырысына ұласты. Халықаралық басқосуда Ресей, Жапония, Өзбекстан және Қазақстан ғалымдары Алашорда тарихына қатысты баяндама жасады. Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында отандық тарихты зерттеу арқылы қоғамдық сананы жаңғырту керектігін жазған еді. Бұл тұрғыда екі елдегі ғылыми жиын өзегінің ортақ болып келуінің өзіндік мәні бар. Себебі 1917 жылдың желтоқсан айында Орынбор қаласында өткен бүкілқазақтық ІІ сиезде Алашорда үкіметін құру жөнінде тарихи шешім қабылданды. Бүгінгі Қазақстанның даму бағыты Алашорда қайраткерлері көтерген идеямен өзектес. Алашорда қозғалысының ақтаңдақтары құпиясы тереңге бүккен күйінде. Соған байланысты Ресейдің және басқа мемлекеттердегі арнайы құрылымдар мұрағаттарындағы құжаттарға жол ашудың маңызы ерекше. Оралдан басталып Орынборда түйінделген ғылыми басқосуларда шетел ғалымдарының отандық тарихшылармен ақтаңдақтарды аршу бағытында шығармашылық байланысты күшейтетіні және соның негізінде құпия құжаттар жинағы мен деректі фильмдер дайындалатыны мәлім болды. Азаттық аңсаған Алаш көсемдерінің тағдырына бейжай қарамайтын оқырмандарымыз үшін Орынбордағы халықаралық басқосуда сөйлеген ғалымдардың пікірлерін назарға ұсынамыз.

Мұрат СЫДЫҚОВ,

тарих ғылымдарының докторы, профессор:

– 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін қазақ либеральды-демократиялық қозғалысының көсемдері Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайына байланысты өз бағдарламаларын кеңінен насихаттады. 1917 жылы 21 қарашада «Қазақ» газетінде А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, Е. Ғұмаров, Е. Тұрмұхаммедов, Ғ. Жүндібаев, Ғ. Бірімжанов дайындаған «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасы дайындалды. Бұл бағдарлама құрылтай жиыны сайлауында оң бағаға ие болып, 1917 жылы 5-12 желтоқсан күндері Орынбор қаласында ІІ бүкілқазақтық сиезінде қазақ халқының түрлі көзқарастағы қайраткерлерін біріктіруге негіз жасады. Бұл сиезде  «Алаш» үкіметін – уақытша халық кеңесін құруға шешім қабылданды. Алашорда пролетариат диктатурасын қабылдамады және Ресей мен Шығыс түркі халықтарының басын біріктіруге талпынды. Азаматтық соғыста алашордалықтар төңкеріске қарсы Колчак пен Дутов армиясымен бірлесе қимылдады. Көп ұзамай ұлттық және аумақтық мәселелерге байланысты одақтастарынан ажырады. Кеңес үкіметі келіссөздер арқылы оларды большевиктік идеяларды қабылдауға шақырып, қатарына қабылдады. Тіпті, уақытша саяси рақымшылық жариялады. Бірақ алашордалықтардың тағдырына репрессия зұлматы соққы жасады.

Василий ХРИСТОФОРОВ,

заң ғылымдарының докторы, Ресейдің мемлекеттік-гуманитарлық университетінің профессоры, РҒА корреспондент-мүшесі:

– Сталин өлімінен кейін репрессия құрбандарын ақтау басталды. 1954-57 жылдары «революцияға қарсы күрес» жүргізгені үшін сотталған С. Қожанов, Н. Нұрмақов, Т. Рысқұлов ақталды. 1989 жылы Ә. Бөкейханов жазықсыз деп танылды. Шын мәнінде, алашордашылардың 1920 жылдан кейін революцияға қарсы және ұлтшыл бағыттағы қимыл-қарекетке барғаны, Қазақстан мен Мәскеуде «террорлық орталық» құрғысы келгендері жөнінде нақты деректер табылмады. ГПУ-ОГПУ-дың Шығыс және ақпараттық бөлімдері қазақ қоғамы өкілдерінің әлеуметтік-саяси тұрғыда ұлттық мәселелерді қоздырғаны жайлы көпе-көрінеу материалдар дайындады. 1920-30 жылдар соңындағы Алаш қозғалысы қайраткерлерін тұтқындау оқиғаларынан республиканың саяси элитасын жою мұраты жария бола бастады. Мемлекеттік қауіпсіздік құрылымдарының жергілікті басшылары жазаны қатаңдатуды қайта-қайта сұрағанымен, Мәскеу Алаш қайраткерлерін бірден оққа байлауға асыға қоймады. Зерттеу материалдары «Алашорда үкіметі» атауы коммунистік партия құжаттарында саяси қарсылас ретінде сүреңсіз леппен қолданылғанын айғақтады. «Шығыстану мамандары» идеялогиялық және саяси қуғын-сүргін шараларын күшейту үшін мәскеулік сарапшыларға шындыққа қайшы уәждер мен өз тұжырымдарын ұсынумен болды. Бұл уәждер репрессия зобалаңын ұзаққа созылуына қызмет етті.

Дина АМАНЖОЛОВА,

заң ғылымдарының докторы, профессор, РҒА Ресей тарихы институтының жетекші ғылыми қызметкері:

– Алаш автономиясы жалпыресейлік билік болашағына сүйене отырып, өзге елдермен теңқұқықты болуға тырысты. Әлихан Бөкейханов еуразиялық қауымдастық аясында Ресей демократиялық федерациясы субъектілері ретінде Қазақстанның Башқұртстан, Түркістан және Сібір үкіметімен байланыс орнатуын көздеді. Сібірліктер қазақтардың тарихи тұрғыда шекаралас екенін ескергенімен, Алаш автономиясымен саяси әрі экономикалық қарым-қатынас орнатуға ден қоймады. Керісінше, орталық билікті иемденіп, көрші елге мәдени автономия ретінде қалыптасуды ұсынды. Кейін Сібір үкіметі Колчак билігіне мойынсұнды. Алашорда автономия ретінде ресми мойындалмаса да, 1918 жылғы сәуірде Ленин және Сталинмен сәтті келіссөз жүргізді. Сібір уақытша үкіметін, Комучты, Колчак үкіметін саяси кеңістік субъектісі ретінде одақтасуға мәжбүр еткізді.

Юлия ГУСЕВА,

тарих ғылымдарының докторы, доцент, Мәскеу қалалық университетінің Самара филиалы директорының орынбасары:

– «Погонды мұрағатшылардың» құжаттарынан басты үш ұстанымды анық аңғарамыз. Біріншіден, алашордалықтардың түркі халықтарымен бірлесуді қуаттайтынына ресми дәйектің жоқтығы. Екіншіден, кеңестік сарапшылардың түрік және жапондармен байланыс орнатуға қатысты кез келген дерек арқылы «пантүріктік» қозғалыстың «тамырын ұстауға» жанталасуы. Үшіншіден, «панисламшылдық» және «пантүріктік» ұғымдардың дараланбауы Алаш қайраткерлерін саяси-идеологиялық шырғалаңға салуға, репрессия тетіктерін іске қосуға себеп болды. Қазақ көсемдерінің Түркия, Жапония және Германиядан жақтастар іздегені жайында ақиқаты мен жалғаны аралас деректер ішкі және сыртқы саяси ойындарды жүргізуге «көзір» болды.

Кахрамон РАДЖАБОВ,

тарих  ғылымдарының  докторы, профессор, Өзбекстан Республикасы ҒА тарих институтының бөлім меңгерушісі:

– 1917 жылы қарашада түркістандық большевиктер мен солшыл эсерлер Түркістан өлкесінде мұсылман жұртшылығының қолына билік тізгінін беруде бас тартты. Ташкенттегі қарулы қақтығыстан кейін өлкелік мұсылмандардың ІV төтенше құрылтайы Қоқан қаласында 26 қараша күні басталды. Пошта-талаграф қызметкерлерінің ереуілі сиездің ашылуын қарашаның 25-інен 26-сына шегерді. Сиезді ұйымдастыру бюросының мүшесі Мұстафа Шоқай ашты. Оған Ферғана, Самарқан, Бұқардан және Сырдария облысынан келген делегаттар қатысты. Сонымен қатар «Шура-и-Ислам», «Шура-и-Улам» ұйымдарының өкілдері де болды. 28 қарашада Түркістан мұхтарияты құрылды. Құрылтай жиыны өткізілгенше билеу құқығы Түркістан уақытша кеңесі мен Түркістан халық билігіне берілді. Ал «Алаш» партиясы қоғамға серпіліс тудырған қазақтың саяси ұйымы болды. Ұлт көсемдері толық дербестік алу мүмкін емесін тез бағамдап, Ресей империясы құрамындағы саяси күштер тартысында жұтылып кетпеуі үшін тайталасқа барды. Түркістан автономиясы мен Алаш қозғалысының алған бағыты мен кейінгі тағдыры ұқсас болғанына көптеген тарихшы назар аударды.

Нұртай АЛТАЙҰЛЫ,

«Орал өңірі»


Қажымдай ғалымды қастерлеуді ұмытпайық!

Күні: , 48 рет оқылды


Есімі алты алашқа мәшһүр  ғалым Қажым Жұмалиевтің туғанына биыл 110 жыл толып отыр. Бар ғұмырын әдебиет пен ғылымға арнап өткен тау-тұлғаның қалдырған мұрасы ұшан-теңіз.


Қажым (Қажығали) Жұмалиев Қаратөбе ауданының қазіргі Саралжын ауылдық округінде 1907 жылы дүние есігін ашқан. Әке-шешеден ерте қалған жетім баланы тағдыр маңдайынан сипай қоймайды. Арман-мақсаты айқын, оқуға зерек ауыл баласы не бары 16 жасында білім іздеп, Орынбор қаласына жаяулап аттанғандығын, небір қиындықтарды жеңе отырып, білімге қол жеткізгендігін оның «Жайсаң жандар» кітабын оқыған әр адам бірден сезеді, ұғынады.

Ол Орынборда жүріп, сол кездегі үкімет басшысы болған Сейітқали Меңдешевтің қолдауымен ересектер мектебіне оқуға кіріседі. Одан соң Шымкенттегі ауыл шаруашылығы техникумына оқуға қабылданады. Ал 1928 жылы Қазақ педагогикалық институтының тіл-әдебиет факультетіне оқуға түседі. Осы бір оқу ордасы қадірлі Қажымның қанатын қатайтып, білім-ғылымға деген ынтасын одан сайын ширатады.

Аталмыш оқу ордасын үздік тәмамдаған оны 1932 жылы Орал педагогикалық институтына оқытушы қызметіне жолдайды. Оның институт қабырғасында оқыған тұшымды дәрістерін әр студент тағатсыздана күтіп тыңдаған.

Осы шақта дарынды жас маман Ақ Жайық өңірінің әдеби өміріне де етене араласып, тың серпінмен жаңа ортаға тез сіңісіп кетеді. Қазақстан Жазушылар одағының Оралдағы өкілі бола жүріп, жас ақын-жазушыларды әдебиетке, өнерге бағыттап тәрбиелейді.

Қ. Жұмалиев туралы естеліктерден, өңірден шыққан Жәрдем Тілеков, Сағынғали Сейітов, Абдолла Жұмағалиев, Қасым Аманжоловтардың әдебиет әлемінде жарқырай көрінуіне бірден-бір қолдау көрсеткен Қ. Жұмалиев екенін ұқтық.

Қарымды қаламгер, ойшыл ғалым, ғылым мен ұстаздықты қатар меңгерген қадірлі Қажым атамыз қаламды әсте қолынан тастамай, өмірден озды.

Қ. Жұмалиев – қазақ әдебиеттану ғылымындағы тұңғыш кандидат және тұңғыш доктор болып табылады.

Оның қазақ әдебиетінің тарихына қосқан том-том еңбектері, ғылыми-зерттеу монографиялары мәнін жоймақ емес.

Бүгінгі өскелең ұрпақ қазақтың бас ақыны Абай поэзиясының тілін алғаш зерттеуші, Махамбеттің ақындық кескін-келбетін тұңғыш танушы ғалым ретінде Қажым Жұмалиев есімін қадір тұтуы тиіс.

Орал педагогикалық институтында оқытушылық қызмет ете жүріп, студенттерге оқыған дәрістері негізінде «Әдебиет теориясы» кітабын жазды. Бұл құнды еңбек – әдебиетші-ғалымдардың қолдарына алып оқитын бірден-бір кітап.

Академик Қажым Жұмалиевтің талантты шәкірттерінің бірі, белгілі әдебиетші-ғалым Мекемтас Мырзахметов естеліктерінің бірінде: «Мен 1949 жылдан бастап Қажым Жұмалиевтің студенті болдым. Бірінші рет профессорды көруім. Ол бізге әдебиет теориясынан сабақ берді. Қызығатынмын, дәрістерін оқып, әңгімелей келіп, нақты мысалдарына неше түрлі ақынның кез келген өлеңінен ғажап шумақтарды төгіп-төгіп жіберетін.

Сабақта бірде-бір студент қимылдамайтын. Содан соң бір жылдан кейін біз сүйікті ұстазымыздан көз жазып қалдық. Сөйтсек, ұстазымызды «халық жауы» деп 25 жылға айдауға жіберіпті. Сол кезде ҚазПи-дің оқытушыларының көбі саяси сенімсіз деп танылып, жұмыстан қуылды да, бізге ылғи жоғары курстың студенттері, аспиранттар сабақ бере бастады.

Қажым Жұмалиев – Абайтанудан, Абай мұраларын зерттеуден докторлық диссертация қорғаған бірінші ғалым. Ол кісімен мен қайтадан 1961 жылы кездестім. Мені Қажекең өзіне аспиранттыққа қабылдады.

«Мекемтас, Мұхтар Әуезов қайтыс болды. Абайтану тоқтап қалды. Неге екенін білмеймін, бұл тақырыпқа ешкім аяқ баспай жүр. Сондықтан бұл тақырыпты жалғастырып, тереңдете беруіміз керек» – деп, менің ғылыми жұмысымның тақырыбына Абайды бекітіп берді» деп ғалым ұстазын тебіреніспен еске алады.

Академик Қ. Жұмалиевтің туып-өскен жері Қаратөбе ауданының орталығындағы сәулетті де сәнді көшелердің бірі ғалым есімін еншілеген. Оның сыртында жарты шақырымды қамтитын саябақта ғалым Қ. Жұмалиев жөнінде мәлімет тақтасы орнатылған.

Әйтсе де, ұрпақ қамы үшін әдебиет оқулығын жазып шығарған жерлес ғалымға аудандағы білім ошақтарының бірінің атының бұйырмағандығы қынжылтады.

2002 жылдың 20-ақпанындағы Қаратөбе аудандық мәслихатының кезектен тыс XVIII сессиясында аудандық ономастикалық комиссияның ұсынбасы сайланып, Саралжын округі «Сәуле» ауылының сход-жалпы халық жиналысының хаттамасы толтырылды.

Солардың негізінде Саралжын округінде дүниеге келген ғалым, жазушы, ақын, публицист, филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚазССР ҒА академигі Қажым Жұмалиевтің туғанына 95 жыл толуына орай, Саралжын округіндегі «Сәуле» ауылындағы Жақсыбай негізгі мектебінің аты «Қажым Жұмалиев атындағы негізгі мектебі» деп аталуы тиіс. Сондай-ақ шешімді бекіту үшін Батыс Қазақстан облыстық ономастикалық комиссияға ұсынылсын деген шешім қабылданған болатын. Алайда шешім сол күйінде қалды.

Тағы бір айтпағымыз – ғалым Қ. Жұмалиевке аудан орталығын-да ескерткіш орнатса…

Кезінде осы бір ойларымды айтып, аудан әкімі Асхат Шахаровтың қабылдауында болғанмын. Ауданның сол кездегі әкімі Ресейге арнайы тапсырыс беріп, Қ. Жұмалиевке орталықтан ескерткіш тұрғызатындығын ауданда өткен жастар жиынының бірінде айтқан еді.

Жаңадан қызметке кіріскен аудан басшысы Жанат Асылханұлы да бұл пікірімізді ескеріп, ғалымның есімін ұлықтауда алдағы уақытта ел-жұрт айтарлықтай істер атқаратындығын жеткізді.

Ертай БИМҰХАНОВ,

Қаратөбе ауданы


«Ақын жыры»

Күні: , 38 рет оқылды


Қадыр Мырза Әли атындағы мәдениет және өнер орталығында Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалінің иегері, ақын Қайрат Жұмағалиевтің шығармашылығына арналған «Ақын жыры» атты кеш өтті.


Қ. Жұмағалиев 1937 жылы Бөкей ордасы ауданы, Бисен ауылында жарық дүниеге келген.

С. Киров атындағы ҚазМу-ды 1956 жылы тәмамдаған соң «Жазушы» баспасында, республикалық теле-радио хабарлар жөніндегі мемлекеттік комитетте әр түрлі қызметтер атқарған. Оның «Тұңғыш», «Жанар», «Перзент үні», «Сахара», «Құбажон» секілді бірнеше кітаптары жарық көрді. Ол қазақ поэзиясына өткен ғасырдың алпысыншы жылдары ерекше екпінмен келген тегеурінді топтың өкілі болып табылады. Ақын Қайрат Жұмағалиев 2013 жылы 77 жасқа қараған шағында қайтыс болды.

Еске алу кешінде облыстық мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасының басшысы Қадырболат Мұсағалиев, ақын Ақұштап Бақтыгереева, халықаралық «Қазақ тілі қоғамы» қоғамдық бірлестігінің  облыстық филиалының төрағасы Болат Жек-сенғалиев ақын хақында сыр шертіп, естеліктерімен бөлісті.

– Ақжайықтың ардақты ақыны Қайрат ағамыз ішкі сезімін жырмен бүкпесіз жеткізетін лирик ақын еді. Нарын топырағынан түлеген ол табиғи дарыны мен ізденісінің арқасында көптеген шығармалар жазып, бірнеше кітаптың авторы атанды. Жыр жолдары арқылы көптеген мәселелерге тоқталып кетті. Тағдырдың желі оны сонау Оңтүстік Қазақстанға апарса да, туған жерге деген махаббаты егде тартқан шағында еліне қайтарып әкелді. Ел-жұртпен етене араласып, көптеген шаралардың басында жүрді. Қасында жүріп, ағамыздың жылы лебіздерін ести қалдық. Ұрпағына қалдырған мұрасы мәңгі жасамақ! – деді Қадырболат Қабдырұлы.

Кеш барысында «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері Жаңылсын Хасанова, республикалық конкурстың лауреаттары Еркін Өтегенов және Альберт Ғазизжанов ақынның сөзіне жазылған «Анашым», «Жарқын жаз, қайдасың?», «Келеміз бірге» әндерін шырқаса, ақын Талғат Мықи «Сегізінші көш» өлеңін, №37 мектеп оқушылары балаларға арнап жазылған өлеңдерін мәнерлеп оқыды. Кеш соңында ақынның жары Софья Жұмағалиева Жайық елінің азаматтарына алғысын білдірді.

Айым ТӨЛЕУҒАЛИ,

«Орал өңірі»


Ұлттық баспасөз – ұлттық мұра

Күні: , 41 рет оқылды


Еуропа мен Азияның кіндігінде орналасқан, ата-бабамыздың басынан өткен талай заманалық оқиғаларға куә болған Ақ Жайық топырағы – қазақ мемлекеттілігінің бастау бұлағында тұрған шежірелік өлке. Осы өлкедегі тамырын тереңнен тартатын облыстық қос басылым ғасырлық тойына үлкен олжа, зор абыроймен жетті.


Олай деуге сеп, соңғы жылдары тың бастамалары һәм жарқын жобаларымен жарқ ете түскен Жантас Набиоллаұлы бастаған «Жайық Пресс» ұжымының қиқу шығармаса да екінің бірінің қолынан келмейтін шаруа тындырып жатқанын парасатты қауым сырттай көріп, іштей сүйсініп отыр. Өзімен бірге жанына тығыз топтасқан өзге де алғыр қазақ жастарының «бағын ашып», қуатты шығармашылық топ құруға ұйытқы бола білген жас та жаңашыл, жігерлі де жалынды басшының сайыпқырандарының ішінде  Қазбек Құттымұратұлының орны оқшау, шоқтығы биік.

Есімі аталған азаматтар өңіріміздің мерзімдік баспасөз тарихын қопара зерттеп, еліміз бен Ресейдің мұрағаттары мен мұражайлары һәм кітапханаларында тарыдай шашылып жатқан көне басылымдардың түпнұсқаларын табанын тоздыра іздеп, оларды «бұланның терісінен артыққа бұлдаған» көршілес ағайындардың тілін тауып, олардың әрқайсысының көшірмелерін елге әкелуінің өзі жеке-жеке тарих. Қысқартып айтқанда, көтерілген мәселенің «отымен кіріп, күлімен шығып жүрген» журналист-зерттеушілердің атқарып жатқан жұмысы тұтастай ғылыми-зерттеу институтының қайнап жатқан тірлігін көз алдыңа әкеледі.

Оған дәлел соңғы санаулы жылдар ішінде өңірлік мерзімдік баспасөз тарихын тереңдетіп, індете зерттеуге білек сыбана кіріскен ұжым халыққа іркес-тіркес, кесек-кесек бірнеше кітаптар топтамасын ұсынды. Тарқатып айтсақ, олар «Қазақстан» (1911-1913), «Ұран» (1917-1918), «Известия» –  «Хабар» (1918), «Қазақ дұрыстығы – Киргизская правда» (1919), «Дұрыстық жолы» (1919), «Қызыл ту» басылымдары деп тізбектеле береді. Түсінген жанға бұлар – ұлттық баспасөз тарихына қосылған теңдессіз сүбелі үлес. Өйткені Отан тарихы ғылымының арналы саласының бірі – қазақ мерзімдік баспасөзінің тарихы.

Қазақстандағы ең алғашқы басылымдар хақында сөз толғағанда алдымен ауызға ілігетіні 1870 жылы Ташкент қаласында қазақ және өзбек тілдерінде шыға бастаған Түркістан генерал-губернаторлығының органы «Түркістан уәлаятының газеті» мен 1888 жылы Омбыда Дала генерал-губернаторлығы шығара бастаған «Дала уәлаятының газеті». Байқап отырғандарыңыздай, бұл газеттер негізінен Ресей империясының қазақ өлкесіндегі саясатын түсіндірумен айналысқан, ашып айтқанда патша үкіметінің Қазақ жеріндегі отаршылдық саясатын бүркемелеген ресми басылымдар.

Алайда ұлтымыздың демократиялық бағыттағы тұңғыш басылымдарының бірі, 1911-1913 жылдары Астрахан және Орал қалаларында шығып тұрған «Қазақстан» газеті туралы жекелеген зерттеушілердің еңбектерінде ішінара айтылғаны болмаса, осыған дейін оның 16 саны біріктіріліп жеке кітап болып шықпаған еді.

Осындай тарих таңдақтарына байланысты бүгінгі жалпы білім беретін орта мектептің Қазақстан тарихы оқулықтарында өзіміздің өңірден шыққан мерзімдік басылымдар хақында ешқандай мәлімет жоқ (ұлттық тарихи сана алдымен мектеп оқулықтарынан басталатынын ескерсек және бүгінде мектеп партасында 2,5 млн. шәкірт + 100 мың). Ештеңе айтылмайды. Бұл тек «Қазақстан» газетіне қатысты емес, жоғарыда айтылған басқа да газеттерге қатысты. Мәселен жалпы білім беретін орта мектептің 8-сынып оқулығының «Ұлттық-демократиялық қозғалыстың өр леуі» атты 41-параграфтың 5, 6, 7- тақырыпшалары «Қазақстандағы алғашқы басылымдарға» арналған. Оқулықтың 287-289-беттері.

Бұдан шығатын қорытынды біреу. Демек, «Жайық Пресс» ұжымы қолға алған жоба Қазақстан және өлке тарихының ақтаң-дақтарын толықтырып, Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласымен үндесіп жатыр.

Өлке тарихы демекші, осы орайда назар аударарлық өлке тарихының бір өзіндік ерекшелігі  бар.  Біздің өңіріміз Ресей империясының қол астына ерте кіріп, отаршылдықтың өтінде тұрған аймақ ретінде белгілі. Сәйкесінше ұлт-азаттық көтерілістердің эпицентрі де  осында болды. Керек болса ол Әбілқайыр ханның кезінен басталды. Жайық өзені кеуіп қалғанша… Сырым Датұлы мен Қаратай Нұралыұлы, Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы, Есет Көтібарұлы мен Жанқожа Нұрмұхаммедұлы, Арынғазы Әбілғазыұлы мен Қайыпқали Есімұлы, Бөкей ордасындағы Аббас Қошайұлы мен Лаубай Мантайұлы, т. с. с. соза беруге болады. Ал ХХ ғасырдың басындағы қазақ оқығандары жоғарыда есімдері аталған бабалар заманындағы ұлт-азаттық күрес тәсілінің ендігі жерде еш жарамайтынын, саяси күрестің стратегиясы мен тактикасын ағартушылықпен алмастырып, бейнелі тілмен айтсақ, «қаламын қаруға теңеп», ұйқыда жатқан қараңғы халықты тек ағартушылық жолмен ғана оятуға болатынын ұқты. Мәселен, қазақ ағартушыларының дені негізінен алғанда текті, дәулетті, дүмді әулеттерден. Шәңгерей Бөкеев, Бақтыгерей Құлманов, Бақытжан Қаратаевтар атақты Әбілқайыр тұқымынан болса, Ғұмар Қараш әйгілі Нияз бидің ұрпағы, ал Каир мен Кабулда білім алып, заманында сегіз тілді еркін меңгеріп, терең білімімен замандастарын таңғалдырған ғұлама Ғабдолғазиз Мұсағалиев… Шетінен полиглот, шетінен энциклопедист, шетінен универсал. Дихан Қамзабекұлы, Нұртөре Жүсіп. Бір-бір президент, бір-бір премьер министр.

Осы орайда ерекше назар аударарлық мынадай мысал бар. Біздің өңірімізде заңгер Батыр-Хайыр Ниязов есімді қазақ зиялысы «Алаш» дейтін газет шығармақшы болған. Өкінішке орай, бұл ой жүзеге аспаған. Бұл идеяны соңыра Әлихан естіп, саяси қозғалыстың аты ретінде дамы-тып әкеткен. Мұндағы айтпағымыз не? Өздеріңіз байқап отырғандай, газеттердің «Алаш», «Ұран», «Қазақстан» деп аталуы біздіңше кездейсоқ емес сияқты. Өйткені біз «Алаш ұранды қазақпыз». Сайып келгенде, мұның бәрі – қазақ зиялыларының ұлтты ояту жолындағы жанкешті күресінен туған амалдар.

Ойлап қараған жанға ұлттық-демократиялық бағыттағы тұңғыш басылымның біздің өңірде шығуы, әрине, кездейсоқ емес. Қазақ; «тақыр жерге шөп шықпайды» дегенді бекер айтпаған. Өйткені біздің өңір – тұңғыштардың Отаны. Тұңғыш мектеп, тұңғыш мұрағат, т. с. с. жалғаса береді.

Бір қарағанда тұңғыш биресми газеттің біздің өңірде жарық көруі бүгінгі бізге пәлендей жаңалық болып көрініп, көп әсер етпеуі де мүмкін. Тарихта не нәрсе де салыстырмалы түрде. Оның маңызын жете түсіну үшін мына нәрсені білуіміз керек. Қазіргідей не теледидар, не радио, не ғаламторы жоқ «құлаққа ұрған танадай» жым-жырт қазақ қоғамы үшін бұл оқиға «қара бұлттың арасынан жарқырап күн шыққандай» айтулы құбылыс болатын.

Ойымызды жинақтай келе айтарымыз, жарық көріп жатқан бұл жинақтар («Қазақстан» (1911-1913), «Ұран» (1917-1918), «Известия»-«Хабар» (1918), «Қазақ дұрыстығы – Киргизская правда» (1919), «Дұрыстық жолы» (1919), «Қызыл ту») бұрын-соңды ешбір тарихшы пайдаланбаған тарихи деректерді ғылыми айналымға енгізуімен құнды. Аталған жинақтардың тұсаукер-таныстырылымы Астана, Алматы сияқты ірі ғылыми орталықтарда өткізіліп, «мүйізі қарағайдай» елімізге белгілі ғалымдар оң бағасын берді.

Бұл жинақтардың орасан зор тарихи маңызына қысқаша тоқталсақ. Біріншіден, газеттердегі мақалалар сол бір аласапыран уақыттағы Батыс Қазақстанның, соның ішінде Бөкей ордасының қоғамдық-саяси, экономикалық-әлеуметтік, мәдени-рухани бет-бейнесін көз алдыңа әкеледі. Өзіңді сол заманда жүргендей сезінесің. Екіншіден, тарих ғылымы дәлдікті сүйетін ғылым. Оның сүйенетіні шынайы дерек. Осы ретте газет материалдарының мұрағат деректерінен еш кемі жоқ. Не нәрсеге де екі шұқып бір қарайтын, өлке тарихына, соның ішінде біз зерттеп отырған кезеңге сүбелі зерттеулерін арнаған ақсақал Исатай Нәсекенұлы Кенжалиев өз еңбектерінде Хамит Чурин, Бисен Жәнекешев естеліктеріне сын көзбен қарап, оларға аса сақ қарау керек екенін үнемі ескертіп отыратын. Ондағы айтпағымыз, аталған автордың және т. б. зерттеушілердің еңбектерінде 1917 жылы 10 қыркүйекте Ордада өткен қазақ зиялыларының сиезінде Бақтыгерей Құлмановтың баяндама жасағаны тілге тиек болып жүрсе, жарық көрген «Ұран» жинағының 69-бетінде, нақтыласақ, 1917 жылғы 26 қыркүйектегі санында «Жер туралы доклад әзірлеуші Құлманов ауылына қайтып кеткендіктен, баспасөз туралы доклад әзірлеуші Манаев ауырып қалғандықтан, сиезде жер һәм баспасөз туралы әңгіме болмады» деп «соқырға таяқ ұстатқандай» жазылған. Демек, бұл жинақтардың қай-қайсысы да осындай бұлтартпас тарихи деректер ретінде құнды. Үшіншіден, сол заманда қазақ қоғамы үшін өте ділгір болған мәселелер қазір де өзекті. «Қазақстан» газетінде «Ел билеуші адамдар түзелмей, ел түзелмейтіні» жазылған. Бұл қазіргі Елбасымыздың Ұлт жоспарында айтқан меритократия қағидаттары бойынша ары таза ұлттық элита қалыптастыру саясатымен астасып жатыр. Сол сияқты «Хабар-Известия» газетінің 1918 жылғы 6 желтоқсандағы №14 санындағы (аталған жинақтың 178-беті) «Қазақ ішіндегі мал ұрлығы» туралы мақала немесе осы басылымның  1918 жылғы 11 желтоқсандағы №19 санындағы (253-255 беттер.) «Қазақ әйелінің аяныш хәлі» туралы т. б мақалаларда қозғалған проблемаларда қазіргі қазақ қоғамында кездесіп жататыны назар аударарлық. Төртіншіден, «Қызыл ту» газетінде жарияланған Батыс Қазақстандағы аштық туралы мақалалар да ерекше құнды деп санаймыз. Өйткені 1921-1922 ж ж. өңірімізде халықтың 82 пайызы аштыққа ұшырағанын білеміз. Алайда оны аша түсетін ғылыми айналымдағы деректер өте тапшы екенін ескерсек, зерттеушілер үшін мұның бәрі – баға жетпес қазына. Бесіншіден, аталған жинақтардың жарыққа шығуы болашақ жас зерттеушілер үшін мерзімдік баспасөз тарихына арналған магистрлік, докторлық диссертациялар мен дербес жеке зерттеулерге һәм монографияларға сұранып, зерттеушілерін күтіп тұрған тақырып. Алтыншыдан, жоғарыда айтып өткеніміздей, орта мектеп, колледж, ЖОО-ға арналған Қазақстан тарихы мен өлкетану оқулықтарына аталған газеттердің қысқаша тарихын енгізудің еш артықтығы жоқ.

Тоқсан ауыз сөзімізді тобықтай түйсек, 100 жылдық тойларына іргелі ізденістері һәм соны бастамалары негізінде асқар таудай абыроймен жетіп отырған ұжымның алдағы зерттеулеріне де сәттілік тілейміз! Табылмай жатқан сандары табылсын! Мерекелеріңіз құтты болсын!

Жаңабек ЖАҚСЫҒАЛИЕВ,

М. Өтемісов атындағы

БҚМУ-дың доценті,

тарих ғылымдарының кандидаты


Ұмытылмас үш күн

Күні: , 30 рет оқылды

(өлкетанушының  қойын  дәптерінен)

(Соңы. Басы газеттің 28 қыркүйек күнгі №116 және 30 қыркүйек күнгі №117, 5 қазан күнгі №119 санында)


  1. ОН БІРДІҢ ОРЫ

Кеше Чапаев кентінде, конференция үстінде: «Бүгінде кеудесінде есігі бар дейтін қариялар аз қалғаны рас, алайда солай екен деп қол қусырып қарап отырмай, жас уағында әлгі қариялардан әңгіме ести қалған қарттарды іздеп тауып, сынық сөз, жарым дерек болса да алып қалу керек» деп едім. Аузыма құдай салған екен, осы сапар әлгіндей құймақұлақтардың біреуімен ұшырасудың сәті түсті.


Әңгіме неден шығып еді?! Е, Жаңабек Жақсығалиев екен ғой, Чапайда тетелеп теңесіп, ортайып кеңесіп отырғанымызда шын ғалымға тән ізденімпаздығын танытып, «мына Аңқатыда бір топ алашордашыны атып кеткен ор бар көрінеді» деп тосын деректің шетін қылтитқаны. «Бір түндік» қылған 37-ші шығар деп едік, жоқ, мәлімет беруші 1921 жылды атады. Ал мәлімет берушіге мәліметті хабарлаған оралдық мәдениет қызметкері Ерікқали Ахметов көрінеді. Кешірім қаулысы күшінде тұрған бұл жылдары алаштықтарды топтап, беймәлім қазалау фактісі болды дегенді бұрын-соңды естімеген біз қапелімде аузымызға айналайын ана тіліміздің қорынан қажетті сөз түспей қалып, «О-о-т, интересно!» деппіз.

Мұның соңы бізді Еңбектен Аңқаты кентіне әкелді. Екі ара жиырма бес шақырым. Бір кезде Кеңес Одағына аты дүркіреп шыққан, парагвайлық герефорд тұқымды бұқалар мен қашарларды қазақтың қызыл сиырына айқастыра будандастыру жолымен атақты ақбас сиырды шығарған кеңшардың орны бүгінде ауылдық округтің орталығы, екі мыңға тарта тұрғыны бар үлкен ауыл.

Округ бұрынғы «Аңқаты» кеңшарының бес бөлімшесін және «Рыбцех» делінетін балықшылар ауылын қамтып жатқан аумақты жер. Бізді округтің әкімі Ерлан Молдахметов қарсылап алды (өзі ине-жіптен жаңа шыққан әкім екен – бұрынғы әкім, өзімізге таныс Болат Александрұлы көрші Еңбекке ауысқаннан кейін орнына сайланғанына бірер апта болыпты) жанында алпыстың асқарындағы, орта бойлы, киіктің асығындай шағын, қаршыға көз кісі бар. Біз іздеп келе жатқан Құрманғазы Жәленов дейтін құймақұлағыңыз сол болып шықты.

Бір ғажабы, ол да біз келген күннің таңертеңінде ауылдық ардагерлер кеңесінің төрағасы болып сайланып, «атқа мініп», күшейіңкіреп тұр екен. «Құтты қонақ келсе, қой егіз табады» деген осы емес пе?!

Құрманғазы Дәулетиярұлы – осы елдің байырғы тумасы, сүйегі қожа, оның досайы, талай жыл гидротехник-мелиоратор болып еңбек етіп, жуырда зейнетке шыққан. Зайыбы Мәншөк жеңгейдің мамандығы медбике, ол да зейнетте. Шаруаға ұсынықты адамдар – Құрекеңнің үйінің шағын ауласында жапса түйе таптырмайтын шырмауықтан бастап қызанақ, қияр, сәбізге дейінгі көкөністің неше атасы өседі. Бір-екі қасқа сиырдың сүтінен Мәншөк жеңгей қолдың сарала қаймағы, майы сыртына тепкен құрты, дәмі тіл үйірген сүзбе сияқты жеңсік астың түр-түрін әзірлейді. Аулада, таза ауада жозы үстіне жайылған дастарқан үстінде, жеңгеміздің әңкілдетіп қайнатқан самаурыннан күрең бұйралап құйған шайын сілтеп отырып, Құрекеңнің миының отыз бүктеу, қырық қаттауында елу жыл жатып қалған әңгімесіне құлақ қойдық.

«Менің атам Жәдид Әбдіхалықов (ел Жәлен деп кеткен) 1981 жылы қайтыс болды. Көп білетін, әңгімешіл қарттың бірі еді, маған туралап айтқан әңгімесін де, бастас адамдарымен оңаша шерткен хикаяларын да жадыма тұтып, зердеме тоқып қалғаным сол әңгімешілдігінен, әрі айтқандарының сол кездегі советтік пионерлік, яки комсомолдық санама шалыс келіп жататындығынан болар-ау деп ойлаймын, – деп бастады естелігін Құрекең. – Айтуынша, Алашорда құрылғанда Аңқатыдан Жымпитыға көп жігіт әскерге алынған. Белгілі Айтқали Абылаев басқаратын Жымпиты гарнизонында қызмет етіп, Жымпитыны қызылдардан соңына дейін қорғаған. Күшті атыс болған. Қалаға қызылдар екі броневикпен келіп, қорғаушыларды қырып сал-ғаннан кейін ғана берілген. Қала шетінде өлік тау-тау болып үйіліп қалған. Соны кейін большевиктер «сүзектен өлді» деді-ау беттері шылп етпестен. Сөйтіп, Аңқатыға әлгі сарбаздардың жиырма шақтысы ғана оралған. Шамамен, 1921-1922 жылдары белгілі тауық-мешін жұтында, оның үстіне ел ішіндегі шолақ белсенділердің солақай саясатының кесірінен халықтың жағдайы нашарлап, тігерге тұяқ қалмаған тұста әлгі жігіттер наразылық қозғалысының басында тұрады. Сөйлесе тілінен өрт сөнетін, істесе қолынан іс келетін, жұрт жұтағанда шарпылып жүретін елдің «сүт бетіндегі қаймағы» – қышылды азаматтар болса керек, оның үстіне, заманында Досай ауылы ноқтаға басы сыймайтын тентек ауыл болыпты. Сонысына бағып, елге тізесі батқан шолақ белсенділердің бірқатарын аттың бауырына алып, сабап та жібергенге ұқсайды. Жоғарыға хабар жетеді. Оралдан жеті-сегіз адамнан құралған милиция отряды келеді (ол кезде ГПУ деген). Бастығының аты-жөні белгілі, бірақ айтпаймын. Жылаған бала атын естісе уанатын қатыгез кісі екен. Отряд кілең қазақ, бір орыс жоқ. Сонымен, әлгі бас көтерген жігіттерді елдегі шолақ белсенділер көрсетіп береді. Милиционерлер белсенді деген он бірін ұстап, ауылға бір үйге қамап қояды. Сол жатқан жерлерінде көздерін жоятындары белгілі болады. Милиция бастығы шай ішіп отырғанда ауыл ақсақалы барып: «Сендер жеңдіңдер, біз жеңілдік. Жазаласаңдар, аулаққа апарып жазалаңдар. Елге үрей әкелмеңдер, келіндер мезгілінен бұрын туып қалып жүрмесін, сонан соң бауырларын көз алдында өлтіргенін көрген ағайыны, бауырлары мұны сендерге еш уақытта кешпейді, елге бүлік келеді», – депті. Милиция содан кейін тұтқындарды әуелі Үлкен Саралжын, сосын Кіші Саралжын дейтін жерлерге апарып, ақыры Кіші Саралжындағы құлап жатқан бір қораға бір-бірлеп кіргізіп, ту сырттарынан атады. Он бірінші жігіт Алашқа қатыспаған екен, ел «нахақ кетті» деп аңыздайды. Оқ көкірегінен тигені сол, бейшара көпке дейін жаны шықпай, қиналып барып өледі. Ауылға хабар тигесін әлгі ақсақал бастаған топ атпен, арбамен барып, өліктерді Кіші Саралжын мен Досай ауылының ортасындағы далалы жерге жерлейді. Атам Жәлен сонда ат-арбаға делбеші болып барған екен. Әңгіменің болғанбіткені, міне, осы».

Аңқатының дәл өзінің ауыл болуы бертін, шеттен асыл тұқымды мал әкелінетін 1932 жыл екен. Оған дейін жанбас, жабағы кердерілерден құралған елдің табаны осы күнгі Аңқаты кентінің ту сыртында, екі-үш шақырым жердегі Досай дейтін ескі қорымның тұсын жайлапты. Сәйкесінше, жоғарыдағы уақиға да сол ескі Досай ауылында өтулі. Одан бері де Қамар дейтін мешіттің орны жатыр. Заманында Қамар хазірет еже тәсілімен осы төңіректің балаларын оқытқан, қызыл кірпіш-тен салған медреселі үлкен құтхана ұстаған. Кеңес кезінде шошқа қамайтын қораға айналдырған екен, соғыстан кейін шошқасымен қоса өртеніп кеткен. Сол мешіттен әрі қарай, оңтүстік-шығыс бетте, бес-алты шақырым жерде бұрын «Аңқаты» кеңшарының бірінші бөлімшесі орналасқан шағын ауыл. Құрекеңнің әңгімесінде айтылатын Үлкен Саралжын, Кіші Саралжын дейтін ескі көңдер сол бірінші бөлімше мен мешіт орнының қақ ортасында. Қазірде бірді-екілі үй қалған. Тұтқындарды Үлкен Саралжыннан Кіші Саралжынға әкеп атқан «қызыл жағалылардың» ізі суығаннан кейін ауыл адамдары марқұмдарды ауылға жақындатып әкеліп, қазіргі Аңқаты мен Кіші Саралжынның қақ ортасына жерлеген дедік қой.

Барып көрдік. Кеңшар орталығынан бірінші бөлімшеге апаратын грейдер жолдың сол жақ бетіндегі бозжусан, ақселеу, ер-кекшөп аралас өскен алқаптың грейдерге иек артқан жерінде он бір төмпешік қараяды. Бастарын көтеруге өкімет рұқсат бермегесін, мал таптамасын деп жан-жағын орлап, алынған топырағымен ернеуін биіктетіп қойған екен. Әлі күнге қараусыз, қорусыз, топырағын жел ұшырып жатыр. Құран оқып, мұсылмандық ишарасын жасадық.

Бұл тақырып емес, трагедия болды. Неге дейсіз ғой?! Айтайық.

Қайсыбір тараптан алсақ та, саяси қуғын-сүргін 1929 жылдан басталады деп жүрміз. Бірақ, біздің ол айтып жүргеніміз жаппай репрессияға қатысты нәрсе. Негізінде, репрессия («қуғын-сүргін» деген сөз репрессияның мәнін толық бере алмайды) жекелеген алашшылдарды жарым ашық, жарым астыртын қудалау түрінде 1920 жылдардың бас шенінде-ақ басталып кеткен. Сардарбектерді ел табанынан аулақтатып, Мәскеу мен Ташкент асырғаннан кейін Әлихан Бөкейхан сияқты көсемдерін бір қамап, бір босатып, қайыра тұтқындап, сықпанша сыққан. Сол 1921 жылдың өзінде-ақ Сатылған Сабағанов, Ғұмар Қараш сияқты қайраткерлер белгісіз жағдайда қаза болды, жымпитылық Ғұбайдолла Әлібеков сияқтылар аяқ астынан «жынданып» өлді. Қарқаралының түрмесінде отырған алашшыл Мұстақым Малдыбаевқа ара түспек болған Мәди Бапиұлы ГПУ қызметкерінің қолынан «жазатайым» оққа ұшты. Байқап отырған боларсыздар, жасырын, жымысқы әдістермен білдірмей көздері жойылғанын. Себебі, 1921-1922 жылдар «революция атымен» деп сотсыз-үкімсіз бірден атып тастайтын төңкерістің алғашқы жылдары емес, бұл жылдарғы әскери коммунизм саясаты бойынша тап жауларына жоғары жаза қолдану Ревтрибуналдың үкімімен ғана жүзеге асырыла алатын. Бірақ, соған қарамастан, жергілікті жерлерде тым кеңесшіл қаратазы атқамінерлер, желбуаз шолақ белсенділер 1919 жылғы ВЦИК амнистиясын тәрк етіп, бұрынғы алашордашыларға кәрін тігіп бақты, тіпті қапысын тауып, кейбіреуінің көзін жойып отырды. Мұның өзі жер-жерде «партиялық тазалау» науқанымен большевиктен басқа меньшевик, эсер, ұлтшылдарды ығыстыру саясатын жүргізіп отырған жоғары жақтың үнсіз келісімімен жасалды. Екі жақтың да ойы бір жерден шыққан: «Ит құйрығы иір – тартсаң түзеледі, қоя берсең орнына барады». Бірақ, қалай болғанда да, солар кешірімге іліккен алашшыл жігіттерді мылтық ауызын әдейі қандап келіп, тобымен ұстап, өрескел заңсыздықпен өлтірді деген факті алғаш Аңқаты жерінде орын алған десек, қателесе қоймайтын сияқтымыз. Тіпті, 1937-нің зобалаңында атуға іліккендерге қолдан ұйымдастырылған, жалған болса да формальды түрде үкім шығарылған ғой, ал мына жерде дым да жоқ. Ел айтатындай, ауыл жігіттерінің қолынан әсіре белсенділер өліп кеткен күннің өзінде де, кінәлілер заң жүзінде жазалануы тиіс емес пе?! Ендеше Аңқатыда атылған он бір жігіт – халықаралық заң тілімен айтқанда, геноциодальдық жаппай адам өлтіру құрбандары, исламша айтқанда, қысас қазаға ұшыраған мақтұл, орысша «убиенный». Бүгінде Алаш қозғалысының басшыларына, орта буын қайраткерлеріне қатысты бірқатар нәрсенің басы айқындалып қалды, соның ішінде олардың сүйектері жатқан Алматыдағы Жаңалықтың, Ақтөбедегі Түйетөбенің, Мәскеудегі Бутовтың, тағы да басқа қаралы жерлердің аумағы белгілі болып отыр. Ал Алашорданың әр жылдары репрессияға түскен қатардағы қызметкерлері мен сарбаздарын кім біліп жатыр?! Осының өзі бұл қозғалыстың тарихын зерттеу ісінде аламыш-аламыш ақтаңдақ әлі де жетіп артылатынын, қазірде тізімделген 700 адамнан бөлек әлі талай алашордашы дербестенбей (персонификацияланбай) отырғанын, яғни бұл кезеңді зерделеу біржақты сипат алып кеткенін көрсетеді. Бұл – бір. Екіншіден, «Он бірдің оры» тарихымыздағы және бір сұмдық жараның ауызын ашқандай: жоғарыда көргеніміздей, алашшыл қазақ жігіттерін қазақтың өз ішінен шыққан чекистер аяусыз өлтірген. Ел ішіндегі мәлімет жинаған салпаңқұлақ сексоттар, нұсқамашы жансыздар сырттан келмеген. Өз халқымен жаудай алысып, жаттай салысып, қандастарының өмірін салқынқандылықпен қиып жіберген де орыстан болған «кепеу» (ГПУ) емес, өз қазағымыз. Осы сөзді, мәселен, чешен халқы бойынша айта алмайсың, бұл халықтың тарихы шешеннің чешенге қару кезену фактісін білмейді. Осының өзі ұлттық ділімізде даусыз қымбат қасиеттермен қатар, балтамен шауып тастайтындай бірқатар мін бар екендігін айғақтайды. Ендігі мәселе, жалған намыс қуып, жауырды жаба тоқымдай бермей, ұлттық тарихымыздағы жоғарыдағыдай көлеңкелі тұстарды айтып-жазып, көрсетіп отыруда. Кейінгі ұрпаққа тарих арқылы тәлім берудің кешенді жұмысына бұл да кіреді.

Кейінгі ұрпақ демекші… Сол күннің кешіне Шалқардың көліне бардық. Суға түсу маусымы аяқталыңқырап қалғандықтан, кісі аяғы сирек. Күн ыссы, су әлі де бабында. Тіпті керім болды. Бірақ, Шалқар осыдан он жыл бұрын өзіміз көрген Шалқар емес – әнеу бір жылғы зілзаладан кейін кісі бойлайтын терең жері екі жүз, тіпті үш жүз метр шегініп кеткен. Толқыны жағалауға арс-арс соғып жататын тентек теңіз мінезі де жуасыған ба, қалай?! Зүмірет суы да лайытыпты: бұрын түбінен башпайың көрініп тұрушы еді, енді башпайың түгіл, басқаң да көрінбейді. Есесіне, Орал-Жымпиты тасжолымен екі арадағы алпыс бес шақырымдық «не жаздым құдай» бөлік жөнделіп, асфальт түскелі елдің етігі осылай қарай едәуір бұрылыңқыраған ба деп қалдық. Мұны сол күндері облыстық мәдениет басқармасы мен Теректі ауданының әкімшілігі бірігіп өткізіп жатқан «Шалқар толқыны» ән байқауынан да аңғардық. Біз келгенде гала концерт өтіп жатыр екен. Сиырдың тіліндей жіп-жіңішке құмдауыт жағалауға арқасын тірей салған уақытша эстрадкаға кезекпен көтеріліп, әнді бірінен бірі асырып салып жатқан жас өнерпаздардың арасынан Бөрліден келген бір қыз баланың соул стиліндегі орындау мәнері, құйқылжыған фиоритуралары, сондай-ақ аңқатылық толықша келген жігіттің құлаққа жағымды, баритональды мақпал дауысы жүрекке тиді.

Әнді ерттеп, күйді мініп, өмір көші үдере ұзап барады. Мына барақат дүние бүкіл сән-салтанатымен өзінен өзі орнай қалғандай-ақ. Мейлі, солай-ақ болсын…

Мақсат ТӘЖ-МҰРАТ


Ұмытылмас үш күн

Күні: , 40 рет оқылды

(өлкетанушының қойын дәптерінен)

(Жалғасы. Басы газеттің 28 қыркүйек күнгі №116 және 30 қыркүйек күнгі №117 санында)


Шатасқанымды сонда білдім. Интернетте бұрынырақтағы мәліметтер бойынша жасалған адрестік-телефондық анықтамалықтағы «место рождения: Энбек» деген жалғыз ауыз сөз ескі Еңбекті, бүгінше әліптегенде Үлкен Еңбек ауылын айтқан болып шықты. Ал ол ауылдың тұсынан мана өтіп кеткенбіз. Өзі басқа округке – Ақсоғым селолық округіне қарайды екен. «Онда қайтып барғанмен ешқандай сөз ала алмайсыңдар, шалаптарыңды шайқамаңдар», – болды ардагерлердің айтқаны. «Неге?» дегенімізде мән-жайды былай түсіндірді.


Теректі ауданының біз отырған оңтүстік бөлігі патша заманында Ілбішін уезіне, Кеңес тұсында және 1990 жылдардың ортасына шейін Ілбішін ауданына (кейінгі Чапаев) қараған. Негізгі табаны – кердерілер, оның жанбас, жабағы, құтсиық, құлтай бөлімдері. Аздаған табындар ұшырасады. Бұлар 1920 жылдардың ортасында «Жасталап», «Жаңаталап», «Игілік», «Қазақстанның 10 жылдығы», «Жаңа тұрмыс», «Еңбек», «Ынталы», «Қарағай», «Алғабас», т.б. деген атпен ТОЗ-дарға («Товарищество по обработке земли» – қазақша мойынсерік) ұйымдасады. 1930 жылдардың басында колхоздастыруға орай «қоныстандыру» саясатының басталуымен бұл ауылдардың тұрғын халқы да, атаулары да ерсілі-қарсылы өзгеріске түседі. Қоныстандыру 1932 жылы басталған: сол жылы Жаңақала жақтан, құм ішінен көп үйді көшіріп әкеледі, оған қоса төменнен, Атыраудан өзен арқылы баржамен және бір лек отбасы жеткізіледі. Сөйтіп, жігін бұзбай отырған кердері-табынға тана, беріш, ысық сияқты жаңа рулар жамалып, мидай араласады. Нәтижесінде, ауылдар болып ұжымдасады. Одан кейін ТАП, одан соң колхоз болып қайта ұйымдасады. Бізге кітапханашылар ұсынған мәліметке қарағанда олар 1930 жылдары мынадай төрт ауылдық кеңеске біріккен:

1) Еңбек селолық советі: «Табынбай» колхозы, «Игілік» колхозы, «Жаңа тұрмыс», «Ынталы» артелі; 2) Жайық селолық советі: «Ждағат», «Молотов» асыл тұқымды мал зауыты; 3) Бидайық селолық советі: «Жасталап», «Көкмешіт»; 4) Еңбек селолық советі: «Қазақстанның 10 жылдығы» ТОЗ. Осылардың ішінен біз ынта қойған «Еңбек» атты елді мекен екі рет қайталанған, оның соңғысы біз отырған Еңбек ауылының орнындағы әуелгі ТОЗ, кейіндегі «Жасталап» кеңшары, алдыңғысы Үлкен Еңбек болса керек. Төрт бірдей ауылды біріктірген үлкен ауылдық кеңестің орталығы. Мәулекештің кіндік қаны тамған жер де сол ауыл, бәлкім, селолық кеңеске қараған үш ауылдың бірі: Табынбай (қазір де өз атымен тұр, ақын Ақұштап Бақтыгерееваның туған жері), Ақсоғым (бұрынғы «Ынталы» артелі, кейінгі Шолохов атындағы асыл тұқымды мал зауыты) және «Жаңа тұрмыс» артелі, кейінгі Чапаев атындағы кеңшар. Бұл соңғы елді мекеннің қазіргі аты мәлімсіз, соған қарағанда ол жерде бүгінде ел тұрмауы, немесе атын өзгертуі мүмкін. Қалай болғанда да біздің бүйрегіміз әлденеге, осы соңғы мекенге бұра берді.

Әңгіме былай

1940 жылы Мәулекеш кейін белгілі драматург атанатын Шахмет Құсайыновпен бірігіп «Марабай» дейтін пьеса жазған. Ол соғысқа дейін, 1941 жылы «Кеше мен бүгін» деген атпен қазақ драма театрында спектакль болып қойылады. Мұндағы Марабай – желілі жырларды дамыта жырлауымен әрі жырау, әрі жыршы атанған, дарынымен Абайдың өзін сүйсінткен атақты Марабай Құлбайұлы. Заманында Ильминскийге «Ер Тарғынды», Ыбырай Алтынсаринге «Қобыландыны» айтып отырып жаздырған табын Марабайдың өмірі жайында мәлімет тым тапшы. Белгілі фольклортанушы Оразгүл Нұрмағамбетованың анықтауынша, жырау қазіргі Теректі ауданына қарасты «Жаңа қоныс» дейтін жерде 1841 жылы дүниеге келіп, 1898 жылы бақилық болады. Бірақ, бұл өңірде «Жаңа қоныс» дейтін елді мекен бұрын да болмаған, қазір де жоқ. Біздіңше, «Жаңа қоныс» – кезінде Әдебиет институты ел ішінен жинаған мәліметтерге аты қате жазылып кеткен жоғарыдағы «Жаңа тұрмыс» ауылы болуы ықтимал. Ал ілкідегі аты қазіргі Шағатай болуы әбден мүмкін. Неге десеңіз, бізге Еңбектегі үлкен кісілердің айтуына қарағанда, кердерілерден ғана құралған өңге мекендерден бөлек, осы ауылда ғана аздаған табындар ұшырасады. Ендеше, сол Шағатай Марабайдың да, Мәулекештің де кіндік қаны тамған жер болуы ғажап емес – ол кезде кісінің туған жері жайлы анықтамаға нақты ауыл емес, сол ауыл кіретін селолық совет жазылатын, ал колхоздастыру кезеңінде Шағатай атын жоғалтып, «Жаңа тұрмыс» атанған артель-колхоздың Еңбек ауылдық кеңесіне қарағанын бұған дейін келтірдік.

Осы орайда, кейіпкеріміздің Мәулекеш дейтін аты да ой саларлық. Мәулекеш – Мәулімберді кісі есімінің қысқартынды нұсқасы, Әйтекеш, Сейтекеш, Сәуекеш, Меңдекеш сияқты дериват. Батыс аймақта Мәулімберді кең таралған антропонимнің қатарына жатады: Алтынорда дәуірінде, Ащы Ойыл бойында көне Мәулімберді қаласы болғаны белгілі; соңғы кезде оралдық тарихшылар Тайпақтың Базаршолан ауылы маңынан Мәулімберді есімді үлкен молда кісінің құлпытасын тауып, одан тараған үрім-бұтақтың жайын анықтады; 1917-1919 жылдардың өресінде Ілбішін уездік атком басшыларының бірі болып Мәулекеш Сарғожин дейтін азамат қызмет еткен, фамилиясына қарағанда белгілі алаша Сарғожа тұқымынан болуы мүмкін; Мұрат Мөңкеұлы тәрізді, арқалы жыршы-ақындар Үдербайдың Мәулімбердісі дейтін ірі жыраудан тәлім алған. Осы соңғы Мәулімбердінің отаны Арқа жақта делінеді, ал Арқа деп ертеде қазақ Жайықтың, Електің жоғарғы тұсын айтқан және бұл Мәулімберді табын деген де сөз бар. Осы тұрғыдан қарап, кейіпкеріміздің есімін соңғы жыраудың есімімен үйлестіруге болар еді. Сонымен бірге, Мәулекештің жалтартып қойған «Асан Қайғы» дейтін атының астарында да біраз сыр бүгулі. Бұл жерде қоныс іздеп, жер шалған Асан қария әңгіме болып отырғаны талассыз және мұның өзі тағдыры тәлкекке түскен жанның антиутопистік көңіл-күйімен де сәйкесіп тұр. Мәулекешпен тізқатар әдебиетке лапылдай енген жымпитылық Абдолла Жұмағалиевтің «Асан Қайғы» дейтін үлкен дастан жазғанын, жерлес екі ақынның соғыс алдында досжар болып, бірге жүруі мүмкін екендігін де есте ұстайық. Қалай болғанда да, Мәулекеш Қай-болдиннің шын аты-жөні арғы бетте кейінірек белгілі болған, ал оған дейін ол «Асан Қайғин» деген атпен жүрген және неміс әкімшілігі шетелдіктерге беретін төлқұжат – фремденпассқа да осы есімі түскен тәрізді, себебі, 1943 жылы өзі неміс командованиесіне Уәли Каюм-Ханның үстінен түсіретін баянхатқа да «Асан Қайғин» деп қол қойған ғой. Демек, «Асан Қайғинді» Мәулекештің бүркеншік есімі дегеннен гөрі авторлық аты деу жөн. Ал соғыстан кейінгі жылдары «Қайғыны» алып тастап, Мәулекеш Асан-Аға деген жаңа есіммен танылады. Мәулекешпен «Азаттықтың» Түркістан редакциясында бірге қызмет істеген қырғыз эмигранты Азамат Алтай бізді «Бұл ат – оның шын аты-жөні еді» деп сендіреді. Олай болса, кейіпкеріміз қандай жағдайда да есімінен «Асан» сыңарын тастамаған екен. Осының өзі Асан – жазушы шыққан ру тармағының аты емес пе екен деген ойға жетелейді (ру атын бүркеншік есім ретінде пайдалану, қазақ оқығандарының арасында кеңінен тараған тәсіл – мысалы, Мұстафа Шоқай бабасы Жанайдың, Әлихан Ағаев бабасы Ағайдың атын псевдоним етіп алғаны белгілі).

Ал енді Асан есімді кісі қазақтың қай руынан да табылады. Осы маңайдан іздер болсақ, кердерінің тілек тақтасынан шығатын құл бөлімінде Асан деген ата бар (Құл-Әжігерей-Асан, Тағыберлі). Табында тіпті молырақ: оның үш үлкен бөлімінің біреуіне жататын Бозымнан Асан туады, ал соңғысынан тарайтын үрім-бұтақта Асан абыз болып және қайталанады. Ал ілкі Асанның және бір баласы Күскілдің бір немересінің ныспысы да Асан. Амандәулет (Тарақты) табынның Тәуімбет дейтін тұқымынан да Асан деген кісі өрбиді. Бұл қаптаған асандардың қайсысы қай жерді жайлаған, бұл жағын анықтау табыннан шықпаған маған қиындау болып тұрғаны. Себебі, тарихқа айтқызсаңыз, негізінде «Теректі, Орал табындары» аталатын қауым бұл жаққа кейінірек келген: 1810 жылы Тұзтөбе (Соль-Илецк) казактарына 700 мың десятина жер кесіліп берілуіне байланысты Елек бойындағы атақонысында отырған он баулы табын жан-жаққа тарап кетеді – бір бөлігі батыс бетке өтеді, екінші бөлігі оңтүстік-батысқа беттейді. Осы жөнмен келгенде, табындар Орал жаққа XIX ғасырдың басында келген болып шығады. Бірақ, қазақтың қара шежіресі бұл жайды басқаша әліптейді: айтуынша, Табынның үлкені Ағымның баласы Теке қазіргі Орал қаласы тұрған жерді мекен еткендіктен ол жер Теке атанған, немесе Барбастау – табынның Барбас қожамберлі атасының атымен қойылған. Бұл дерекке ұйысақ, Орал бойы табындарының тарихы ХІХ ғасырдан да әріге кетпек. Шежіре қайырып жүрген білгірлер осы мәселеге анықтық енгізіп, соның ішінде Асан аталатын бөлімдердің жайын түсіндіріп берсе, жақсы болар еді. (Осыған байланысты және Мәулекеш жайлы өзге де деректер табылып жатса, мына электронды поштаға хабарлассаңыздар екен: tazhmurat92@mail.ru).

Бірақ, соның өзі оңай шаруа бола қоймайтын түрі бар. Еңбек ауылындағы әңгіменің ауанынан аңғарғаным, бұл өңірдің табан жұрты 1930 жылдардың ауыстырып-қағыстыруында ойдай өзгеріске түсіп қалған сияқты. Алдымен тәркілеу, сосынғы елге бүйідей тиген алапат ашаршылық, соңыра алағай-бұлағай қайта қоныстандыру елдің табанында отырған жұртты «кеңесті дала, кең далаға» тарыдай шашып жіберген де, өкімет олардың орнына тіпті басқа жақтан адамдарды әкеп қоныстандырған. Бір ғана мысал. Еңбек ауылында болғанымызда, бізге түстік шай берген ауылдық округтің бас маманы Нұржан Ахметқалиевтың анасы Ақлима 1932 жылы әке-шешесін Әжібай (Ақсоғым) ауылынан Орал маңайындағы Колесово хуторына көшіргенін, одан Большой Шаган дейтін жерге аударып, канал қаздырғанын әңгімеледі. Барлығы алты үй кеткен екен, Ақлима апай Нұржанның әкесіне тұрмысқа шығуы себепті елге оралған, ал өңге отбасылар сол жақта қалып қойған. Ойымша, Мәулекештің ағайын-аумағы да сондай бір кепке ұшырап, 1930 жылдары елден көшіп кеткен болуы, соған орай елден тай кезінде кеткен Мәулекеш те туған жерімен байланысын үзген, тиісінше, бұл жердегі елдің алдында ол туралы еш дерек сақталмаған.

Біздікі қисын ғана, қалай болғанын Алла біледі. Ең бастысы, тарихқа, әсіресе, туған жердің тарихына келгенде таптау да жоқ, ақтау да жоқ, бір немқұрайлылық белең алмаса екен, Қашаған жырау айтпақшы, «Пілдің тірі бәсі де мың ділдә, өлсе, тері бәсі де мың ділдә» боп қалмаса екен дейсің ғой. Қазақ желдеп кеткен малын да іздеуші еді, ал тамырынан ажырамай әлем мәдениетін меңгерген, Мәскеуде, Германияда білім құтарған, Гетёні алғаш түпнұсқадан қазақшаға аударып, немісше роман жазған, «адам баласы үп еткен желге тамырын үзіп, тоқтаған жерге тұқымын төгетін қаңбақ емес» деп жат жұрттан әйел алмай, ұрпақ сүймей, елге деген құсамен зарығып өлген, күрек тісіміз сықылды аздың бірін іздемей бізге не болған?! Ол неге Шәкібаевтың ойынан пішкен «Үлкен Түркістанның күйреуі» кітабының ғана кейіпкері болып қалуы керек?! Біле білгенге, Кеңес Одағының топсасын босатып, бізге еркіндік әперген көп нәрсенің бір елеулісі – Мәулекештер негізін қаласқан батыстық радиохабарлар, солар санаға құйған сөз бостандығы емес пе?! Базбіреулер «Осыншама мықты азаматтарыңды іс қыла алмай жүрсіңдер ғой» дегендей таңданысты сыңайда қарағанда, бетіңнің ары шығып кеткендей болады екен. Түптеп келгенде, Мәулекеш тағдырлы адамдар кезінде «жау» делінген бөтен жер, басқа ықылымға алдын-ала ойластырылған саналы шешіммен емес, жай-жапсары бүгінгі бізге мәлімсіз, тылсым трагедиялық жағдаяттардың, бір адам түгіл, жер-жаһанның тағдырына қақпақыл ойнатқан «үлкен ойындардың» кесірінен тап болғаны енді белгілі болып жатыр. Біле білгенге Мәулекештің трагедиясы – қазақтың трагедиясы. Осыны түсінген қызылордалықтар онымен тағдырлас, әрі жанқияр досы болған Мәжит Айтбаевты қаламмен тірілтіп жатыр, тіпті атыраулықтар тарапынан да неміс барлау орындарында қызмет еткен Әлихан Ағаевтың өміріне қатысты осындай бір қарекет байқалады. Ғажабы, бұл екеуінен де ұзағырақ өмір сүрген, тіпті күні кеше өмірден өтті деуге болатын Мәулекештің қабірі де сақталмаған. Мұны осы жолдар авторы мен жәнібектік журналист Ахмедияр Батырхановтың «Орал өңірі» газетінде жариялаған Қарес Қанатбай жайлы мақаласын оқып, жуырда отбасымен Мюнхенге әдейілеп тұрып барып, атасының қабіріне топырақ салып қайтқан Қарестің немере інісі, биология докторы Серік Қанатбай айтып келді: ұққанымыз, Мәулекештің басына туған жерінен әз топырақ апарып сала да алмайды екенбіз, себебі, Мюнхеннің Baldvrstrabe, 28 адресіндегі Батыс зиратының мұсылман секторындағы қабірінің басына қойылған тасын алып тастап, үстіне басқа адамды жерлеп жіберген: немістің заңы солай, – уақтылы ақысы төленбесе, қабірді сақтауға негіз беретін келісімшартты тоқтатады. Сөйтіп, айналып келгенде, ағамыздың тағдыры итке кемік боп, майдан даласында қалған боздақтарымыздың кебін киген. «Бір дүниеде екі зауал жоқ» деуші еді, өтірік екен. Отансыз адам, шынымен де, ормансыз бұлбұл екен. Өз елінен, өз босағасынан үш буылып шыққанның арманы кәне?!

О, тәңірім, ырыздықты шетке жазсаң да, топырақты шетке жазғыза көрме бізге…

Мақсат  ТӘЖ-МҰРАТ

(Жалғасы бар)


Ұмытылмас үш күн (өлкетанушының қойын дәптерінен)

Күні: , 26 рет оқылды

(Жалғасы. Басы  газеттің 28 қыркүйек  күнгі №116  санында)

Осы орайда ауылдық, аудандық деңгейде өлке тарихын зерттеу ісі Алашорданың земство мекемелерінде еңбек еткен төменгі және орта буын қызметкерлеріне, Алаш полктерін құраған кіші командирлер мен сарбаздар тағдырына да назар тіктеуі тиіс. Әрине, бүгінде ел ішінде әңгіме білетін кісілер аз қалды. Зерттеуді тек Алашпен шектер болсақ, ештеңе ала алмауымыз кәдік. Сондықтан құлашты кеңірек салып, баяғы шежіре қарияларды көре қалған қарттарды сөйлетіп, дәуірге қатысты жанама деректердің қолға іліккенін қалдырмай жинай беру жөн. Қазіргі интеллектуалдық тарих ғылымына салсаңыз, әр адам – өзінше тарих. Өлілермен қатар тірілер, ұлылармен қатар қатардағылар да зерттелуі керек. Толыққанды тарих солардың өмір жолдары жайлы дерек-мәліметтерден құралады. Осы тезис бойынша Батыс елдері әрқандай кісінің әңгімелерін жазып алып, өңдеп, мәліметтер базасына салуда. Бізге де, жалпы адамзат келе жатқан осы бас жарма жолға түсу керек. Ал мұның өзі жергілікті жерлердегі энтузиаст-өлкетанушылардан бастап, мектептердегі жас өлкетанушылар үйірмелеріне дейінгі бастауыш ұялардан басталып, оларды біріктіретін аудандық өлкетанушылар ұйымына, ол аудандық ұйымдардың басын қосатын облыстық өлкетанушылар қоғамына ұласса, кәне. Оның аржағында, Батыс Қазақстан аймағына кіретін төрт облыстың өлкетану қоғамдарының басын қосқан аймақтық өлкетанушылар қауымдастығы тұруы тиіс. Өлке тарихы біртұтас, онда бұрын мөр басылған шекара болмаған, сондықтан тарих бірлесе зерттелуі керек.

Ақжайықтағы конференция аяқталды. Бірақ, Алаш жайлы әңгімені бір жолғы мәслихатпен бітіре алмайсың. Ақжайықтықтар тек тойдың басын бастап берді.

Тойдың үлкені – келесі, 2018 жылы. Себебі, биыл орталық Алаш партиясының және Алашорда үкіметінің құрылғанына жүз жыл толып отырса, алдағы жылдың мамыр айында Ойыл уәлаятының, ал қыркүйек айында Алаш автономиясының Батыс бөлімінің құрылғанына 100 жыл толмақ. Егер осы атаулы уақиғалар орнымен, жолымен атап өтілер болса, әдеттегі ас ішіп, аяқ төңкеру мәжілістерінің санатында кетпейтіндігіне сенім мол. Орал тарихшылары мен өлкетанушыларының қазіргі аяқ алысы, жарылмаған қауындай тояты осындай үміттілік береді.

Осы  жұрт  Мәулекешті біле  ме  екен?!

Әдетте, зерттеуші дейтін халықтың өз ішкі есебі де болады. Ақжайықтағы конференцияның хабары шыққан сәтте басыма «одан әрі Теректіге барып қайтсам» деген бір дубль-ой зу етіп келе қалғанын жасырып қайтем?! Ол жақта Мәулекеш Қайболдиннің туған жері Еңбек дейтін ауыл бар. Мәулекеш – қазақ тарихындағы тағдыры трагедиялы тұлғаның бірі. 1914 жылы бұрынғы Чапаев ауданында (ол кезде Ілбішін уезі) дүниеге келген ол, соғыстың алдыңғы жылдары талантымен талайды жалт қаратқан сан қырлы қаламгер: әрі жазушы, әрі ақын, әрі драматург, әдебиетке Исамен, Қасыммен, Абдолламен, Қалижандармен бірге екпіндетіп келгендердің қатарынан. Он бесінде Мәскеу университетінің орыс тілі мен әдебиеті бөлімшесіне түсіп, оны үздік бітіргесін ҚазМУ-де осы пәндерден дәріс оқиды, аудармамен шұғылданады, мерзімді баспасөзде әңгіме-повестері, өлеңдері, пьесалары неше қабат жарық көреді. 1941 жылы әскерге шақырылып, Өзбекстанда жасақталған 44-ші кавалериялық дивизия құрамында, кейіннен тарихқа «диверсант Әлихан Ағаев» деген атпен енген атыраулық Әмірхан Тілеумағамбетовтың пулёмет взводында минометші болып қызмет етеді. Сол жылғы тамыз айында «Шағбан» деген атпен белгілі Иранды басып алу операциясына қатысады. Күзде Мәскеу қорғанысына әкелініп, Рокоссовскийдің 16-шы армиясының құрамында, Панфилов дивизиясымен қанаттаса соғысқан қанқасап кезінде Әмірхан екеуі немістің қолына түседі. Екеуін екі жаққа әкетеді, Мәулекеш Польшадағы белгілі Веньяминово әскери тұтқындар лагерінде Мұстафа Шоқай жасаған тізімге ілігіп, бөкейордалық белгілі қайраткер Қарес Қанатбаймен бірге қамаудан босатылады да, Қареспен бірге Түркістан бірлігі ұлттық комитетіне қызметке шақырылады. Мәулекеш – осы комитеттің баспасөз органдары «Милли Түркістан» және «Милли адабиат» журналдарын шығару ісінің басында тұрғандардың бірі. Берлинде өткізген жылдары ол, сонымен қатар тіл үйренудегі үздік қабілетімен танылып, сегіз айлық аудармашылар курсын тәмамдайды. Соғыс жүріп жатқан 1944 жылдың өзінде немістер оның бойындағы дара талантты да байқап, әуелі Хайдельберг университетінде неміс философиясын оқытады, соңыра Майндағы Франкфурт университетінің ағылшын тілі факультетін бітіреді (екеуі де Германияның бетке ұстар білім ордасы) орыс, неміс, ағылшын, түрік тілдерін еркін білген полиглот және сол тілдерде публицистикалық, көркем шығармалар жазған қаламгер. Соғыстан кейін «ди-пи» – жеңілген елдегі әскери тұтқындар шоғырланған Мюнхен қаласында тұрған. Қарес Қанатбайдың ұсынуымен 1950-ші жылдардың басында американдар құрған «Америка дауысы» радиостансасының түркі тілдері редакцияларын басқарады. 1969 жылы Мюнхеннен шеткері теміржол бекетінің жанында белгісіз біреулер басынан ұрып өлтіріп кетеді (бұл қайғылы қазаның жай-жапсарын неміс полициясы анықтай алмай, жылы жауып қоя салған, сірә, соңғы жылдары Мәулекештің салынып, ішіп кеткенін  ілік  етсе  керек).

Енді, міне, сондай тұлғаның кіндік қаны тамған атамекенін көріп, сәтін салса дерек жинаудың орайы келіп тұр. Бір жақсысы, ақжайықтықтар осыны ескеріп, жолға көлік әзірлеп қойған екен, онымен қоймай жаныма жөн білетін жолсерік қосып берді – және жолсерік болғанда қандай: белгілі ақын, үш өлең кітабының авторы Мәлік Берді-Әлі (қайсыбір әкімқаралар қонағын ауданнан өкше көтерісімен ұмытып кетіп жатады ғой, ал ақжайықтықтардың үлгі боларлық бір ғадеті – бұлар не нәрсе болсын ақырына дейін ат шабысады екен).

Жайықтың сол жақ бетіне «Дунай» дейтін айқай аты бар пароммен өттік. Көпір мәселесі талай жылдан бері шешімін таппай келе жатқан ел үшін Жайықтан өту баяғысындай бір сын екен, мына өткен жеріміз, сірә, бұрынырақта «Шаппа өткел» делінген бір тұс болса керек. Биыл су әдеттегіге қарағанда молырақ келіп, армансыз көтерілген шық-шылам екі-үш шақырымдық айнала төңіректі толтырғандықтан, осы шама тоғайлықтармен көмкеріліп қалған екен. Біз мінген Chevrolet Niva әлгі аралықты жедел өтіп, Қызылжар дейтін ауылдың өкпе тұсындағы айдау қара жолға шығарды. Биыл қай жерде де ала жаздай жаңбыр бір тамбай қойды ғой, соған қарамастан, өзеннің жайылмасын, жасыл желекті сай-саласын санамағанда одан бергі самиян сардала, кең алқап саркүйіктің өзінде қуаң жазға онша бас алдыра қоймапты (жер астымен ұласып жатқан жарықтық Жайықтың суының арқасы ғой бәрі де) – дала шіркін қыр баласының жүрегін қытықтайтын жусанның, бидайықтың, боз бен бетегенің исімен бусанып, алыстан айдын тартып жатыр. Дүниенің әтірі мен жұпары теңесе алмайтын бір керім ауа. Жағалай мал малданып, жан жанданып көңірсіп отырған ауылдар. Қызылжар, Құтсиық, Шағатай, Қоғалытүбек, Табынбай, Үлкен Еңбек, Еңбек, Сүттігенді: жеті жұрт жетіп төнсе де, келімсек қанша келсе де ата-баба күлін төккен көң мен қыстау іргесін, байырғы атын жоғалтпастан міз бақпай тұр.

Кейбіреуі, мысалы, Қызылжар, Қоғалытүбек дейтін топонимдер бірдеме-бірдемесімен алыс тарихты, айталық, белгілі «Қыз Жібек» жырын да еске салғандай: XVII ғасырдың аяқ шенінде бұл өңірді бойлай, сонау Елек пен Ордың басынан Атыраудың құярлығына дейінгі жерді Ноғайлы ұлысынан ұшып түскен жаңқа – Алты шекті елі жайлаған. Лиро-эпоста айтылатын бұзыла көшкен Сырлыбай елінің он екі көші қазақтың бұрынырақтағы барша сән-салтанатын паш етіп, дәл осы жағалаумен жүрген ғой. Сол күймелі салқар көштің бірі Кеңтүбектен шығып жатты дейді жыр (Қоғалытүбегің сол түбек болып жүрмесін). Ал Бекежандар қостап жылқы баққан Ордың бойындағы Бауыздау деген жерде, Қособаның көлінде (қазіргі Ақтөбе мен Орынбор аралығы) Төлегеннің қапия қазаланғаны жайлы жаманат хабар Қыз Жібекке бес қыз нөкерімен дәл осы Қызылжардың маңайында гүл теріп жүргенінде жеткен. Әттең, дүние-ай десеңші, жыл санауға дейінгі он екінші-он бесінші ғасырларда, яғни осыдан үш мың жылдай бұрын өтті делінетін Гомер «Иллиадасы» уақиғасының шын болғанына иланған жалғыз адам – Шлиман сияқты бізден де біреу шығып, Базарбайдың сонау Магнитогордағы Хан жайлауынан, Ақ Жайықтың өре басынан мына жерге дейін атпен сыдыртып өтсе, сөйтіп тарихи география арқылы «Қыз Жібек» жыры уақиғасының дәл қалай болғанын қолмен қойғандай етіп қалпына келтіріп берсе ғой дейсің. Бәлкім сонда ішіне сыр бүгіп, тоңторыс жатқан мына ауылдардың Қарағаш, Талдысай, Кеңтүбек, Жыңғылдысай, Саркөл… деп келетін әуелгі эпик аттарына сәуле түсер ме еді, қайтер еді?!

Иә, дүние тіршілігінде рас деп нанбайтындай, жалған деп таласпайтындай нәрселер де бар екен. Соған осы жолы көзіміз анық жеткендей сексен шақырым жолды артқа тастап, ат басын тіреген жеріміз Еңбек ауылы болды (қазіргі ресми аты – Ақжайық), Теректі ауданына қарасты Ақжайық ауылдық округінің орталығы. Обалы не керек, алдын ала хабарланған округ әкімі Болат Қадыралиев ауыл кітапханасына әңгіме біледі-ау деген кісілерді жинап, күтіп отыр екен. Ауылдық ақсақалдар кеңесінің төрағасы, зейнеттегі мұғалім Тілектес Ашықов, еңбек ардагерлері Мақсот Қойбақов пен Темірәлі Тәуменов, жергілікті ақын Сатқанғали Ахметжанов, аудандық «Теректі жаңалығы» газетінің тілшісі Мұхамбет Жұбандықов, ауылдық кітапхананың меңгерушісі Уәсилия Қатежанова, тарих пәнінің мұғалималары Алмагүл Өткелбаева мен Гүлмира Жұбатовамен арадағы әңгіме бір сағатқа барды, бірақ еш нәтиже бермеді: Мәулекеш Қайболдин дегенді бұл жақта ешкім білмейді – естімеген, оқымаған (біз келер қарсаңда аудан бойынша айнала  іздеу салған аудандық мәслихаттың хатшысы Әлжан Нұрғалиев те осыны айтып еді). Тіпті бұл көлемде Қайболдин фамилиялы еш адам болмай шықты. 1980-ші жылдары аудандық ауылшаруашылық басқармасының бастығы болып Қайболдинов деген кісі қызмет жасаған, кейінгі жылдары ол Орал қаласының түбіндегі «Селекционный» деген жерге көшіп кеткен. Болды. Бітті.

Қағаз-қаламымды жиып қойып, терең ойға түстім. Апыр-ау, бұл қалай болғаны?! Осылай қарай келуге ниет қойған шағымда елден ертерек кеткен, әрі атын атауға тыйым салынған адам жайында анық-қанық дерек ұшырастырам деп тамақ ісірмесем де, ауылдың шежірелі ақсақалы дейтін болушы еді, не ел ішіндегі көзі қарақты біреулер шындық орнын табар күнге белгі етіп қалдырған қандай да бір естелік-жазба шығып қалар, солардан тым құрыса аяғы жерге тимей тұрған шөпшек мәлімет болса да алып қалам ба, одан қалды қазақта кісінің орын-аймағы, ағайын-аумағы деген болушы еді, солардан біреулері қара жұртта қалған шығар, ең болмаса қабырға ағайындары болмауы мүмкін емес қой, сұрастырып, қай туған екенін анықтармын, нәр алып, қоректенген топырағымен танысармын деген есек дәмемен аттанғанымды несіне жасырайын?!

Сол үміттерімнің бірде-біреуі ақталмай отыр. Бұл дүниеде Мәулекеш Қайболдин деген адам болмаған, мына өзіміз отырған Еңбек дейтін ауылда тумаған сияқты. Бейне тұңғиыққа батқан қара тастай. Жым-жылас. Амалым таусылғанда тапқан айлам, осы ауылда 1910 жылы дүниеге келген, 1960-шы жылдары республикалық жоспарлау комитетін басқарған Құрман Дияровтың жайын сұраппын ғой. Ақсақалдар оны да білмей шықты. Тек Үлкен Еңбек ауылында туып өскен белгілі продюсер Лұқпан Есеновті біліңкірейді. Айран-асыр болдым. Жауға өтіп кеткен адамды білмеуі қисынға сияды – зәлім саясат ондайлардың жаман атын шығарып, барынша қаралап, ақыры халық жадынан өшіріп тастағаны белгілі, ал кеңестік кезеңде республиканы басқарғандардың бірінің ат-есімінің ел есінде сақталмауы қалай?! «Шырағым, бұл ауыл «Еңбек» астық совхозы болып бертін, 1961 жылы құрылған, сенің іздеп жүргенің Үлкен Еңбек ауылы шығар, ол мына Еңбектен бұрын құрылған елді мекен», – деді ардагерлердің бірі менің шын дағдарғанымды байқап…

Мақсат  ТӘЖ-МҰРАТ

(Жалғасы бар)


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика