Сталинград қаһармандары ұмытылмайды

Күні: , 38 рет оқылды


Сталинград  майданының 75 жылдығына байланысты М. Өтемісов атындағы БҚМУ-да дөңгелек үстел отырысы ұйымдастырылды. Оған соғыс ардагерлері мен тарихшылар және студенттер қатысты. Шара Еділ жағалауындағы қиян-кескі ұрыс жайында түсірілген деректі фильмді көрсетуден басталды.


– Жаңа дәуірден бермен кезеңдегі шайқастармен салыстырғанда, ХХ ғасырдағы ҰОС-ның ауқымы сұрапыл болды. Герман әскерлері соғысты бастағанда Кеңес армиясының жағдайы нашар еді. 1942 жылы фашист басқыншылары Еділ жағалауына жетті. Олар әскери қару-жарақ пен техника шығаратын кәсіпорындары бар Сталинград қаласын бір аптаның ішінде басып алып, кейін Каспий теңізі арқылы Қап тауында өндірілетін мұнайға қол жеткізгісі келді. Бірақ Еділ жағалауындағы ұрыс ұзаққа созылып, Сталинград  майданында қос тараптан екі миллионға жуық адам қаза тапты, – деді шараны ашқан университеттің тарих және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының доценті, тарих ғылымдарының кандидаты Хамида Қожабергенова.

Дөңгелек үстелде баяндама жасаған БҚМУ доценті, тарих ғылымдарының кандидаты Альфия Байболсынованың мәліметінше, 12 шілдеде Оңтүстік-Батыс майданы басқармасының негізінде Сталинград майданының жаңа басқармасы құрылды. Оның құрамына 62, 63, 64-армиялар, Батыс майданнан 21, 8-әуе армиялары, 1, 4-танк армиялары, 28, 38, 57-армиялардың бөлімдері кірді. Қорғаныс шебінің ұзындығы  500 км-ден асты. 22 шілде күні немістердің генерал-полковнигі Ф. Паулюстің 6-армиясы Сталинград, Астраханды басып алып, Еділге бекіну үшін шабуылға шықты. 1942 жылдың 28 шілдесінде КСРО Қорғаныс халық комиссарының әскердің артқа шегінуіне болмайтыны жөнінде №227 бұйрығы шықты. Кеңес армиясы қаланы қорғап қалуға бар күшін салды. Сталинград түбіндегі қарсы шабуыл 1942 жылдың күзінен басталды. Даңқты 62-армияның құрамында 3800-ден астам қазақ болды. Осы шайқасқа Қазақстанда жасақталған барлық әскери құрама мен бөлімнің үштен біріне жуығы қатысты. Әйгілі 64-армияның құрамында қазақстандық 29 және 38-атқыштар дивизиясы болды. Олардың екеуі де кейін 72 және 73-гвардиялық дивизияларға айналды.

Сталинград  операциясына Қазақстаннан бес атқыштар, бір атты әскер дивизиясы, бір танк атқыштары бригадасы, бір минометті полк қатысты. Шайқаста ерекше көзге түскен 55 құрама мен бөлім ордендермен марапатталды. 100-ге жуық жауынгерге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Сталинград майданында қазақ ерлерінің бірі, полковник Ғани Сафиуллин басқарған 73-гвардиялық дивизияның өзі ғана жаудың 120 танкісі мен 800 автомашинасын жойды.

Кездесуде профессор, тарих ғылымдарының кандидаты Ағила Нұрғалиева батысқазақстандық тыл еңбеккерлерінің жеңіске қосқан үлесін баяндаса, университет магистранты Жалғас Идаев Орал қаласында майдан күндері туралы сыр шертетін көше атауларына тоқталды.

Тағылымды шарада майдангер Қалам Сүйіншәлиев бозбала шағында соғысқа аттанып, қару ұстауды меңгергенін, әуе шабуылына қарсы қорғаныс күштері қатарында ұрысқа қатысқанын әңгімеледі. Ардагер елге оралғаннан кейін ұрпақ тәрбиесіне араласып, БҚМУ-да тарихтан дәріс берген. Дөңгелек үстелде университетте педагог болып, ұзақ жыл еңбек еткен Меруерт Жолдықайырова да жастарға ерлік салтын құрметтеп, бейбіт заманда қанағат-шүкіршілікті ұмытпау қажеттігін айтты. Ардагер-ұстаз – соғыс жылдарында облыстық радиокомитетте диктор қызметін атқарған, кейін Жеңіс күні туғанын алғаш  хабарлағандардың  бірі.

– Майдан кезінде радиотолқындар арқылы қауіпті нүктелер жайында шұғыл ақпарат беріп отырдық. Кеңес әскері дұшпанның басып кіргені жөнінде хабарсыз болды. Мәскеу түбінде миллиондаған адам қырылды. Сталинград шайқасында радистер Еділдің екі жағына алма-кезек ауысты. Бес ай бойына телеграфпен «толқын ауладық». Қиян-кескі ұрыс кезінде өзеннің қанға боялғанына куә болдым. Егер қазіргі кездегідей ұялы байланыс телефоны қолымызда болғанда, мұншалықты сұрапыл майдан болмаушы еді, – деді шараға қатысқан ҰОС  ардагері  Григорий  Шишонков.

Нұртай   ТЕКЕБАЕВ

*  *  *

Таяуда Орал қаласындағы Гагарин атындағы балалар кинотеатрында «Ардагерлер – ардағым» шарасы аясында Сталинград  түбіндегі  майдан  жеңіспен  аяқталғанына 75 жыл толуы құрметіне шара өтті. Оған Ұлы Отан соғысының ардагерлері мен студенттер қатысты.

Онда облыстық мәслихаттың депутаты, кәсіпкер Мұрат Жәкібаевтың продюсерлік орталығы шығарған «Жеңіс тарихы» фильмінің Жәнібек және Бөкей ордасы аудандарына арналған бөлімдері көрсетіліп, кітаптар көрмесі ұйымдастырылды.

Аталмыш шараны ұйымдастырған ғылыми зерттеулерді қолдау қорының директоры, өлкетанушы Айболат Құрымбаев өз сөзінде Сталинград шайқасының тарихтағы орны жайында айтты. Ал Ұлы Отан соғысының ардагерлері Хамза Сафин, Алексей Толкачев, Григорий Шишонковтар естеліктерімен бөліссе, жоғарыда аталған фильмнің сценарийін жазған мәдениет қайраткері Құжырғали Төлеуішев, аталмыш кинотеатрдың директоры Әлфия Стародубцевалар  ой-пікірлерін білдірді.

Серпін САЯҚ

Хамза САФИН,

Ұлы Отан соғысының ардагері:

– Өзім Сталинград майданында болғаным жоқ. Басқа жерде жаумен соғыстық. Соның өзінде жанкешті шайқастың әсері бізге де сезілді. Сталинградта нацистік Германияның әскери қуатының бел омыртқасы опырылды. Содан кейін дұшпан ешқашан басымдыққа ие болған жоқ. Міне, сондықтан шайқастың ел мен әлем тарихында оқшау орны қалды.

Айболат ҚҰРЫМБАЕВ,

тарих  ғылымдарының  магистрі, өлкетанушы:

– Сталинград шайқасының отбасылық өміріме тікелей қатысы бар. Марқұм нағашы атам Абдолла Шәкіржанов сол шайқасқа қатысып, тек батыр қаланы ғана емес, мәңгілік қазақ даласын да озбыр жаудан қорғап қалды. Өйткені Еділден бері өтсе, дұшпанды тоқтату мүмкін емес еді. Ол аз десеңіз, атам Қабдолла және әкем Қанафия Құрымбаевтар сол жылдары теміржолшы болып, Астрахан – Рязан теміржолының №65 разъезінде кәсіби міндеттерін абыроймен атқарыпты. Көпке мәлім, теміржолшылар үнемі жау ұшақтарының шабуылына ұшырап, зор бейнет шекті. Соған қарамастан олар барлық кедергіні қайсарлықпен жеңіп шықты. Бала кезімде сол аяулы жандардан ұлы шайқас туралы талай тәлімді әңгімені естігенім бар. Кейін тарихшы ретінде Бөкей ордасы ауданынан оқушылардың «Сайқын – Сталинград» туристік саяхатын сан рет ұйымдастырдым. Демек, Сталинград шайқасы мен үшін де қасиетті ұғым.


Сұрапыл жылдар жаңғырығы

Күні: , 208 рет оқылды


Осыдан  76  жыл  бұрын  ұлы  өзен  –  Еділдің  аумағында  тарихта  теңдесі  жоқ  Сталинград  шайқасы  басталды.  Қанды  қырғын  тек  орыс  жерімен  шектеліп  қалмай,  қазақ  даласының  батыс  бөлігі  Жәнібек  пен  Орда  аудандарын  да  шарпыды.


Тарихшылардың пайымдауынша, аталмыш шайқас 1942 жылдың 17 шілдесінде басталып, 1943 жылдың  2 ақпанында аяқталған. Неге «17 шілде» және «2 ақпан»? Өйткені, 17 шілдеде неміс әскері аталмыш облыстың аумағына енді. Ал 1943 жылдың 2 ақпанында осы қала аумағындағы қоршалған жау қолын талқандап, тірі қалғанын тұтқындау толық аяқталды.

Сөз жоқ, сұм соғыстың қалдырған зияны аз болған емес. Ең әуелі балалық шағыма сәл тоқталсақ. Әлі есімде, сонау өткен ғасырдың алпысыншы жылдары Жәнібекте үлкен де биік элеватор болды. Соның жанында жазғы бақ болғандықтан, сонда жиі ойнайтын едік. Кейде астық сақтау орнына да кетіп қаламыз. Астық сақтайтын көне орынның жоғары жағында кісі сиярлықтай домалақ ауқымды тесіктер болды. Соны сұрағанда, кәсіпорынның қарт жұмысшылары оның неміс бомбасынан қалғанын айтты. Сірә, сусыған бидай үстіне түскен бомбаның кейбірі жарылмай қалып, кейін оны саперлар залалсыздандырса керек. Жәнібек стансасының 1904 жылы салынған теміржол вокзалынан 100 метрдей жердегі су айдау мұнарасы белінен темір құрсаумен беркілтіген. Оған да бомба түсіп, мүлдем қирамауы үшін кезінде әлгі құрсау салынған сыңайлы. Өкініштісі сол, жоғарыда аталған элеваторды «жекешелендіру» желеуімен әлдекімдер бұзып алыпты. Соғыс жылдарында әскери госпиталь болған байырғы Жәнібек қазақ орта мектебінің бүгінде орны да жоқ. Ол да элеватордың жолын құшты.

«Неге жау қазақ жеріндегі Жәнібек, Сайхын және Шоңай стансаларына айрықша шүйлікті?» деген заңды сұрақ туады. Біріншіден, ол Сталинград майданының жақын тылына айналды, екіншіден, Рязань – Астрахань теміржол желісінің бойында орналасты. Теміржол арқылы әскер, қару-жарақ, азық-түлік, жалпы майданға не қажеттің бәрі тасылды. Әрине, дұшпан қазақ жерін ғана емес, сол аймақтағы орыстың Палласовка, Гмелинская және басқа стансаларын да бомбалады. Соққы беру тек бомбамен шектеліп қалмай, әуеден арнайы топтар (диверсанттар) түсіру, үнпарақтар лақтыру, басқа да зиянды әрекеттермен жалғасып жатты. Енді әңгімемізді көзі тірісінде естелік дәптерін осы жолдардың авторына тапсырып кеткен Жәнібектің байырғы тұрғыны, Ұлы Отан соғысының ардагері және мүгедегі, марқұм Сірәлі Нұрпейісов ағамыздың жазбасымен жалғастырайық: «1942 жылдың сәуір-мамыр айларында аудан орталығына майданнан жаралылар әкеліне бастады. Олар екі мектеп және балалар үйіне орналастырылды. Жаралылар саны көп ұзамай мыңнан асып кетті. Оларға сол кездегі жәнібектік жастар Сапар Жұмақанов, Ақлима Дәулетқалиева, Людмила Финогенова және басқалары көмектесіп, аялы қамқорлыққа алды. Көп ұзамай жау ұшқыштары Жәнібекті қазан, қараша, желтоқсан айларында жүйелі түрде бомбалаумен болды. 200-ден астам үй мен мекеме ғимараты істен шықты. Амалсыздан аудан және облыс басшылығы мемлекеттік мекемелерді станса шетіне және ауылдарға көшіруге мәжбүр болды. Бірақ сонда да бірде-бір мекеме, мектеп, адамдар да жұмысын тоқтатқан емес. 1942 жылдың күзінде Жәнібекке танк, зенит және атты әскер полктары орналасты. Аталмыш әскери құрамалардың халыққа да, аудан орталығын жаудан қорғау ісінде де көмегі көп болды. 1942 жылдың шілде-тамыз айларында жергілікті биліктің ұйғаруымен Сталинградқа 400 текше метр ағаш жіберу жөнінде шешім қабылданды. Талай үйлер бұзылып, дайындалды. Іс біткесін, жиналған ағаш Сталинград майданынан келген өкілге тапсырылды». Марқұм майдангер ағамыздың жазбасының шағын бөлігінің өзінен ел басына ауыр күн туғанда жәнібектіктердің де бүкіл отандастары сияқты еңбекте ерлік танытып, Ұлы Жеңіске лайықты үлестерін қосқаны көрініп тұр. Неміс басқыншыларының өршелене жасаған әуе шабуылына жәнібектіктер ұйымшылдығы мен қайсарлығын қарсы қо-йып, Отан алдындағы парызын ойдағыдай өтеп шықты.

Тақырыпқа тағы бір мысал. «Белес Агро» компаниялар тобының бас директоры, облыстық мәслихаттың депутаты Мұрат Жәкібаевтың бастамасымен Ұлы Отан соғысының өлкемізге қатысты тұстарын баяндайтын бірнеше деректі киноленталар түсірілді. Сонау жылдары өмірге келген фильмнің бірі – Жәнібек ауданына арналған. «Жәнібек. Соғыстың іздерінде» бүгінде өмірде жоқ тыл ардагерлері Қасым Харесов, Меңдіхан Бәсеров, Биташева және басқаларының естелігі берілген. Ал мұның өзі өте құнды дерек. Соғысты көзімен көргендер жыл сайын сиреп келеді ғой. Кезінде солардың айтқанын жазып алып, кейінгілерге жеткізу – өте сауапты іс. Біз М. Жәкібаевтың келешекте жарқын ісін жалғастырарына сенеміз.

Біздің өңірдің Бөкей ордасы және Жәнібек аудандарының сол соғыстағы жанқиярлық ерлігі мен неміс нацизмінің қазақ жерінің бір пұшпағындағы сойқанды ісі Қазақстанның біраз жеріне әлі күнге дейін беймәлім десек, қателеспейміз. Ал Жәнібекпен көршілес орыстың Палласовка ауданына соғыстан тартқан залалы үшін 10 млн. рубль жәрдемақы төленген. Есесіне қазақтың жоғарыдағы екі ауданына бір тиын да берілген жоқ. Кеңес одағы тұсында сол қос аудан бір ғасырдың ішінде екі рет теперіш көрді. Біріншіден, соғыстың зардабы болса, екіншіден, 1947 жылдан күшіне енген Капустин Яр ядролық және әскери зымырандарды сынау кешені жетпіс бір жылдың ішінде екі ауданның экологиясына зор зиян келтірді. Әскери сынақтардың зардабын басынан кешіргендердің мемлекеттен алатыны болмашы ғана жәрдемақы.

Сөз соңында айтарымыз, Сталинград шайқасының тылында қажырлы еңбек еткен әрі дұшпанға да қарсы қайсарлық танытқан жәнібектіктердің ерлігі жүйелі насихатталғаны абзал.

Нацистерді үш күн аза тұтқызған шайқас

Еділ бойындағы ұлы шайқасқа жау жағынан Ф. Паулюс басқарған 6 армия (14 дивизия), 270 мың адам қатысты. Немістерде 3 мың зеңбірек және минаатқыш (миномет), 4 әуе флоты (1200 ұшақ), және одақтастарының (итальян, румын, венгр, эстон және т.б.) әскері болды.

Ал Кеңес армиясы жағындағы әскер саны 547 мың адамды құраған. Олар 62, 63, 64, 21, 28, 38 және 57 армиялар. №8 әуе армиясында 240 құртушы ұшақ болды. Қалған ұшақтар саны – 454. Олардан басқа 2200 зеңбірек пен минаатқыш, 400 танк жауға қарсы пайдаланылды.

Шайқас қорытындысы мынадай: қолға түскен немістердің саны 91 мың. 22 дивизия қоршауға түсіп, толық құртылған. 8 итальян, 4 венгр армиясының тас-талқаны шықты, румын әскерінің басым көпшілігі құртылды. Одақтастарын қоса есептегенде жау өлгені, жараланғаны және тұтқынға түскені бар 1,5 млн. адамнан айырылды. Кеңес әскерінің жалпы шығыны 1,1 млн-нан астам адамды құрады. Басқыншылардың ойсырай жеңілгені соншалық, Германия елінде үш күн бойы аза жариялауға мәжбүр болды. Тарихта теңдесі жоқ шайқастан соң милитаристік Жапония Кеңес одағына қарсы соғыс ашудан үзілді-кесілді бас тартты.

Сталинград майданына Қазақстаннан бес атқыштар, бір атты әскер дивизиясы, бір танк бригадасы және өзге де әскери құрамалар қатысты. Тек Ақтөбе, Атырау және Батыс Қазақстан облыстарынан Еділ бойындағы шайқасқа 26 225 адам қатысып, ерлік көрсетті. Ұшқыш Нұркен Әбдіров пен Қарсыбай Сыпатаев Сталинград шайқасындағы ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атанды. Қазақстан Сталинград майданын азық-түлік, қару-жарақ, көлік және т.б. заттармен қамтып тұрды.

1942 жылы Сырым ауданынан 24 қазақ қызы сұранып, майданға аттанған екен. Солардың ішінен Мәлика Тоқтамысова мерген болып, ондаған жауды жер жастандырды. Сталинград шайқасынан майдан жолын бастаған батыр жерлесіміз 1944 жылы 14 шілдеде жау оғынан қаза тапты. Ал оның жерлесі Роза Момынова медициналық қызметкер ретінде соғыста жүздеген адамды ажалдан құтқарып қалды. Ал бүгіндері біздің облыстың орталығында бізге бейбіт өмір сыйлаған сол шайқасқа қатысушы 10 майдангер тұрады.

Бет  материалдарын   дайындаған  Серік  ИХСАНҒАЛИ


«Қызыл кітап» – табиғатқа берілген қызыл мандат!

Күні: , 236 рет оқылды


   …Отыра алмас ұл шыдап,

   Қызың шыдап.

   Жоғалғандар тізімі – ұзын шұбақ.

   Қызыл кітап –

   Мезгілсіз кеткендердің

   Бастарына қойылған қызыл шырақ!

   Келеді кез,

   Күрделі біздің бұл кез!

   Жаутаңдайды адамға түзде мың көз,

   Қызыл кітап –

 Опат боп кеткен аңның,

 Бастарына қойылған қызыл күмбез.

 Қашқан кезде адамнан

 Ізін қандап,

 Тау ешкісі өтеді құзыңды аңдап.

 Қызыл кітап –

 Тірі жан тимесін деп,

 Хайуанатқа берілген қызыл мандат!.. 

                                                                                    

Қадыр МЫРЗА ӘЛИ

(«Қызыл кітап» поэмасынан)


«Қызыл кітап» – бұл жер бетінен жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер мен жәндіктер, құстар мен аңдар туралы қысқаша сипаттамалық жинақ. Өкінішке орай, бүгіндері әлгіндей зауал төніп тұрған табиғат перзенттері аз емес. Тіпті жылдан жылға олардың қатары көбейіп, сондықтан да «Қызыл кітап» атаулы әр шыққан сайын күрт қалыңдап барады.

1948 жылы құрылған Халықаралық табиғатты қорғау қоғамы сиреп кеткен өсімдіктер мен хайуа-наттардың тізімін жасауға кірісті. Араға бір жыл салып, тым сирек ұшырасатын түрлерді қорғауды мақсат тұтқан комиссия құрылды. Осы комиссия мүшелерінің жылдар бойғы қажырлы еңбегінің нәтижесінде 1963 жылы алғашқы халықаралық «Қызыл кітап» шықты. Үшбу комиссияның төрағасы, ағылшын эколог-орнитологы Питер Скотт «Қызыл түс қауіп-қатердің түсі, сол себепті адамдардың назарын бірден аударуы тиіс» деген ұйғарымға келіп, құрып кету қаупі төнген табиғат перзенттеріне арналған алғашқы жинақ қызыл түспен һәм сондай атаумен шықты. Содан бері халықаралық «Қызыл кітап» толықтырылып, бірнеше рет қайта басылған көрінеді. Бұған қоса әр мемлекет өзінің «Қызыл кітабын» шығаруды жолға қойды. Керек десеңіз, Ресей Федерациясы сияқты жер көлемі тым үлкен мемлекеттер өзінің құрамындағы әр аумақтық бөлініске қатысты дербес «Қызыл кітап» шығаруды дағдыға айналдырған. Ерекше екпін түсіріп айта кетерлік бір мәселе, қай жылы, қай мемлекетте, қай тілде, қандай көлеммен шықса да, «Қызыл кітап» атаулының бір-ақ басты мақсаты бар, ол – жер бетінен жойылып кету қаупі төнген табиғат перзенттерін (өсімдік, жәндік, құс, аң, балық, т.с.с) біржола құрып, мүлдем жойылып кетуден арашалап қалу. Осы тұста бәлкім, балаң, жасөспірім-көкөрім санада «Құдай жаратқан жәндік пен өсімдікке, аң мен құсқа мүлдем жойылып, тып-типыл құрып кететін қауіп-қатер қайдан?!» деген сауал қылаң беруі әбден кәдік. Иә, ондай қауіп-қатер негізінен адамнан, яғни адамның ашкөздігі мен адам қолымен жасалатын техногендік үрдістер кең дүниенің апшысын қуырып, тынысын тарылтып, жайпап барады.

Қазақстандық қоғамда қазіргі кезде сана сергектігі, рухани жаңғыру, рухани түлеу мәселесі өткір тұрға-ны мәлім. Демек, туған еліңнің, туған өлкеңнің табиғатына жанашыр болу әрі перзенттік парыз, әрі Отанның ортақ шаруасына оң иығыңды тосу деген сөз. Осындай ұғым-түсінікпен біз бүгін «Қызыл кітап» деген арнайы айдар ашып отырмыз. Бұл айдар аясында Ақ Жайық атырабы, яғни біздің Батыс Қазақстан облысы бойынша «Қызыл кітапқа» енген табиғаттың төл перзенттерінің сипаттамасы беріліп тұрмақ. Дала-қала, аудан-ауыл, ел-жұрт тегіс білсін, туған өлкеміздің қай өсімдігі мен қай хайуанатының тағдыры қыл үстінде тұрғандығын. Біліп қана қоймай, олардың жер бетінен мүлдем жойылып, біржола құрып кетуіне жол бермей, үлкен-кішіміз бірдей жанашыр болайық, әлеумет! Осы идеяны қағазға түсірмек ойда жүргенде, ең болмаса қолымызға ұстап, парақтап көрейік деп «Қызыл кітапты» іздегенбіз. Облыс орталығындағы кітап дүкендерінен бірде-бір үшбу жинақты таппадық. Содан табиғатты қорғау, эколо-гиялық ахуалды қадағалау тікелей міндет-миссиясы болып табылатын облыстық деңгейдегі барлық мекемеге хабарластық. «Қызыл кітап» олардың барлығында дерлік жоқ болып шықты. Іздегенімізді тек Батыс Қазақстан облыстық табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасы мен М. Өтемісұлы атындағы БҚМУ-дың кітапханасынан ғана таптық. Көрдіңіз бе, табиғаттың қай перзентіне адамның аялы алақаны, жанашыр көзқарасы керек екендігі жөнінде мәлімет беретін «Қызыл кітаптың» өзі қасқалдақтың қанындай қат болып тұр. Негізі мұндай жинақ әр мекеме, тіпті әр үйде тұрса да, еш артықтық етпес еді…

Бауыржан ҒҰБАЙДУЛЛИН,

«Орал өңірі»

 

Ақ тұңғиық

Саны азайып бара жатқан сирек түрлердің бірі.

Ақ тұңғиық азықтық, өндірістік, шипалық және эстетикалық маңызға ие. Көпжылдық шөптесін су өсімдігі. Сабағы жоқ. Жапырақтары ұзынсағақты, суда қалқып жүреді, қалақтары тең бүйірлі емес, жапырақтарының үстіңгі беті жасыл, ал төменгі беті күлгін түсті. Тостағаншасының түбі дөңгелек. Гүлдері ақ түсті, біртіндеп аталыққа айналады, саны көп. Аналығы сары түсті, жалпақ. Гүлдері таңғы сағат 7-лерде ашылып, кешкі бесте жабылады. Түнде су астына кетеді. Жапырақтарының устьицалары тек үстіңгі бетінде болады және олардың саны орасан көп – 1 мм-ге 460-тай устьице келеді. Вегетативті  көбеюі ірі тамырсабағы арқылы жүзеге асады. Маусым-тамыз айларында гүлдеп, шілде-қыркүйекте жеміс береді. Табиғи жағдайы Батыс Қазақстанда (Жайық өзенінің бассейні) тоғандарда, қақ суларда, ағысы баяу өзендердің тоғандарында, көлдерде кездеседі. Кішігірім өзендердің арналарының кеуіп кетуі, су қоймаларының таяздануы, суының ластануы және өсімдіктің әсем гүлдерін көптеп жинау кесірінен тамырсабағының зақымдалуы түрдің сақталуына теріс әсер етеді. Қолдан өсіруге келмейді. Сирек су өсімдіктерін: сальвиния, тұңғиық, сарытұңғиық сияқты өсімдіктерді сақтау үшін Жайық өзенінің тармақтарының бірінде (Быковка, Прорва) қорықша құрылуы тиіс.

Алып көртышқан

Сирек, таралу аймағы шағын, Каспий өңірінің эндемигі. Солтүстік Каспий өңірінде таралған, Қазақстанда Жайық, Жем өзендерінің аралығында мекендейді. Әр түрлі типтегі құмдардың ылғалы мол жазықты және дөңесті бөліктерінде, терең сайлардың беткейлері мен құрғап қалған өзен арналарында ұшырасады. Қазақстанда жалпы саны белгісіз. Қоныстау тығыздығы 1 га-да 0,26-дан төрт басқа дейін ауытқып отырады. Шектейтін негізгі себептер – малды шектен тыс жаю, қатал қыс пен құрғақшылық. Батыс Қазақстан облысының Қарағаш құмды алқабында қорықша ұйымдастыру қажет.

Бұйра бірқазан

Саны кеміп келе жатқан түр. Батыс Қазақстан, Қостанай, Ақмола облыстарындағы және Қазақстанның оңтүстік бөлігіндегі кейбір өзен-көлдерде жекеленіп ұялайтын топтары кездеседі. Тіршілік мекенінің нашарлауы және қасақылықтың (браконерліктің) әсерлерінен республикамызда бар-жоғы осы құстың ұялайтын 2 мыңға жуық жұбы ғана сақталып қалған. Ең алдымен Іле өзенінің бойында, сол сияқты Торғай өзенінің көлдерінде қорғалатын территорияларды ұйымдастыру керек.

Еділ майшабағы

Республика суларында, өзендердегі уылдырық шашатын жерлерінің жойылуынан және ретсіз аулаудың нәтижесінде саны өте жылдам кеміп келе жатқан өтпелі балық. Солтүстік Каспий су алқабында тіршілік етеді, бұрын онда ауланатын майшабақтардың негізін құраған. Жайық (бұрын 300 шақырымға дейін өрістейтін), Еділ, Терек өзендерінде уылдырық шашатын. Теңізде жайылып, ұзындығы 40 см, салмағы 600 г жететін. Таралу аймағының қазақстандық бөлігінде бұрын да көп болмайтын, ал қазір өте сирек кездеседі. Табиғи көбеюіне қамқорлық жасап, қолдан өсіру биотехникасын іске асыру қажет.


Саралжында атылған 11 арыс

Күні: , 203 рет оқылды


Аңқаты  мектебінде  тарих  және  құқық  апталығы  аясында  «Алаш арыстары»  атты  кеш  өтті.


Шараны жүргізген тарих және құқық пәнінің мұғалімі мен мектеп кітапханашысы  Алаш үкіметі мен алашордашылар туралы деректермен таныстырды. Тарихтан сыр шерткен видео көрсетіліп, ақындар өлеңдері оқылды. Ауылдың ақсақалдар кеңесінің төрағасы Құрманғазы Жәленов оқушыларға Батыс Алашорданың орталығы болған Жымпитыда 1921 жылы алашордашылардың талқандалғаны жөнінде әңгімеледі. Алашорданың құрамында болған 11 аңқатылық азаматты қазіргі Аңқаты ауылдық округіне қарасты Саралжын елді мекенінде Орал қаласынан келген милициялар атқанын, олардың денелерін ауыл ақсақалдары сол жерге жерлегені жайлы айтып берді. Құрманғазы ағайдың атасы Жәлен сол кезде делбеші болыпты. Сол қиянаттың тілсіз айғағындай бүгіндері Саралжынның маңында 11 оба  бар.

Әсерлі өткен кеш барысында Алаш арыстарының қайраткерлігі жөнінде терең мағлұматпен танысқан оқушылар өздерін қызықтырған сұрақтарға жауап алды.

Назым  ҚАУЛЕНОВА,

Аңқаты  ауылы,

Теректі  ауданы


Бәйгеторы

Күні: , 79 рет оқылды


Осы күнгі Қаратөбе ауданы Қоскөл аймағында Серғазы атамыздың бәйге бермейтін жүйрік торы биесі болыпты. Әкем Сафолла бала күнінде сол торы биеге мініп, ағайындарымен қасқыр соғуға шығады.


Аң аулаушылардың ішінде Серғазының інісі болыс Бисенғалидің ұлы Мамай да бар екен. Мамай ерекше қамшыгер болған. Құлаштап ұрмаған, нұқып ұрған. Қамшысының басында кішкене ғана қорғасын құйылған. Төбелескенде қарсыластарының жауырындарын тесіп жібереді екен. Көкшолақ аты өте ақылды болған. Иесінің айтқанын қалтқысыз түсінген. «Һайт!» деп ақырғанда шоқиып отыра қалып, алдыңғы екі тұяғымен қарсы келгенді соғып, аузымен тістеп, аттан адамды жұлып түсіреді екен.

Қасқыр қажырлы болып қуғыншылардан қара үзіп, қарағандардың арасына жатып алады. Сафолла атамыз торы биемен өкшелеп отырып жетіп, қасқырды соғуға бата алмай, артындағыларды күтіп тұрады. Сол кезде бірінші жеткен Мамай «бір иттің күшігін соғып алмай, манадан неғып тұрсың, әкел торы биені!» – деп ақырады. Сафолла атамыз бергісі келмейді. Сонда Мамай атамыз қамшының ұшымен түртіп қалғанда бала аттың бауырына қалай жалп ете түскенін білмей қалады. Мамай торы биеге қарғып мініп қасқырға ұмтылғанда, тыңайып қалған қасқыр да қарсы ұмтылып биенің тамағын орып жібереді. Мамай атамыз қасқырды өзіне тән әдіспен бір ұрып төбесін ойып жібереді, қасқыр сеспей қатады. Қолқасы кесілген торы биенің тамағынан қанды көбік атқылап тұрады. Аңшылар көйлектерін жыртып биенің тамағын байлап, қасқырды сойып, терісін алып, ауылға қайтады. Серғазы атамыздың кемпірі Шолан Байбақтының тұқымы Қалия есімді әжеміз екен. Ол кісі өте қайратты, әрі емсек кісі болған. Қайныларын «қасқырдың басын кесіп әкел» деп қайта қуып, әкелгесін қасқырдың тістерін қағып алып, отқа өртеп, биенің тамағын тазалап жуып, ұстарамен қырып, қасқыр тісінің күлі мен күшаланы араластырып жараға сеуіп, тарамыспен тігіп тастаған. Содан торы бие құлантаза жазылып кетеді. Тамағында азғантай ғана қара тыртық қалады. Одан кейін де талай жарыста бас бәйгені алады.

Төлеген САФУЛЛИН,

зейнеткер,

Орал қаласы


Ит жылы туған тұлғалар

Күні: , 45 рет оқылды

Сырым  ДАТҰЛЫ (1712-1802) – қолбасшы батыр, би, шешен, 1783-1797 жылдардағы Кіші жүз руларының орыс отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің жетекшісі. Батыс Қазақстан облысының қазіргі Сырым ауданының аумағында өмірге келген. Тегі – Он екі ата Байұлына жататын Байбақты руынан. Сырым Датұлы өз халқын екі жақты езгіден, отарлық бұғаудан босату үшін күрескен қайраткер.

         

Ораз ЖАНДОСОВ (1898-1938) – мемлекет қайраткері, Алматы облысының Қаскелең ауданында өмірге келген. 1918 жылы Верный ерлер гимназиясын бітірген. Қазақстанда кеңестік билік орнағаннан кейін Жетісудың ұлт істері жөніндегі облыс бөлімін басқарды. Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға атсалысты. 1937 жылы тамызда партиядан шығарылады да, жалған саяси айыппен тұтқындалып, 1938 жылы наурызда атылды.

       

Мәншүк  МӘМЕТОВА  (1922-16.10.1943) – Кеңес Одағының Батыры. Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданында  туған. Ұлы Отан соғысы басталған кезде Мәншүк Алматы медициналық институтында оқып жүрген. 1942 жылы тамызда ол өз еркімен Қызыл әскер қатарына алынып, 21-ші атқыштар дивизиясының құрамында қан майданға кірді. Аға сержант, пулеметші Мәншүк ұрыстарда өзінің мергендігімен және батыл-дығымен көзге түсті. Невель қаласы үшін болған кескілескен шешуші ұрыста Мәншүк ақтық демі біткенше пуле-меттен оқ боратып, қаһармандықпен қаза тапты.

   

Бауыржан МОМЫШҰЛЫ (24.12.1910-10.06.1982) – Кеңес Одағының Батыры, көрнекті жазушы, Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, стратег және тактик. Батыс майданындағы 16-шы армияның 316 (1941 жылдың қарашасынан бастап 8-гвардиялық Қызыл тулы атқыштар дивизиясы), 1073 атқыштар полкінің және батальон командирі. Ұлы Отан соғысына генерал-майор И. В. Панфилов басқарған әйгілі дивизиясының құрамында 1941 жылдың қыркүйек айынан бастап қатысты. Батальон командирі ретінде аға лейтенант Бауыржан Момышұлы Мәскеу үшін шайқаста 207 рет ұрысқа қатысты. Дивизия командиріне дейін көтерілген даңқты гвардия полковнигі Б. Момышұлының «Москва үшін шайқас», «Генерал Панфилов», «Ұшқан ұя» т.б. роман, повестері бар.

   

kinopoisk.ru

Сильвeстр СТАЛЛОНЕ (06.07.1946) – көпке танымал американдық актер, режиссер, сценарийші, продюсер Фильмдері: «Капоне» (1975), «Полицейская история» (телехикая) (1975), «Бегство к победе» (1981), «Скалолаз» (1993), «Ангел мести» (2002), «Неудержимые» (2011) т.б.

             

Юрий ГАГАРИН – 1934 жылдың 9 наурызында Ресейдегі Смоленск облысының Клушино деревнясында жарық дүниеге көрінген. Ұшқыш-космонавт, Кеңес Одағының Батыры. 1961 жылы 12 сәуірде Гагарин «Восток» кемесімен адамзат тарихында алғаш рет ғарышқа ұшып, жерді айналып шықты. 1968 жылдың 27 сәуірінде «МиГ-15» ұшағы апатқа ұшырап, борттағы Юрий Гагарин мен полковник Владимир Серегин қаза тапты. Тұңғыш ғарышкердің туған қаласы қазіргі таңда өзінің есімімен аталады.

 

Дайындаған Ясипа РАБАЕВА


Жұртқа жасаған жақсылық көп еді…

Күні: , 29 рет оқылды


Әлібек Байжанұлы Сәтбаев өткен ғасырдың алпысыншы жылдары Қызылорда облысының Қазалы ауданынан келіп, Оралдағы ауыл шаруашылығы институтына оқуға түседі. Көзкөргендердің айтуынша, ол оқуда озат болуымен қатар қоғамдық жұмысқа да белсене араласып, жоғары ұйымдастырушылық қасиеттерімен ерекшеленеді.


Өзінің ақкөңілділігімен, көпшілдігімен бірден көзге түсіп, айналасындағыларды баурап алатын ол институттың бірінші курсынан бастап, достарын көркемөнерпаздар үйірмесіне тартады.

Өзі де скрипкада шебер ойнап, көпшіліктің көзайымына айналды. Педагогтар қауымы мен студенттік орта біраз уақыт «Қызылорданың шалғай ауылында өскен бұл жігіт скрипкада ойнауды қайдан үйренген?» деп таңқалып, таңдай қағып жүреді. Спортты жанындай жақсы көрген Әлібек Байжанұлы салауатты өмір салтын насихаттап, футболдан, волейболдан жарыстар ұйымдастырып, жігіттерді жігерлендіріп, әр кез алда болуға жетеледі. Үзеңгілес достарының айтуынша, ол сол кезеңдегі студенттік құрылыс отрядтарынан да қалыс қалмай, отряд командирі болып, құрылыс басшыларымен, өз жора-жолдастарымен де ортақ тіл табыса білген.

Іскерлігімен, шебер ұйымдастырушылық қабілетімен танылған Әлібек Байжанұлы институтты тәмамдағаннан кейін облыстық комсомол комитетінде жауапты қызметтер атқарады. Сол кезден бастап Қызылорданың тумасы болғанымен, Батыс Қазақстан өңірінің төл түлегіндей болып кеткен ол өмірінің соңғы сәтіне дейін бар ғұмырын өңіріміздің экономикасы мен мәдениетінің өркендеуіне арнады. Еңбек жолында талай асуларды бағындырған Әлібек Байжанұлының ерен еңбегі еленіп, бірталай мемлекеттік марапаттарға ие болды. Приурал (аупарткомның екінші хатшысы), Ақжайық (аудан әкімі) аудандарын басқарып, бірнеше облыстық басқармалардың басшысы қызметін абыроймен атқарды. Ал кешегі Кеңес одағы тарап, елді жұмыссыздық жайлап, қаржы тапшылығынан еңбекақы, зейнетақы және өзге де әлеуметтік төлемақылар айлап кешіктірілген қиын-қыстау жылдары халық саны жағынан да, жер көлемі жағынан да ірі аудан – Ақжайық ауданын басқару ол кісіге де оңай болмағаны айдан анық.

Сондай қиын кезеңде де, ол  халықтың жағдайын жасап, жұртшылықтың алғысына бөленген.

Әлібек ағайдың достарының бірі Самат Оспанов: «Әлекеңнің жан жары Жаңыл мен ұл-қызына деген ықылас-ілтипаты ерекше еді. Әлі есімде, қазіргі Орал педколледжін аралап, жастық шағымызды еске алып жүргенімізде Әлекең тұра қалып «Осыдан 40 жыл бұрын анау баспалдақтың жанынан Жаңылға бір көргеннен ғашық болып едім» деп айтқан болатын. Бұл да көп нәрсені аңғартса керек. Дос туралы көп айтуға болады, өйткені, ол айтуға тұрарлық, елжұртқа қадірлі азамат болып еді. Жаның жәннаттың төрінде, топырағың торқа болсын, қайран дос!» деп еске алады.

Әлібек Сәтбаев 2013 жылы «Жиған-терген» атты жинақ кітап жарыққа шығарады. Осы кітаптың кіріспесінде «Біреулер тиын, біреулер пошта маркаларын, біреулер шырпының қораптарын немесе футболкалар жинайды. Әйтеуір әркімнің ынтасы ауған, тек өзі сүйетін әуестігі болады.

Ең маңыздысы осы әуестік, қоғамға пайдалы дүниеге айналса қандай ғанибет! Ғұламалардың, даналардың, көрнекті қоғам қай-раткерлерінің, әр түрлі халықтың ұшқыр ойынан туған мақал-мәтелдерін масақ тергендей жинап, бастырып, әлеуметке ұсынып отырмын» деп жазылған. Осының өзінен-ақ ол кісінің әдебиетке, халық даналығына ерекше жақын екенін айқын аңғаруға болады. Әлібек Байжанұлының мағыналы сөздерді жинауына 1994-95 жылдары «Егемен Қазақстан» газетінде ұдайы жарияланған «Оймақтай ой» атты айдар түрткі болыпты. Кейіннен ол тойда, қонақтықта естіген асыл сөздерді де қойын дәптеріне түртіп алып жүреді. Бірнеше жыл бойы жиналған мыңнан астам қазақтың асыл сөздері топтастырылған кітап туралы өңірімізге танымал ақын Айтқали Нәріков, әдебиетші Абат Қыдыршаев халықтың дана сөздерін жинақтап, оқырманға ұсынған авторға ризашылықтарын білдірген.  Осы кітапта Қорқыт бабаның: «Өмір барда өлім бар, өзгеру бар, өлмес өмір жоқ, тозбас  темір жоқ – бәрі де өледі, ұмыт болады, тек мәңгі бақи өлмейтін, ұмытылмайтын нәрсе – адамның өмірінде істеген игілікті ісі» деген сөздері марқұм Әлібек Байжанұлының өзіне арнап айтылғандай екен. Өйткені, осы мақаланы жазу барысында сөйлесіп, тілдескен жандардың бәрі де ол кісі туралы әдемі естеліктер айтып беріп еді.

Ғалым ҚУАН

Қазыбай БОЗЫМОВ,

ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор:

– Ең алғаш Әлібек Байжанұлымен «Локомотив» депосында жұмыс жасап жүріп кездестім. Он жылдан кейін қызмет бабымен тағы жүздестік. 1982 жылдан бастап Әлібек Байжанұлымен отбасымызбен жақсы араласа бастадық. Ол кісінің өмірге деген көзқарасы мықты еді. Қай жерге де тез бейімделіп, сол елдің мәдениетін, дәстүрін тез қабылдап алатын. Ағамыз Ақжайықтың аруымен отау құрды. Аллаға шүкір, қазір ұл-қызынан тараған немережиендері өсіп келеді. Әлақаңның жақсы қасиеті көп еді. Бірнеше музыкалық аспапта  ойнай алатын. Сөйлегенде айналасын ұйытып, шешен сөйлейтін.

Өзі қазақтың дана сөздерін, асыл сөздерді жинап жүретін-ді. Спортты ерекше жақсы көрді.  Өмірінің соңғы  күндеріне дейін волейбол, үстел теннисімен айналысты. Біраз жыл аудан басқарды, облыстық деңгейдегі басшылық қызметтерді атқарды. Бірақ қарапайымдылығын жоғалтқан жоқ. Ел басқаруда да өзінің іскерлігімен, ұйымдастыру қабілетінің жоғарылығымен ерекше көзге  түсті. Көпшіліктің арасында беделі жоғары болды. Ақжайық ауданын басқарған жылдары сол ауданда заман талабына сай жаңа мектеп-лицей салып, жас ұрпақтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға атсалысты. Ағамыз Жайық жұрты, Сыр елінің сырласындай болып кетіп еді. Өзінің туып-өскен ортасы, кластастарының 20 жылдық, 40 жылдық кездесулерін ұйымдастыруға да үлгеріп, осындай тағылымды шараларға белсенді атсалысып жүретін. Облыстық мәслихаттың депутаты болған жылдары жер туралы заң дайындалған кезде жақсы ұсыныстар берді. Ауыл шаруашылығын дамытуға, соның ішінде өсімдік шаруашылығы, мал шаруашылығын асылдандыруға көп көңіл бөліп еді.  Облыстың экономикасына қатысты бағдарлама, жоба жасағанда өмірлік тәжірибесін ұтымды пайдалана білетін. Әлі де берері мол азамат еді.  Біз ағамыздың жасаған толайым  істерін, оның қарапайым да жарқын бейнесін әр кез сағынышпен еске аламыз.

Қуанышбай ТӨЛЕБАЕВ,

еңбек ардагері:

– Әлібек Байжанұлы – елдің құрметіне бөленген адам. Ол – рухани байлықты, бақ  пен берекені ортамызға әкелген азаматтың бірі. Кіндік қаны тамған жері Сыр өңірі болса, өз еңбегімен өркендеп, өскен елі – Ақ Жайық. Ол Ақ Жайыққа студент кезінен-ақ тез сіңісіп кетті. Осы елдің ұл-қыздарымен дос-жаран болды. Қай салада да заман талабына сай абыроймен еңбек етті. Мен Әлібек Байжанұлының екі қасиетін айрықша атар едім. Бірінші, іскерлігі, екіншісі, адамгершілігі. Оған қоса, өнерге бір табан жақын еді. Қазақтың қара өлеңін айтып, дәстүрімізді жаңғыртып жүретін азамат еді. Өзгелерге үлгі боларлықтай өнегелі өмір сүрді. Аудандарды басқарған кезінде де кемеңгерліктің үлгісін көрсете білді. Оның ұл-қызы да қазір әке жолын жалғап, абыройлы еңбек етіп жүр. Егер ол арамызда жер басып жүрсе, алдағы қаңтар айының екінші жұлдызында 70 жасқа толар еді…

Сағынтай БИСЕНҒАЛИЕВ,

ақын:

– Әлекең Ақжайық  ауданын басқарған жылдары нарықтық экономиканың  өтпелі кезең еді. Осындай жоқтан бар жасауға тура келген тұста Тайпақ ауылындағы әлдеқашан жабылып, иесіз қалған екі бірдей балабақша ғимаратынан жаңа үлгідегі білім ошағы – мектеп-гимназия ашуға ұйытқы болып, жүдеу көңілімізді бір жадыратып тастаған болатын. Аудан орталығында саябақ ашуға бастама көтеріп, оған барша тұрғынды жұмылдыруы да көпшілікке үлгі боларлық сауапты іс еді. Бұрын бос жатқан сол саздақ жер қазір ауылымыздың  жасыл желек көмкерген ең көрікті демалыс орнына айналды. Ол кісі чапаевтықтар мен тайпақтықтарды бір-бірін жатырқамай «мидай» араласып кетуіне бар күшін салды. Осы мақсатта ашылған аудандық ұлт аспаптар оркестрі қазіргі күнде халықтық атағын алып, ел рухын көтеріп жүр. Әлекең мен сияқты тракторшы ақынның «Кешігіп келген көктем атты» кітабын шығаруға көмектесіп,  шығармашылығымның он жылдығын атап өтуге қолдау көрсеткенін ерекше атап өткім келеді. Ол кісі ұлт рухын көтеруге үлес қосты. Абзал ағамыздың аманында алғыс сезімімізді білдіріп жүргенімізбен, аяқ астынан арамыздан кетіп қалады деп ойламап едік.  Ағамыздың жасап кеткен жарқын істерін Жұбан елі әрдайым сағынышпен еске алады.


Құлпытас – тарихымыздың қайнары

Күні: , 78 рет оқылды


Үш ғасырға жуық бодандықтың қамытын киген, бодандыққа дейін де, кейін де тарихын қағазға түсіріп хаттамаған ел үшін ата-бабамыздың тасқа жазған жазбалары түсінген адамға аса құнды құжат, жазба тарихымыз екені анық. Соңғы бес жылда облысымыз бойынша құлпытастарды зерттеу жұмыстарын мүмкіндігімізше атқарып келеміз. Нәтижесінде үш мыңға жақын құлпытас табылып, суретке түсірілді. Үш ханның, сұлтандардың, ел билеген билеушілердің, батырларымыз бен әулиелеріміздің, тарихи маңызы бар талай тұлғалардың құлпытастары табылып, оқылып, шынайы тарихымызды жазуға қажет көптеген тың мәлімет айналымға енгізілуде. Көптеген замандасымыздың ата-бабалары табылды. Құлпытас аудармалары көпке жария болмағандықтан, көпшілігі әзірге хабарсыз.


«Dana.qaz» журналында «Құлпытас сырын ашайық!» айдарымен басталған ісіміз республикалық деңгейде ғалымдардың қызығушылығына ие болып, Исламдық әріптестік ұйымы жанындағы (IRCICA) Исламдық тарих, мәдениет және өнерді зерттеу ғылыми орталығының қаржылай қолдау білдіруінен-ақ бұл жобаның әлем тарихында да орны бар екенін түсінуге болады. Бірақ қажет қаржы өз елімізден табылмай, өзге елден табылуы түсінген адамға қуанатын жәйт емес екені анық.

Жүйелі жұмысты құлпытастарды зерттеудің маңыздылығы мен оны ұйымдастыру жолы туралы “Орал өңірі” газетінде (11.12.2014 ж.) “Құлпытасты құрметтеу – ардың ісі” және “Приуралье” газетінде “Надгробия чтить – поступок совести” (11.12.2014 ж.) атауымен мақала жариялаудан бастадық. Одан соң барлық аудан әкімдеріне жұмыстарды бірлесіп атқару жөнінде хат жолдадық. Әр ауданда жұмыс тобы құрылды. Біз жұмыс тобына арнайы нұсқаулық дайындап, ұғынықты болуы үшін бейнероликтер жасадық. Аудандарда жасақталған жұмыс тобын Орал қаласына шақыртып, бәрін егжей-тегжейлі түсіндіріп, қажетті ақпараттармен қаруландырдық. Біздің бастамамызды түсініп қолдағаны да, мәніне терең бойламай, салғырт қарағандары да болды. Қолдан келгені жасалды. Нәтижесінде бүгінгі есебіміз бойынша 12 ауданның 63 ауылдық округінен 250-ге тарта қорым қаралды. Құлпытастардың көпшілігі суретке сапасыз түсірілген, нұсқаулыққа сай жасалмаған. Сондықтан бұл ісіміз өңірімізде қанша құлпытас барын анықтау бағытында жасалған қадам болды деп есептеуге болады. Тізімге алынған қорымдардың көбіне қайта барып, нұсқаулығымызға сай тазалап, сапалы суретке түсіру қажет. Оған қоса кей аудандардың тіптен жұмыстанбағанын, кейбірінің немқұрайлы қарап, салғырт жасағанын ескерсек, есепке алынбай, суретке түсірілмеген талай қорым бар екені анық.

Әзірге қолда барымыз:

  1. Ақжайық ауданының 5 ауылдық округінен 23 қорым есепке алынып, 186 құлпытас тіркелді.
  2. Бөрлі ауданының 4 ауылдық округінен 8 қорым және ескі МТС-тың іргетасына салынғандары есепке алынып, 113 құлпытас тіркелді.
  3. Бөкей ордасы ауданының 3 ауылдық округінен 9 қорым есепке алынып, 141 құлпытас және Хан зираты қорымынан 526 құлпытас суретке түсіріліп, қазіргі уақытта алматылық ғалымдармен бірге жұмыстанудамыз, барлығы 667 құлпытас тіркелді.
  4. Жаңақала ауданының аумағынан 604 құлпытас оқылып, аударылды. Бұл жұмысты Мұратбек Жахатов бір өзі атқарды.
  5. Жәнібек ауданының 4 ауылдық округінен 29 қорым қаралып, 108 құлпытас тіркелді.
  6. Зеленов ауданының 4 ауылдық округінен 7 қорым қаралып, 21 құлпытас тіркелді.
  7. Қазталов ауданының 7 ауылдық округінен 17 қорым қаралып, 56 құлпытас тіркелді.
  8. Қаратөбе ауданының 8 ауылдық округінен 73 қорым есепке алынып, 401 құлпытас тіркелді.
  9. Сырым ауданының 10 ауылдық округінен 26 қорым қаралып, 66 құлпытас тіркелді.
  10. Тасқала ауданының 1 ауылдық округінен 2 қорым қаралып, 16 құлпытас тіркелді.
  11. Теректі ауданының 7 ауылдық округінен 17 қорым қаралып, 288 құлпытас тіркелді. Бұның жартысы – алматылық ғалымдармен бірлесіп жұмыстанып жатқан Хан зиратындағы құлпытастар.
  12. Шыңғырлау ауданының 7 ауылдық округінен 20 қорым есепке алынып, 117 құлпытас тіркелді.

Тек осы құлпытастардағы тұлғаларды білу арқылы көптеген жерлестеріміз ата-бабаларын танып, тектерін түгендей алады. Бұның өзі өткеніміз бен бүгінгімізді жалғап, көпшіліктің нағыз рухани жаңғыруына сеп болары сөзсіз.

Біздің жобамыздың маңыздылығына көзі жеткен Алматыдағы Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының қызметкерлері – т.ғ.д., профессор (OIC) Әшірбек Мүмінов, т.ғ.к. Айтжан Нұрманова, т.ғ.к. Дина Медерова, Бағдат Дүйсенов арнайы жоба жасап, үш қорымды ғылыми негізде зерттеуді қолға алды. Бұл жобаға Батыс Қазақстан облысынан Қазыбек Қабжан, Жәнібек Исмурзин, Мұратбек Жахатов, Айболат Құрымбаев және мен кірдім. Институттан қарастырылған қаражат жасаған жұмыстарды кітап етіп шығаруға жетпейтін болды. Түркияда уақытша қызметте жүрген Әшірбек Мүмінов Стамбұлдағы Исламдық әріптестік ұйымы жанындағы (IRCICA) Исламдық тарих, мәдениет және өнерді зерттеу ғылыми орталығының бас директоры, проф. (OIC) Хален Эренмен сөйлесіп, Батыс Қазақстан облысындағы құлпытастарды ислам мәдениетінің бөлшегі ретінде қарауды ұсынып, Алматы қаласында “Арал – Каспий өңірінің мұсылмандық мұрасы” атты ғылыми семинар ұйымдастырды. Жиынның қорытындысы бойынша Исламдық әріптестік ұйымы жанындағы (IRCICA) Исламдық тарих, мәдениет және өнерді зерттеудің ғылыми орталығы біздің алматылық ғалымдармен бірлесіп зерттеп жатқан құлпытастарды – “Мәулімберді білім-мемориалдық кешені”, “Жантөре хан кешені”, “Бөкей ордасының ислам мәдениеті”, “Хан зираты” атты ғылыми жинақтарды қазақ және ағылшын тілдерінде шығаруды қаржыландыруға уәде етті. Бірақ шығарылған жинақтың бір данасы да бізге берілмейді. Бәрі ұйымға мүше 56 мемлекеттің ірі ғылыми орталықтары мен кітапханаларына таратылмақ. Тәжірибелі, кәсіби білікті ғалымдармен бірлесе шығарылмақ бұл жинақтар құлпытастарды зерттеуде істі қалай жүйелі атқару және кітап етіп шығаруда үлгі болмақ.

Сыры ашылған құлпытастар

Жинақталған үш мыңға жуық құлпытастың оқылғандардың арасында хан, батыр, би, сұлтан, әулие – бәрі де табылып жатыр. Бәрін жариялап, таныстыру мүмкін емес, бірақ дәлел үшін бірсыпырасын ұсынайын.

 
  Хандар   Қорым, орналасқан жері   Қысқаша сипаттама  
1   Есім хан Нұралыұлы   Ақжайық ауданы Базаршолан ауылдық округіне қарасты Ескіесім елді мекенінің маңын­дағы көне қорымдағы №5 құлпытас. Қорымнан 5 құлпытас тіркелді.   Нұралы ханның үлкен ба­ла­сы, Ерәлі ханның мұ­ра­гері, Әбілқайыр хан­ның немересі. 1794-1797 жыл­дар аралығында Кіші жүзі ханы болған тарихи тұлға.  
2   Жантөре хан Айшуақұлы   Теректі ауданының Шағатай ауылдық округіне қарасты Қызылжар ауылындағы Хан зираты қорымындағы №1 құлпытас. Қорымда сақталған 141 құлпытас зерттеліп, қазақ және ағылшын тілдерінде жинағы жасалды. Сонымен қатар қорымда Әбіл­қайыр тұқымынан тараған бірнеше сұлтан-төре жерленген.   Әбілғазы мен Қаратай ханның билігін жалғас­тырушы, Айшуақтың үл­кен ұлы, Әбілқайырдың не­ме­ресі. 1805-1809 жылдар ара­­лығында Кіші жүз ханы бол­ған тарихи тұлға.  
3   Жәңгір хан Бөкейханұлы   Бөкей ордасы ауданының Орда ауылдық округіне қарасты Хан зираты қорымындағы №1 құлпытас. Қорымда сақталған 628 құлпытас зерттеліп, қазақ және ағылшын тілдерінде жинағы дайындалуда. Сонымен қатар қорымда бірнеше сұлтан-төре жер­ленген.   Әбілқайыр ханның шө­бе­­ресі, Нұралы ханның не­мересі, Бөкей ханның ұлы. 1823-1845 жылдар ара­­­­­­лығындағы Бөкей орда­сының ханы  
4   Айшуақ хан Әбілқайырұлы   Теректі ауданы Бекей ауылы маңындағы қорымда орналасқан.   1797-1805 жылдар ара­лы­ғында Кіші жүздің ханы болған. Хандыққа 1797 жы­лы 70 жасында қол жеткі­- зіп, 78 жасында өз еркімен бас тартқан. 
       
  Батырлар   Қорым, орналасқан жері   Сипаттама  
1   Дәуқара батыр Қарақожаұлы   Қаратөбе ауданы Егіндікөл ауылдық округіне қарасты Жігерлен ауылынан 2-3 шақырым жердегі Дәуқара батыр қорымындағы №1 құлпытас. Қорымнан 9 құлпытас тіркелді. Дәуқара батыр (1687-1751) – Кіші жүз Байұлы Сұлтансиық ішіндегі ай­бақты руының ұранына шық­қан айтулы батыр, та­рихи тұлға.  
2   Науша батыр Қаржауұлы   Ақжайық ауданы Есенсай ауылдық округіне қарасты Тайлан қорымындағы №1 құлпытас. Қорымда 2 құлпытас сақталған. Байбақты руынан шық­қан, тумысынан еш­кім­ге оз­быр­лық жа­са­ма­ған, еш­кім­ге на­мы­сын жібер­меген, ақыл­ды бол­ған. Оның жау­ға көрсеткен ерлік қай­ратынан кейін халқы «Найзагер, батыр Науша» деп атап кеткен.
3   Ерсары батыр Бегетайұлы   Сырым ауданы Тоғанас ауылдық округіне қа­расты әулие Жұмағазы қазірет қоры­мын­дағы №7 құлпытас. Қорымда 6 құлпытас Жұма­ға­зы хазірет пен ұрпақтарына қойыл­ған және 7-ші Ерсары батырдың құлпытасы оқшау жатыр. Атақты найзагер, мерген, батыр.  
4   Байбақты Тайлақ батыр   Сырым ауданы Бұлан ауылдық округіне қа­расты Жамбыл ауылының іргесінде, оңтүс­тікке қарай шамамен 1 км жердегі Тайлақ қорымындағы №3 құлпытас. Қалмақтарға қарсы шық­қан батыр.  
5   Өгіз батыр Тайлақұлы   Сырым ауданы Бұлан ауылдық округіне қарасты Жамбыл ауылының іргесінде, оңтүс­тікке қарай шамамен 1 км жердегі Тайлақ қо­рымындағы №1 құлпытас. Батыр, Тайлақ батырдың ұлы.  
6   Толыбай батыр Тайлақұлы   Сырым ауданы Бұлан ауылдық округіне қа­расты Жамбыл ауылының іргесінде, оңтүс­тікке қарай шамамен 1 км жердегі Тайлақ қорымындағы №2 құлпытас. Атығай руынан шыққан батыр.  
7   Өтебай Сәңкібайұлы   Базартөбе ауылдық округінің Қызылжар ауылынан 3 км шығысқа қарай орналасқан Қаратоған/Қарақоға қауымында орналасқан №26 құлпытас. Тана руының Қалқаман тайпасынан, старшын.  
8   Сәңкібай Тұмабайұлы   Базартөбе ауылдық округінің Қызылжар ауы­лынан 3 км шығысқа қарай орналасқан Қа­ра­қоға қауымында орналасқан №16 құлпы­тас. Бөкей сұлтанның қолбасы, қалқаман тананың баты­ры.  
9   Сатай батыр Кенжеғараұлы   Ақжайық ауданы Базаршолан ауылдық окру­гіндегі Байғұтты-Шолаққамыс атты көне қо­ныс маңында, Байғұтты сорының оңтүстік қабағындағы үлкен қорымда тұр. Бұл қо­­рымды жергілікті қариялар «Кенжеғара қа­уымы» деп атайды. Мұнда ХІХ ғасырға жа­та­тын 40-50 құлпытас сақталған. Старшын, алаша руы­ның биі, Махамбет Өтеміс­ұлы­ның қайын атасы.  
10   Шора Наушаұлы   Ақжайық ауданы Есенсай ауылдық округіне қарасты Тайлан қорымындағы №2 құлпытас. Науша батырдың баласы.  
11   Жетпіс палуан Бақтыбайұлы   Ақжайық ауданы Қурайлысай ауылдық ок­ру­гіне қарасты Хандық деген мекенде орна­ласқан құлпытас.   Халқының қорғаны бо­­лып, жұртының жоғын жоқ­та­ған ерен қайратты, мықты палуан.  
 
  Дін ғұламалары, әулие, ғалымдар   Қорым, орналасқан жері   Сипаттама  
1   Дамолла Қажыәлі ибн шайх Мәулімберді   Ақжайық ауданы Базартөбе ауыл­дық округінде орналасқан.   Өте жоғары білімді, ғалым, терең білім алып, кітап жаз­ған шәйх–үлкен ғұлама  
2   Сүлеймен хазірет   Бисен мен Орда ауылдарының ара­сындағы құм жолдың бо­йын­дағы Сағи, Сүлеймен ха­зі­рет қоры­мын­да­ғы («Хазірет» атан­­ған жер) №2 құл­­пытас.   Сүлеймен хазірет Соқыран­ұлы (1800-1849) – діндар-ғұ­ла­­­ма, Бөкей ордасынан шық­қан зия­лы­лардың бірі, Самарқандағы діни медресені тә­мамдаған дамолла.  
3   Бостан   Ақжайық ауданының Қурай­лысай ауылдық окру­гіне қа­расты Сайқұ­­дық ауы­лы­нан 6 км жерде, жергі­­лік­ті жұрт «Бостан қауымы» деп атай­тын көне зи­ратта орналасқан.   Мешіт ұстаған адам, жергі­лікті тұр­ғындардың айтуы бойынша, ер­те­ректе Бостан атауымен ме­шіт болған екен.  
   
  Билер, байлар, т.б.   Қорым, орналасқан жері   Сипаттама  
1   Жанайбай би Еділұлы   Бөрлі ауданы Бөрлі ауылынан оң­түс­тік-шы­ғысқа қарай 40 км жерде, бұ­рынғы Аман­келді колхозының ор­­нындағы Шиесабақ деген ­жер­де, Қа­раба өзенінің жағасында Жанай ­ата қо­рымында сақталған жалғыз құл­пытас. Жанай ата өте беделді адам болған, кейін бұл жерге кісі түнеп, зиярат орнына айналдырған.      
2   Қазы би Сырымұлы Сырым ауданы Жетікөл округіне қарасты Ай­­дар соры маңындағы Сы­­рым батыр ұр­пақ­та­рының қорымы. Би болған кісі. 1770-1772 жылдары туылып, 90 жастан асқанда қайтыс болғанға ұқсайды. Тегі – Кіші жүздің Байбақты атасынан, оның ішінде Әй­тімбет, одан Шолан. Шоланнан – Түр­кеш, Дат. Даттан – Сырым батыр . Сы­­рымнан Қазы, Жүсіп болып та­ра­лады.
3   Байшеркеш   Ақжайық ауданы Базартөбе ауыл­дық окру­гін­де Мәулімберді қо­ры­мында орна­ласқан №23 құлпы­тас. Мәулімбердінің әкесі.  
4   Байболұлы Секерәлі   Теректі ауданы Шағатай ауылдық ок­ругі Қы­зылжар ауылы «Хан зираты» қорымында ор­наласқан №39 құл­пытас. Кердері руының құтсиық тайпасы Амалды немересі Байбол ұлы Се­керәлі 22 жасында 1857 жылы дү­ниеден өткен.  
5   Келалы мырза   Теректі ауданы Шағатай ауылдық ок­ругінің Қызылжар ауылы «Хан зи­раты» қорымында орналасқан №64 құлпытас. Кіші жүз Байұлы байбақты руының батан тайпасының Қара балалары Бұланның немересі Нұқабан бидің баласы, 1825 жылы 49 жасында дү­ниеден өткен. 
6   Шынәлі Сұлтанқызы Ермекжан ханым   Бөкей ордасы ауданы Хан зираты қорымында орналасқан құлпытас. Белгілі ақын Шәңгерей Бөкеевтің туған анасы. Атасы Орман сұлтан Нұралы ханның Ырыс атты қалмақ әйелінен туған. Орманның Күсеп­қа­ли деген баласынан Сүлеймен, одан Әмина тарайды. Әмина – Кеңес Ода­ғының Батыры Мәншүк Мәмето­ваның анасы.
 
  Сұлтандар   Қорым, орналасқан жері   Сипаттама  
1   Өтепәлі сұлтан Айшуақұлы   Теректі ауданы Шағатай ауылдық округі Қызылжар ауылындағы Хан зираты қорымындағы құлпытас.   Айшуақ ханның баласы, сұлтан.  
2   Асфендияр сұлтан Суғалиұлы   Бөрлі ауданы Успен ауылдық округіне қарасты Қаракемер ауылының көпшілік зиратында сақ­талған көне құлпытас. Жолбастаушы Ақсай қала­сының тұрғыны Зарлық Мусиннің айтуынша, дәл осы қорымда сұлтан-правитель Баймағамбет Ай­шуақов та жерленген.   Әйгілі Кіші жүз ханы Әбілқайырдың шөбересі, Айшуақ ханның немересі.  
3   Сүйінішқали Жаналыұлы   Бөкей ордасы ауданының Орда ауылдық округіне қа­­рас­ты Хан зираты қорымындағы №5 құлпытас. Қо­рымда сақталған 628 құл­пытас зерттеліп, қазақ және ағылшын тіл­дерінде жинағы дайындалуда. Соны­мен қатар қорымда бірнеше сұлтан-төре жер­ленген.   Сұлтан  
4   Қыдыр Жаналыұлы   Бөкей ордасы ауданының Орда ауылдық окру­гіне қа­­расты Хан зираты қорымындағы №22 құл­пы­тас. Қо­рымда сақталған 628 құлпытас зерттеліп, қа­зақ жә­не ағылшын тілдерінде жинағы дайында­лу­да. Соны­- ­­мен қатар қорымда бірнеше сұлтан-төре жерленген.  Сұлтан  
5   Шығайұлы Көшекқали   Жаңақала ауданында орналасқан №1 құлпытас   1815-1816 жылдары дүниеге келген, сұлтан.  
           

Бұрын белгісіз боп келген үш ханның құлпытасы табылды, тіпті осыған дейін әбден зерттелді деп жүрген Жәңгір хан Бөкейханұлының туған жылы тек құлпытасы оқылған соң ғана анықталып, тарихтағы қателік түзетілді. Енді құлпытасы табылған үш ханға назар аударсақ. Бұның екеуі өлтірілген, біреуі қарттықтан дүние салған. Қазақ хандығы үш жүзге бөлінген кезден-ақ Әбілқайыр өзінің ақылы мен айлакерлігі, батырлығы мен көшбасшылығы арқасында мұрагерлік жолмен емес, өз күшімен 1718-1848 жылдар аралығында Кіші жүздің ханы болды. Бақталастарының қолынан қаза тапты. Құлпытасы болмағанымен, тыңғылықты зерттеулерден кейін шамамен жатқан жері анықталды. Ақтөбе облысының аумағында. Орнына ұлы Нұралы хан болды. Ресей патшалығының бекітуімен таққа келген алғашқы билеуші еді. 1748-1786 жылдар аралығында 40 жылдан астам хан болғанымен, 1785 жылы биліктен аластатып, Уфаға жер аударды, 1790 жылы сол жақта қайтыс болды. Яғни ханымыздың сүйегі шетелде жатыр, өкініштісі, әлі басын барып қарайтып, еш құрмет көрсетпедік. Тіпті нақты қай жерде жерленгенін де білмейміз. Нұралы ханнан кейін Патшалық Ресей билеушілері хандарымызды жиі ауыстырады. Билеушімен халықтың арасын әдейі барынша араз етіп, бір-бірімен арпалыстырып, халықтың берекесін кетіріп, елді аздырады. Хандарымызға Жайықтың жағасынан ішке (Қазақ бетіне) қарай шамамен 30 шақырымнан артық баруға тыйым салады. Оларды халықтың ортасына жібермей, өз дегендерімен жүргізді. Үш бірдей ханымыздың құлпытастарының Жайық бойынан қашық болмауының сыры осыда. 1791-1794 жылдар аралығында Әбілқайырдың ұлы Ерәлі билікте болса, 1794 жылы хан боп бекіген Әбілқайыр ханның немересі, Нұралы ханның ұлы Есім 1797 жылы өлтірілген. Ақжайық ауданы Базаршолан ауылдық округіне қарасты Ескіесім елді мекенінің маңынан табылған құлпытасымыз осы Есім Нұралыұлынікі. Қаза болған Есім ханның орнына 1797 жылы 70 жас шағына қараған Әбілқайыр ханның ұлы Айшуақты хан етіп бекітеді. 1805 жылы өзінің қарттығына байланысты Айшуақ хандықтан бас тартып, орнына ұлы Жантөрені хан етіп бекітуге ұсыныс береді. Қалауы қабыл болып, Жантөре хан болады, бірақ 1809 жылы бақталастарының қолынан қаза табады. Айшуақ Әбілқайырұлының құлпытасын Теректі ауданына қарасты Бекей ауылы маңынан тапсақ, ұлы Жантөренің құлпытасы Теректі ауданы Қызылжар ауылы маңындағы Хан зиратында. Жантөреден кейін әдейі бірнеше жыл хан етіп ешкімді бекітпейді. 1812 жылы Кіші жүзді екіге бөліп, қазақ бетіне Айшуақтың ұлы Шерғазыны, Ішкі ордаға Нұралының ұлы Бөкейді хан етіп бекітеді.

Енді хандарымызды тізбектеп қарасақ:

1718-1748 ж.ж. Әбілқайыр Қажыұлы

1748-1786 ж.ж. Нұралы Әбілқайырұлы

1791-1794 ж.ж. Ерәлі Әбілқайырұлы

1794-1797 ж.ж. Есім Нұралыұлы

1797-1805 ж.ж. Айшуақ Әбілқайырұлы

1805-1809 ж.ж. Жантөре Айшуақұлы

1812-1824 ж.ж. Шерғазы Айшуақұлы (Осымен қазақ бетіндегі хандық билік жойылды)

Ішкі ордалықта

1812-1815 ж.ж. Бөкей Нұралыұлы

1815-1823 ж.ж. Шығай Нұралыұлы

1825-1845 ж.ж. Жәңгір Бөкейұлы

Хандарымыздың шамамен қай жылдары билік құрғандарын білгенімізбен, қай жылдары дүниеге келіп, қашан қайтыс болғандары туралы нақты деректер жоқ еді. Тек құлпытастары табылып, оқылғандарын ғана қазір біліп отырмыз. Алдағы уақытта басқаларын да тауып, ақтаңдақтарды анықтау аса маңызды болмақ. Кәсіби, ісіне адал берілген тарихшыларымыз хандарымыздың атқарған істерін жан-жақты жазар, біздің мақсатымыз – оларды қолдан келгенше қажет мәліметтермен қаруландыру.

Батырларымыздың құлпытастары табылуы да көптеген жаңсақ пікір, жалған әңгімелердің таралуына тосқауыл болды. Сырым ауданы Жамбыл ауылы маңындағы Тайлақ қорымында «Қыз Жібек» жырындағы Бекежанның ұлы Тайлақ батыр жерленген деген пікір көптің аузында болды, тіпті жазушылардың өзі шығармаларына осылай арқау еткен. 2015 жылы осы қорымдағы құлпытастар оқылғанда ғана байбақты руы күшпен тайпасынан шыққан Тайлақ батыр екендігі, 1808 жылы 90 жасында қайтыс болғандығын білдік. Байбақты руының ұранына айналған Дәуқара батыр Қарақожаұлы туралы да аңыз-әңгіме көп те, нақты мәліметтер жоқ еді. Құлпытасы оқылған соң ғана 1754 жылы 64 жасында бақилық болғаны белгілі болды. Жетпіс палуан Бақтыбайұлының орыс ұлығының алдында жауырыны жерге тимеген мықтыны жеңіп, ұрпақтарына жер алып бергендігі туралы қызықты әңгіме тарағанымен, нақты деректер болмаған соң сенімсіздікпен қараушылар болатын. Құлпытасы табылып, оқылғаннан кейін 1896 жылы 84 жасында қайтқанын білдік. Оның ұлы Ғаббас Алашорданың прокуроры болғанын, «халық жауы» болып атылғанын, Ақтөбе облысы ішкі істер департаментінің мұрағатында сақталған Ғаббас Жетпісұлының ісінде әкесі «палуан» деп көрсетілгенін анықтадық. Құлпытас арқылы анықталған деректер шежіре әңгіменің шамамен қай уақытта болғанын анықтауға мүмкіндік беруімен қатар, тың зерттеулерге себеп болды. Алматыдан келген ғалым Әшірбек Мүміновтың Мәулімберлі қорымындағы құлпытастарды аударуы тарихымыздағы көптеген ақтаңдақтың орнын толтырды. Сол маңдағы Қарақоға қорымында Өтебай Сәңкібайұлының, оның әкесінің, басқа да әулет мүшелерінің құлпытастарының оқылуы да үлкен жаңалық. Тарихшы Жәнібек Исмурзиннің айтуы бойынша, Жанмырзаұлы Есенгелдінің ұлы Бекей өлген соң дистанция төрбасшысы Есенгелді байдың орнына Өтебай Сәңкібайұлы осы қызметке келіпті. Ел аузында ел билеушілігінен бөлек Өтебайдың батырлығы жөнінде де көп айтылады. Бөрлі ауданы Бөрлі ауылы маңындағы ескі МТС-тың іргетасына қаланған құлпытастарды шығаруымыз да осы жобаның аясындағы ауқымды істердің бірі.

Тек бірен-саран құлпытасқа ғана қысқаша тоқталып отырмын, егер әр қорымдағы әр құлпытастағы мәліметті толық тарқатуға жұмыстансақ, атқарар ісіміздің ауқымы мен анықтар мәліметтеріміздің көлемін бағамдай беріңіз.

Әзірге барды қорытып, игерген жоқпыз, ал далада кезегін күткен құлпытастар тіпті көп. “Әй, қап!” деп санымызды соқпау үшін ісімізді әлде де ширату қажет.

Жантас НАБИОЛЛАҰЛЫ


«Бір дәуірдің мөлдіреген аспаны едік…» (бір суреттің сыры)

Күні: , 429 рет оқылды


Күн сайын көшенің қақ маңдайындағы бәкене үйдің бұрышын кесіп өтетінмін. Өткен сайын көремін, терезенің ішкі жақтауында көсіліп шүйкедей бір орыс кемпір отырады. Ол әйнектен сыртқа телміріп ұзақ қарайды. Біз кейуанаға таң қала жедел басып өтіп кетеміз. Ол мойнын созып қараса, жасы жеткен кәрі мұңлық, өлеусіреп сөніп бара жатқан жанарымен білтелі шамдай жарқырай түскен сәулелі дүниеге ынтығады. Біз – жылтыңдап, жыртыңдап жүрген, ешнәрсеге ой тоқтата бермейтін жаспыз, жастықтың буына маспыз.


Уақыт өте, оқыс оқиға болды. Әлгі үй өртеніп, түгел жанып кетті. Естігеніміз, кемпір от құшағында қалып мерт болыпты. Сайда саны, құмда ізі жоқ жалғыз ұлы бар еді, еңірегенде етегі жасқа толып, соқа басын жарға соғып зар илеп ол қалды. Аянышты. Өлімнің түсі суық, адамның басына түсіп жатқан ауыртпалық арқамызды аяздай қарып өтті. Көмектескіміз келіп, әрлі-берлі жүгірген боламыз. Бірақ, қайран жоқ. Ащы түтіні қолқаны қауып, үй орны үйіндіге айналған, бықсып жатыр. Жігіттің мына сөзі жан түршіктірді:

– Жарайды, болар іс болды, бояуы сіңді. Күнін әрең көріп отырған кемпір екеумізде не оңған жарытқан дүние болсын, «бастан – құлақ садаға». Бәрінен бұрын екі фото альбомым бар еді, содан айырылып қалғанымды айтсайшы, – деп қайта-қайта опынғаны. Өмірдің ащы таяғы тұщы етіме әлі дарып көрмеген жазған басым құрық түскен құлындай қалтырайын. «Құдай-ау, мұнысы несі, дені дұрыс адам алдымен анасын жоқтамай ма, қайдағы фотосуретті айтқаны қай сасқаны?..»

Кейін ұқтым. Байронша айтқанда, «Өткен өтті, енді өкініп сұранба. Жастық дәурен кетті шалғай шығанға. О, жүрегім шы-дамасаң, жарыл тез, Сөн, әйтпесе, дыбысыңды шығарма». Санаулы дем, өлшеулі дәм таусылды, «өлгендер қайтып келмейді». Адамға керегі – өткен күннен белгі, естелік. Бейшара жігіт шын жалғыз, нағыз тұлдыр, дымсыз қалғанын түсініп отыр екен ғой. Қалай десек те, осы ұлттың адамдары фотосуретке аса мән береді.

Бұл оқиға маған қатты әсер етті. Қай шалғайда жүрсем де, бетін уақыт сарғайтып, шеті мүжіле бастаған фотоальбомды жанымнан екі елі қалдырмаймын. Қолым қалт етсе, қадалып үңілемін. Фотосуреттегі ағайын-туыс, дос-жаран, құрбы-құрдастармен қасымда отырғандай сырласамын. Көмескі тартып, есімнен шыға бастағандарын жадымда қайта жаңғыртамын.

Міне, мына суретке тура 30 жыл. Бұйра шашы толқынданып ортада тұрған Жәнібек аудандық жастар одағының бірінші хатшысы, бүгіндегі облыстық мәслихаттың хатшысы – Мәлік Құлшар. Қамбар батырды жырда: «Қылығы қыздан зият», – деп мақтаушы еді, сол айтқандай, отбасынан алған оң тәрбиесі сол кездің өзінде өн-бойынан көрініс беретін.

Аққали Әубекеров қазір Орал қалалық мәслихатының хатшысы, ол кезде жолдамамен аудандық комсомол комитетіне шақыртылған жас жігіт, қоғамдық жұмысқа қолды-аяққа тұрмай бұлдырықтай ағып жүреді, өте бауырмал.

Бауыржан Жұмағалиев қазір мемлекеттік кірістер саласында басшы қызметте, Орал қаласында тұрады. Баяғының жыраулары: «Жақсыдан туған жаманды жамандай берме, жарандар, Түбінде бір тартпай қалмас негізге», – дейді түбі бекзат, текті азамат. Жасынан біреудің атқарған жақсы ісіне шын көңілімен қуанып, әділ бағасын бере алатын асыл қасиетке ие. Көңіліне жақпаса, көп ұзатпай бетке айтып тастайтын әдеті де бар.

Ерментай Жұмагереев ұстаздар қауымында тәрбиеленген, әлі сол білім саласында жемісті еңбек етіп келеді. Бір қарағанға «дыз етпе» мінезді сияқты болып көрінгенімен, түпкілікті шешім қабылдарда парасатқа жүгінеді.

Елдос Уәлиевтің ортақ пікір дейтін көзқарас белең алып тұрған кеңестік дәуірдің өзінде әр нәрсеге қарсы өз уәжі болды.

Кейде сырт көзге болмашы сияқты болып көрінетін нәрсенің өзінен де, тек өзіне ғана тән оқшау ой түйеді. Қатып қалған қағидамен өмір сүріп отырған қоғамның адамдарына алғашында қабылдау қиын шығар, бірақ, адалы – сол. Бүкпей айтады. Кісінің сыртынан сөз айтып көрген емес. Аузын ашса, жүрегі көрінеді. Досқа құшағы ашық, жолдастық ортада көңілі дархан. Қазір облыстың орта және шағын кәсіпкерлік саласында жүр.

Жұлдыздың бес тармағындай болып отырған бес қыз сол кездегі Жәнібек аудандық комсомол комитетінің жауапты қызмет-керлері: Зайда Қанаева – білім саласында, Гүлзия Мұхамбетқалиева облыс орталығындағы бір білім ошағының білдей есеп қызметкері, Қорлан Ескендірова Алматыда тұрады, Айгүл Алтаева – білім қызметкері, Бақытгүл Сатыбалдиевадан көз жазып қалдық, шамасы, туған жерде жүріп жатқан болуы керек.

Көзге оттай басылып отырған себебі: осы тұрған топ, сол кездің өлшемімен алғанда, айды аспанға бір-ақ шығарған еді. Бәріне себепкер – Мәлік Иманқұлұлы.

Көзі қарақты оқырман біледі, 1987 жыл қасаңдықтың тоңы жібіп, сеңі бұзылып, қоғамдық пікір деген оңды-солды суша ағып жатқан кез. «Тисе – терекке, тимесе – бұтаққа», екінің бірі билікті жерден алып, жерге салып, әкесін танытып сынап жатады. Көз де, құлақ та үйренген. Айтушы көп, тыңдаушы жоқ.

Қашанда түртініп ізденіп жүретін Мәкеңнің қолына Прибалтиканың бір жас азаматының: «Жастарды жатпай-тұрмай міней бергенше, тәжірибелік негізде қолына нақты билік беріп көрсе қайтеді?! Мәселен, комсомол комитеттерінің қызметкерлерін бастауыш ұйымдарға іссапарға жіберіп, орнын уақытша дублерге табыстаса» деген пікірі жарияланған «Комсомольская правда» газеті түседі. Іші сезеді, ойын талқыға ұсынса болды, тас-талқаны шығады. Тіпті жазған ұсынысының белінен бір-ақ тартып, аудандық партия комитетінің бірінші хатшысының алдына жеткізбей желкесін орта жолда қиып жіберуі ықтимал.

Идея ұнап барады. Бюро отырыстарында қызу пікірлерімен көзге түсіп жүрген бірді-екілі жігіттерді ойша кеңсеге кіргізіп, «жаңа қызметте» көз алдына елестетіп те қойды.

Сол кездері аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болған Шынбай Шарафетдинұлы республика Жоғарғы кеңесінің депутаты болған, аса тәжірибелі, білімді, жаңашыл адам еді. Ойын тәптіштеп қағазға түсіріп, бәрін аяғына шейін жоспарлап келіп отырған жас Мәліктің меселін қайырмады. Кеңестер одағында кімнің қолға алып жатқанын бір құдайдың өзі білсін, республика көлемінде алғаш болып түрен салушы болғандықтан, жауапкершілігі зор боларын ескертуді ұмытпады. Жастар жетекшісінің табандылығын сынағаны болса керек. Тек, «ойға алғаным болса екен» деп тілеп келген Мәкең «хатшы шешімін кері қайтарып алмас па екен?!» деген күдікпен бірден:

– Өз мойныма аламын, тек сенім білдірсеңіз болды, – деп салды.

«Айтылған сөз – атылған оқ». Сөйтіп, әрқайсымызбен жеке-жеке сөйлесіп, көзімізді жеткізгеннен кейін осы суреттегі топ аудандық комсомол комитетінің ғимаратынан бір-ақ шықтық.

(Бюрократияның батпағына белшесінен батқан ол кез түгілі, қай жағынан да еркін біздің қазіргі дәуір қалай қарайды екен?!). Барсақ, Мәкең бастаған аппарат түгелімен бұйрық шығартып, бастауыш ұйымдарға әдістемелік-тәжірибелік көмек көрсету үшін шаруашылықтарға шығып кеткен. Зайда Құлмырзақызы бастаған қыздар жұмыс жасайтын құжат жүргізу мен есеп бөлімі ғана орнында, қалған емен есік кабинеттер иен даладай бос жатыр.

Жасыратыны жоқ, сөз бостандығының желігі бар, пленумдар мен бюро отырысында шаңын қағып, сілкіп алып жүрген жастар ұйымының тізгіні әп-сәтте өз қолымызға тигенде абдырап қалдық. Біреудің жұмысына кінә арту оңай болғанымен, кіре тартқандай өзің сүйреу бір басқа екен. Дегенмен, шегінерге жер жоқ. Жастықтың тұлпары алып қашып, бой бермей тұрған кезең ғой, отыра қалып жоспар құрдық. Мақаланың басында сол кездегі жас жігіттерді суреттеп кейіптеп жатсам, нақ осы тұста байқағаным, нағыз қызу тартыс болды. Қызыл кеңірдек айғайға да ұласып кетеді. Аққалидың кейін жақсы шыңдалған көшбасшылық қасиеті осы кезде көрінді деп айта аламын. Бәрімізді тыңдай білді, ешқайсысымызды бетімізден қақпады. Әр кеудеде бір күлше пісіп жатыр, өкпелесіп қол сілтеп, тарқап кетуіміз мүмкін еді. Бәріне шыдас беріп, бәрімізден мысқалдап пікір алды, ортақ мәмілеге бағындырды.

– Бір айдың ішінде түгел жасап үлгермейміз, күшімізді көрінгенге жұмсай берсек, текке рәсуа болып түгесіліп тынамыз. Негізгі бағыттарды айқындап алып, бәріміз соған жұмылайық.

Жөн сөз. Дереу сала-салаға бөлініп, нақты іс-шаралар жоспарын жасадық. Бұл бастама ауданда дүр сілкініс туғызды. Бір жағынан, үлкенге де, кішіге де қызық. Елдің сыйлы адамдары келіп, оңаша сыр бөлісіп кетеді. Ақыл тегін, біреулері бағыт-бағдар сілтейді. Жастықтың қызуы ма, «осыларың дұрыс емес» деген бір адам есімізде қалмапты. Белсенді жастар легі ағылды. Бәрі жаңа іске үлес қосқысы келеді. Қызды-қыздымен олар да жұмысқа араласып кетті.

Марк Твен айтқандай, «күн батпаймын десе де, таң атуын қоймайды», аттай желіп шектеулі ай өте шықты. Бауыр басып қалған «шенді қызметімізбен» кәдім-гідей қимай қоштастық. Тау қопарып тастағандай әсерде қалдық. Бұрын-соңды болмаған істің қорытындысы туралы «Лениншіл жас» пен «Ленинская смена» газеттері жарыса жазды. Бұл – тарихтың еншісі.

Мәлік Иманқұлұлының осы бастамасы түгел бір ауданның көзқарасын түбегейлі өзгертіп жіберді десе болады. Әр салада жүрген жастардың басы құралып, бір командаға бірікті. «Жалғыз шапқан ат – жүйрік» дегендей, әр нәрсеге өкпе артып жүр едік, туған жерге бірігіп қызмет жасау қолымыздан келерін түсіндік. Бізге дейін қызмет жасап жатқандардың тауқыметін иығымызбен тарттық, оңай емесін сезіндік. Тілеулес сезімде қалдық.

Біздің айналамызға аудан жастары түгел топтасты. «Нарық» деген сөз қолданысқа енбей жатып, жастардың «Арман» кафесін ашып, күн құрғатпай шара өткізіп жатқанымыз күні бүгінгідей жадымда. Сол кезде көзге түсіп, игі істерге ұйытқы бола білген жерлестерімнің жерде қалғаны жоқ, олар отыз жылдан кейін де бүгіндері тәуелсіз еліміздің гүлденуі жолында қапысыз еңбек етуде. Көнерген суретке қарап отырып, «Рухани жаңғыру» кезінде осы идеяны жаңа заманға лайық жаңғыртып қолданса, сол кездегі біздің жасымызда жүрген қазіргі біраз жастардың жолы ашылар ма еді?!», – деген ой қылаң беріп өткені…

Дәулеткерей ҚҰСАЙЫНОВ,

ҚР Ұлттық музейінің ақпараттық-имидждік жұмыстар қызметінің басшысы,

Астана қаласы


«Бисен ағаның орны ойсырап тұр…»

Күні: , 26 рет оқылды


Мемлекет және қоғам қайраткері, Отан соғысы жәнееңбек ардагері Бисен Жұмағалиев арамызда болса, 22 желтоқсанда 95 жасқа толған болар еді. Бейсенбі күні Мәншүк Мәметова атындағы мемориалдық музейінде осы мерейтойға орай Бисен Жұмағалиұлын еске алу кеші өтті.


«Ер есімі – ел есінде» деп аталатын шараға келген Бисен ағамыздың жолдастары, әріптестері, соғыс және еңбек ардагерлері, қоғамдық ұйым өкілдері мен қызы Баян Бисенқызы арнайы жабдықталған көрмені және таяуда жарық көрген Б. Жұмағалиевтің «Жайсаңдар жайлы толғаныс» атты кітабын тамашалады.

Кеш Бисен Жұмағалиұлын бір минут үнсіздікпен еске алумен басталды. Содан кейін шараны ашқан аталмыш музей директоры Светлана Бектенованың айтуынша, оралдықтар мен қала қонақтары Бисен Жұмағалиұлына арналған көрмені 21 желтоқсаннан бастап, келер жылдың 22 қаңтарына дейін тамашалауларына болады. Жалпы осы уақыт аралығында мұнда оқушылар, студенттер, әскери қызметкерлер үшін патриоттық бағытта арнайы шаралар өткізілмекші. Көрмеге негізінен ол кісінің жауынгерлік ерлігін бейнелейтін заттар қойылған.

– Мұражайымыздың жасақталғанына 35 жыл толды. Соның 33 жылында, яғни Бисен ағамыз өмірден озғанша, ол кісімен арадағы байланыс үзілген жоқ. Ол кісі және өзге де ардагер ағаларымыз біздің мұражайды Орал өңіріндегі соғыс штабы ретінде есептейтін. Түрлі шараларымыздан, әсіресе, ерлік сабақтарынан қалмауға ты-рысатын еді. Ленинград шайқасына қатысушы ретінде естеліктерін, тағылымды әңгімелерін айтатын. Біз де оны асыға күтетінбіз. Қызметкеріміздің бәрі, соның ішінде аула сыпырушы да, еден жуушы да ерекше құрмет тұтатын. Себебі, ол кісі өзін қарапайым ұстайтын еді. Бәрімен де терезесі тең адамдай сөйлеседі. Қазір ол кісінің орны ойсырап тұр. Қазақстандықтар, соның ішінде жерлестері Бисен Жұмағалиұлын ешқашан ұмытпайтынына сенімдімін, – деді Светлана Саржанқызы.

Шарада сөз алған Орал қалалық ардагерлер кеңесінің төрағасы Кенжебай Нығмет Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласы аясында жас ұрпақты отансүйгіштікке тәрбиелеудің мән-маңызына тоқталып өтіп, Бисен Жұмағалиұлы сынды азаматтар еліміздің мақтанышы әрі жас ұрпаққа үлгі екенін атап өтті.

Соғыс және еңбек ардагері Иван Гапич өзінің досы Бисен Жұмағалиұлы мәнді де сәнді өмір кешкенін есіне алды. Ол ұйымдастырушылық, іскерлік қарым-қабілетімен, еңбексүйгіштігімен және ең бастысы адамдарға деген қайырымдылығымен ерекшеленетін. Түрлі мәселеге қатысты объективті түрде шешім қабылдайтыны үшін де оны көпшілік айрықша сыйлайтын. Адалдық, тазалық, бастаған ісін соңына дейін жеткізу – оның өмірлік және кәсіби қағидасына айналды. Осынау ұстанымдары мәртебесін көтерді, биіктерге шығарды. Осылайша ол көпшілікке, соның ішінде жастарға үлгі бола білді.

Өлкетанушы Жайсаң Ақбайдың сөзіне қарағанда, Бисен Жұмағалиұлының еңбек адамдарына деген көзқарасы ерекше болған. Ол еңбек адамдарының өзін ғана емес, олардың отбасы мүшелерінің аты-жөндерін сұрап, жағ-дайларын, шаңырақтарында қандай қиыншылық бар екенін біліп, көмектесуге тырысатын. Өзі өнерге жақын болғасын, ауылда танылмай жүрген өнерпаздарға да көп қолдау жасаған.

Ал Баян Жұмағалиева өзінің әкесінің 95 жылдығына арнап көрме жасақтап, еске алу шарасын ұйымдастырып отырған мемориалдық музей ұжымына, естелік айтқан соғыс және еңбек ардагерлеріне өз ризашылығын білдіріп, отбасында әкесінен алған тәлім-тәрбие жөнінде кеңінен әңгімеледі.

Шара барысында М. Мәметова атындағы №27 мектеп-лицейінің оқушылары ән салып, кештің шырайын келтірді.

Сәкен ӘБІЛХАЛЫҚОВ,

«Орал өңірі»


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика