Алғайдағы ауызашар

Күні: , 32 рет оқылды

Таяуда  көршілес  Саратов  губерниясының  Алғай  ауданына Қазақстан  мұсылмандары  діни   басқармасының  төрағасы,  Бас муфти  Серікбай  қажы  Ораз  бастаған  еліміздің  делегациясы  барды.

Құрамында БҚО бойынша өкіл имам Еркебұлан Қарақұлов және өзге дін өкілдері бар қазақстандық меймандарды аталмыш ауданның  басшысы Сергей Федечкин мен Поволжье мұсылмандары діни басқармасының төрағасы Мұқадес хазірет Бибарсов, жергілікті мешіт имамы Серікбай Еркінәлиев қарсы  алды.

Аудандық мәдениет саябағында өткен кездесуге алғайлықтар ғана емес, Сарытау өңіріндегі көптеген аудан тұрғындары да арнайы келді. Жалпы саны 4 мың адам қатысқан шара жоғары деңгейде өтті.

– Биыл ауданымыздың құрылғанына 45 жыл толып отыр. Осынау мерейтойлық жылдың қасиетті Рамазан айында ауданымызға Қазақстанның Бас муфти бастаған делегацияның келгеніне қуаныштымыз. Құран түскен бұл айда ауданымыздың тұрғындары да ораза ұстап, ағайын-туыс, көршікөлемге, жалпы жұртшылыққа мейірімділік танытып, аз қамтылған жандарға қайырымдылық жасайтындары қуантады. Біздегі ұлтаралық, дінаралық келісімнің салтанат құруы, достықтың өркендеуі көп ұлтты ауданымыздың ырыс-берекесінің молаюына, әлеуетінің артуына себепші болып келеді, – деді жиынды ашқан аудан басшысы Сергей Федечкин.

Өз кезегінде сөз алған Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы Серікбай қажы Ораз бүгінгі кездесу екі елдің қарым-қатынасының нығая түскенінің жарқын көрінісі екендігін айтып, осынау шараға қолдау көрсеткен губерния, аудан басшылығына ризашылығын білдірді.

«Рамазан – бірлік пен жақсылықтың айы, – деді Бас муфти. – Осы айда жақсылықты, ізгі амалдарды көбірек жасаған жөн. Оразада адамның сабыры да сыналады. Алланың разылығы үшін төзе білген пенде мол сауапқа кенеледі. Раббымыз баршамыздың ұстаған оразамызды қабыл етіп, рақымына  бөлегей!».

БҚО бойынша өкіл имам Еркебұлан Қарақұлов Рамазан айының ерекшелігі туралы уағыз айтқаннан соң, Алғай әкімшілігімен көпшілікке арнап ауызашар дастарқаны жайылды. Балаларға балмұздақ пен тәттілер беріліп, саябақтағы аттракциондар тегін қызмет көрсетті.

Мәди  ЫҚЫЛАС


Жамағат көп жиылды

Күні: , 7 790 рет оқылды

Ақ Жайық төріндегі «Орал» орталық мешітінде биылғы алғашқы тарауық намазына мыңнан аса адам жиналды.

Алла үйінің үлкен залында жиналған жамағатқа облыстық орталық мешіттің бас имамы Еркебұлан қажы Ыбырайымұлы ҚМДБ-ның төрағасы, Бас мүфти Серікбай қажы Сатыбалдыұлының қасиетті Рамазан айына арнаған құттықтау сөзін жеткізіп, Құран Кәрімді хатым ететін түрік елінен арнайы келген Сүлеймен қариды таныстырды. «Ұлық айды қалай қарсы аламыз?» деген тақырыпта уағыз айтып, сансыз сауапқа толы айды құр жіберіп алмай, уақытты тиімді пайдалануға, жамағатты игілікті істер жасауға шақырды.

ҚМДБ-ның БҚО бойынша баспасөз қызметі


«Пітір садақасы ең мұқтаж жандарға берілуі керек»

Күні: , 114 рет оқылды

Биыл елімізде ораза 17 мамырда басталады. Қазақстан мұсылмандар діни басқармасы қасиетті айда берілетін пітір садақа мөлшерін 300 теңге деп бекітіп отыр. Кеше өңірлік коммуникациялар алаңында өткен брифингте облыстың өкіл имамы Еркебұлан Қарақұлов батысқазақстандықтарды келе жатқан Рамазан айымен құттықтап, сауабы мол айда атқарылатын іс-шаралар туралы баяндады.

Айлардың сұлтаны Рамазан – күллі мұсылман баласына мейірім мен рахымын, шапағаты мен берекесін төгетін ай. ҚМДБ төрағасы, бас мүфти Серікбай қажы Ораз мәлімдегендей, биыл ораза 16 ма-мырда емес, 17 мамырда басталады. 16 мамыр күні құтпан намазынан кейін облыс мешіттерінде тарауих намазы оқылады. Ораза ұстауға ниет еткен барша мұсылман сол түні кесте бойынша ауыз бекітеді.

– Рамазан айы биыл да жылдағы дәстүр бойынша өтеді. Ораза тек сусыннан, тамақтан немесе ерлі-зайыптылардың жақын қарым-қатынасынан тыйылу емес, жаман оймен сөзден, жағымсыз әдеттен тыйылу. Көзімен де, құлағымен де, тілімен де ораза ұстау. Жылдағы қалыптасқан дәстүр бойынша облыс орталығындағы үш мешітте Түркия елінен келген қарилар бір ай бойы Құран-хатым оқиды.  Бұл – сауабы көп шара. Сонымен қатар бір ай бойы қала және аудан мешіттерінде жамағатқа арнап, ауызашар беріледі. Меценаттар мен кәсіпкерлер, жалпы жомарт жандардың көмегімен мешіттер жанынан түрлі қайырымдылық шаралары ұйымдастырылады. Қазір мұқтаж жандардың тізімдері жасалып жатыр. Мұқтаж жандарды мейлінше толық қамтуға тырысамыз, – дейді Еркебұлан Ибрайымұлы.

Тәнді сауықтырып, рухты кемелдендіретін ораза – мұсылманның бес парызының бірі. Өңірімізде ораза ұстаушы жастардың қатары жыл санап артып келе жатқаны қуантады. Арасында мектеп жасындағы балалар да бар. Өкіл имамның айтуынша, балиғат жасына жеткен балалардың да ата-аналарының келісімімен ораза ұстауына болады. Балиғат жасы шамамен он екі-он бес жас, ал кішкентай балаларды ораза ұстауға мәжбүрлемеген жөн. 90 шақырымнан асатын жерге сапарға аттанған жолаушыға, жүкті әйелдер мен емізулі сәбиі бар аналарға, егде жастағылар мен науқас жандарға ораза ұстау парыз емес.

Мың айдан да қайырлы Қадір түні биыл 11 маусымнан 12 маусымға қараған түні болады. Облыстың өкіл имамы ортамызда Қадір түнін тек ұйқысыз өткізу деп қабылдайтын, сөйтіп, мәнмағынасы жоқ істермен айналысатын жандардың бар екенін де жасырмады.

– Түсінген адамға Қадір түнінің мән-мағынасы түнді ұйқысыз өт-кізу емес, өзі мен ағайын-туғанына жақсылық тілеп, құлшылықпен өткізу. Түнімен телехикая қараса, пайдасыз істермен айналысса, мұндай іс-әрекет сауапқа жазылмайды.  Қадір түні – әр пенденің тағдыры жазылып, құлшылықтар қабыл болатын ерекше түн. Рухани іс-шаралар ұйымдастырылып, уағыз айтылып, құран оқылады. Сәресі дастарқаны жайылады. Хатым оқуды Қадір түніне қарай аяқтауды жоспарлап отырмыз, – дейді Еркебұлан Қарақұлов.

Сондай-ақ Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының пәтуасы бойынша әрбір жан басына берілетін пітір садақаның мөлшері биыл өзгеріссіз қалды. Былтырғыдай 300 теңге болып бекітілді. Пітір садақаны қасиетті Рамазан айы басталған күннен Ораза айт намазына дейінгі уақыт аралығында беру қажет. «Пітір садақаны тек мешітке әкеліп беру керек деген қағида жоқ. Халықтың ықылас-пейіліне байланысты. Бастысы, мұқтаж жандарға берілуі керек» екенін айтқан өкіл имам жомарт жүрек жандарды  қасиетті айдың әр күнінде жақсылық жасап, сауапты амалдар орындауға шақырды.

Динара ЖҰМАБЕКҚЫЗЫ,

«Орал өңірі»


Қап тауынан келген мұсылмандармен жүздесу

Күні: , 40 рет оқылды

Жуырда Орал қаласындағы «Достық» үйінде облыстық қайырымдылық бойынша үйлестіру кеңесінің отырысы өтті. Оған БҚО Қазақстан халқы ассамблеясы төрағасының орынбасары, хатшылық меңгерушісі Ғайса Қапақов, кәсіпкерлер, қоғамдық және этномәдени бірлестіктерінің жетекшілері мен БАҚ өкілдері, Ресей Федерациясы Шешенстан Республикасынан келген, «Рахьма» және «Даймохк» қайырымдылық қорларының жетекшілері Магамед-Эмин Баснукаев пен Хамзат Закриев қатысты. Шарада Ғайса Қапақов келген қонақтарды таныстырып, кеңес отырысына сәттілік тіледі. Кейін «Аялаған алақан» қоғамдық қайырымдылық қорының жетекшісі Р. Хайрушева мен «Патриот» қоғамдық бірлестігінің өкілі Т. Чудобаев қайырымдылық шаралары жөнінде  баяндады. Ғайса Қапақов Қап  тауынан (Кавказдан)  Магомед-Эмин Баснукаев пен Хамзат Закриевке Ақ Жайық жұртының атынан шапан кигізді.

Шарадан соң орталық мешітке келген оларды ҚМДБ-ның БҚО бойынша өкіл имамы  Еркебұлан Қарақұлов жылы шыраймен қарсы алып, облыс көлемінде атқарылған діни шаралар жөнінде айтып, жамағатпен таныстырды. «Рахьма» қайырымдылық қорының жетекшісі, әрі имамы Магомед-Эмин Баснукаев сөз алып,  өткен ғасырда КСРО-да көптеген халықты күштеп жер аударғанын, тоталитарлық жүйе миллиондаған адамның  тағдырын  қиғанын  айтты. Тағдыр талайы қиын болған ұлттарға пана бола білген қазақ елінің жомарт пейіліне, дархан көңіліне, қонақжай төріне ризашылығын білдірді.  Кейін  жамағатпен бірге намаз оқыды. Бас имам Еркебұлан Ыбырайымұлы Магомед-Эмин Баснукаев пен Хамзат Закриевке  алғысхат  табыстады.

Нұрлан   САМАТҰЛЫ,

 Орал   қаласы


ҚАЙДА БАРЫП ОҢАДЫ? садақада карта ойнаған бұл қазақ…

Күні: , 163 рет оқылды

Жанайқай!

«Мұндай көргенсіздікті көргенше көзім шықсын» дейтін қазағым бүгінде жүгенсіз кеткен сорақылыққа да, шектен шыққан дарақылыққа да  әбден көзі үйреніп болған секілді. Жанға жара, санаға салмақ салар келеңсіздіктерді күнделікті көрген сайын ұяттан өлер боласың, дәрменсіздігіңе күйініп, бейшара күйге түсесің.

Айтпасқа амалың, жазбасқа шараң қалмайды. Қоғамды дендеген жүгенсіздікті бүгін ауыздықтамасақ, ертең кеш боларын айтпай-ақ түсінесің. Оны бәріміз де білеміз, біле тұра «бұл тек маған ғана керек пе?» деп басымызды шекпеніміздің ішіне тығамыз. Азаматтан ар кетіп, ақ жаулықтан абырой кетер күннің аз-ақ алдында жүрсек те, «көппен көрген ұлы той» деп бейқамдық танытудамыз. Бізге дейін бұл тақырып сан рет жазылып, мың рет айтылды да. Бірақ соның нәтижесі қане? Жазғанды кімдер оқып,  сабақ алды, айтқанды кімдер тыңдап,  ақылға тоқыды? Баяғы жартас сол жартас, жол көрсеткенді жөн демейміз, білмейтінімізді білсем демейміз. Сонда біз қайда бара жатырмыз, қандай қоғам құрудамыз. Әлқисса. Ойымызды сабақтап, санамызды толғантқан мәселелерге көшейік. «Тірінің ажалдан құтылары жоқ, өлгеннің ол жақтан оралғаны жоқ» деп тереңнен ой қозғайтын дана халқымыз бұл дүниенің бағамын әлдеқашан бағамдап, орын-орнына қойып қойған.

Бақи мен жалғанның, жақсы мен жаманның, адамгершілік пен арсыздықтың аражігін айырып, өз ұрпағына осының бәрін өсиет қылып кеткен. Осындай кемеңгер, дана халқымыздан туылған ұрпақтардың бүгінгі тірлігіне қынжыла қарап, іштей күйінесің. Жол көрсеткеннің соңына ермей, жүгенсіздікке бой алдырған ағайынды қалай түсінуге болады. Ата сақалы аузына түскен ақсақалдарымыздың артынан ерген ел-жұртына ақыл айты, өнеге болып отырудың орнына, садақаларда ақша салып,  карта (құмар ойын) ойнап отырулары қалай?!  Бұл бойға сіңген жаман әдет пе, әлде жақынын жоғалтып, қара жамылып отырған ағайындарды сыйламаушылық па? Адам деген садақа беріп жатқан үйге артының қайырын тілеп, садақаның қабыл болуын Алладан көп болып тілеу үшін келмейтінбе еді?

Туған күйеу баласының «жетісінде» жетпістен асқан қайын атасының ақша салып,  карта ойнағанын кім көрген? Қайтқан баласының «жылын» бере отырып, үй толы қонақтармен қосылып, карта ойнап отырған ата-ананы қалай түсінуге болады? Бүгінде садақаға қатысып, аруаққа дұға бағыштап отырған молданың ескертпесіне құлақ асып, Алла жолындағы амалдарды тыңдауға асыққан жамағатты көрмейсіз. Керісінше, ақша толы әмиандарын қолына ұстап, оңаша бөлмеге тығылуға асыққан құмар ойнаушыларды жиі байқайсыз. Бұл бүгінде жаппай үрдіске айналып бара жатқан жаман індет. Қарқылдай күліп, ұтқан-ұтылғанын айтып, даурыққан жұртқа жанындағы басқа адамдардың қандай күйде отырғандары тіпті қызық та емес. Сонда бұлар садақаға нендей мақсатпен келіп отыр? Тоя тамақ ішіп, көптен көріспегендері әңгіме-дүкен құрып, карта ойнағандары ақша ұту үшін келген бе? Мұның садақаға қандай қатысы бар? Бүйтіп берілген садақа қалайша қабыл болмақ?

Шала той жасап, садақа беру дәстүрімізді аяққа таптатқанша, оның орнына марқұм рухына бағыштап аят оқытып, жетім-жесір, жарлы-жақыбайларға неге садақа таратпасқа. Қазір қарап отырсам, кешегі өзім қатысқан марқұмның «жылын» беру садақасына 70-ке жуық адам қатысыпты. Садақа өткізілетін орын мен азық-түлікке жұмсалған жалпы қаражатты есептесеңіз, 200 мың теңгенің үстінде қаражат жұмсалыпты. Осы қомақты қаржыны 10-15 мың теңгеден бөліп, мұқтаж жандарға таратып берсе, бұл садақаның сауабы мың есе артқан болар еді.

 Ізгілік пен жамандықты біз қалайша айыра алмаудамыз. Қамшының сабындай қысқа ғұмырда Алланың ақ жолымен жүріп, иман жинаудын орнына, ақша салып, карта ойнап жүрген ақсақалды аталарымыз бен ақ жаулықты аналарымызға айтарымыз, бұларыңыз өте ұятты іс. Ағайынның садақасына келдіңіз бе, пендешілігіңізді тыйып, айналасы 2-3 сағаттық шарада сабыр сақтаңыздар. Ертеңгі күні сіздің де шаңырағыңызға қаралы күн жеткенде, төріңізде карта ойнап, қарық-қарық күліп отырған жұртты қалар ма едіңіз?!  Жоқ. Қаламайсыз. Ендеше, сіз де басқалардың қайғы-мұңын түсініп, жылы сөзіңізбен жұбатыңыз, қамқор ісіңізбен қайғыны жеңілдетуге тырысыңыз. Бұл — иман жолы және сауапты іс.

Мұрат    Жұмағали,

Теректі ауданы


Басты мақсат – қауіпсіздік мәселесі

Күні: , 358 рет оқылды

Ата Заңда мемлекетіміз зайырлы екені көрсетілген. Соған сәйкес 1992 жылы «Діни сенім және діни бірлестіктер» туралы заң қабылданды. Заң қабылданғаннан кейін еліміздегі діни ахуал өзгерді. Заман талабына сай заңнама талаптарын жетілдіру қажет болды. 2011 жылы аталған заңның жаңа жобасы талқыланып, күшіне енді. Дейтұрғанмен былтырдан бастап мемлекет пен діни ұйымдардың арасындағы қарым-қатынасты реттеу, қоғам сұранысына сай құқықтық мәселелердің шешімін табу бағытында заңнама талаптарына енетін өзгерістер қоғамда кеңінен талқылануда. Бұл реформадан қандай жаңалықтар күтеміз? Осы жайында облыстық дін істері басқармасының басшысы Саялбек Ғиззатовпен сұхбаттастық.

– Саялбек Махамбетұлы, діни ахуалды реттеу әлі күнге өзекті мәселе ретінде саналуда. Соған сәйкес заң жобасына енетін жаңа баптардың ерекшеліктері жөнінде  айтсаңыз.

– Құқық, заң  мәселесі қоғамдық қатынастарға байланысты өзгеріп тұрады. Биыл Парламент Мәжілісінің депутаттары Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне «Діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы заңының жобасын талқылауда. Заң жобасында адамның діни сенім бостандығы қорғалатыны, сонымен қатар атеистік көзқарасы болуына қатысты ешкімді жазғыруға жол берілмейтіні көрсетілген. Себебі Құдайға сенбейтіндерге діндарлар тарапынан қысымшылық көрсетілетіні айтылып жатады. Радикалдық көзқарастағы адамдардың Құдайсыз деп айыптауы, осының салдарынан адамның үрейде болуы мемлекеттің зайырлылық ұстанымдарына қайшы. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңның соңғы жобасына «Заңды діни қызметке кедергі келтіруге, дінге көзқарасы себептері бойынша жеке және заңды тұлғалардың азаматтық құқықтарын бұзуға немесе дінге сенушілердің немесе дінге сенбеушілердің сезімдері мен қадір-қасиеттерін қорлауға жол берілмейтіні» туралы бап енгізілген.

– Әлі күнге көшеде қара жамылып, бетті тұмшалау, сақал қою мен балақ қысқарту секілді қоғамдық көріністер дауға айналып тұр. Заң шеңберінде бұған қатысты нормативтік актілер қарастырылып  жатыр  ма?

– Айта кетейін, деструктивті діни ағымдардың сыртқы көріністерін қоғамда насихаттау мәселесі жан-жақты сарапталуда. Бетті бүркеп, ниқап киюдің дәстүрлі діни танымға қайшы екенін көптеген азамат айтуда. Ең бастысы, бұл – қоғамдағы қауіпсіздік мәселесі. ҚР Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодексіне енетін 434-2-бапта «бет-әлпетті тануға кедергі келтіретін киім-кешекті қоғамдық орындарда киіп жүруге қатысты заңнама талаптарын бұзу жеке тұлғаларға ескерту жасауға немесе елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға негіз болатыны» көрсетілмек. Дін адамдары мұны жеке бас құқығына, діни сенім бостандығына қайшы деп қабылдамауы керек. Бет-әлпетін бүркеген адам, шын мәнінде, нені көздейді? Оны біз білмейміз. Осы тұрғыдан алғанда, қауіпсіздік мәселесіне көңіл бөлініп отыр. Ал сақал қою, балақ қысқарту, кейбір халықтың діни киімін киіп алып жүру – мұның бәрі кешенді түрде қарастырылады. Сыртқы атрибуттарды, киім-кешекті қоса алғанда, деструктивті діни ағымдарға қатыстылығын айқындайтын белгілер уәкілетті, ұлттық қауіпсіздік және ішкі істер құрылымдарының бірлескен нормативтік-құқықтық актісінде бекітіледі. Адамның діни сенімі мен сыртқы киіміндегі өзгерістер сарапталып барып, қосымша бекітілетін заңнамалық актілермен жауапкершілікке тарту мәселесі қаралады.

– Шетелде діни білім алып жатқандарды қадағалауға алу амалдары күшеюде екенін білеміз. Заңнама аясында қандай талаптар қойылмақ?

– Жастар шетелдік күмәнді діни оқу орындарына кетіп қалып жатыр. Қазіргі уақытта бакалавр дәрежесі бойынша негізгі білімді еліміздегі ЖОО-ларда алу мәселесі қаралуда. Қазақстандағы теологиялық оқу орындарында оқығаннан кейін шетелге ҚМБД жолдамасымен барған дұрыс. Елімізде Нұр-Мүбарак Египет Ислам мәдениеті университеті мен тоғыз медресе бар.

Медреселердің біреуі Орал қаласында орналасқан.

– Христиандық және басқа бағытта діни білім алу мәселесі ше?

– Еліміздегі православтар Мәскеу епархиясына бағынады. Олардың Алматыда діни семинариясы бар. Мәскеуге тікелей бағынғаннан кейін мамандарды оқыту мәселесін өздері шешеді, бірақ миссионерлердің бәрі біздің құрылыммен келісім жасайды. Шетелдік діни бірлестік өкілдері арнайы бұйрықтарымен, жолдамасымен келеді.

Айта кетейін, заңнама талаптарында өзге діни бірлестік өкілдерінің ұсыныс-пікірлері де ескерілмек. Мәселен, діни ұйымдар республикалық, аймақтық, жергілікті болып үшке бөлінеді. Соның ішінде, аймақтық діни бірлестік құру үшін 500-ден кем емес ҚР-ның азаматын тіркеуі және олар екі облыстың немесе екі қаланың тұрғындары болуы керек. Енді жаңа заң жобасы бойынша бір облыстан 500 адам жиналса, діни бірлестік құруға рұқсат етілмек. Сондай-ақ гуманизм ұстанымына сай әкімшілік санкцияларды жеңілдету, заңнама талаптарын бұзған жағдайда алдымен  ескерту беру қарастырылуда.

– Мемлекет пен діни бірлестіктер арасындағы айырым ұстанымына қарай құқықтық реттеудің жаңа талаптары еніп жатқаны рас па?

– Заңнама аясында мемлекеттік және бюджеттік мекемелердің  қызметкерлеріне бірнеше шектеу қойылады. Біріншіден, мемлекеттік қызметкерлер өзінің қызмет бабын діни бірлестіктер мүддесі үшін пайдаланбауы қажет. Екіншіден, мекеме басшыларының өз қарамағындағы адамдарды діни бірлестікке тартуына, яғни үгіт-насихат жүргізуіне тыйым салынады. Кейбір басшылар өзінің діни ұстанымына байланысты ұжым мүшелерін алалауы, мәжбүрлеу шараларын еркінен тыс қолдануы мүмкін. Үшіншіден, мемлекеттік қызметкер діни бірлестіктердің құрылтайшысы немесе бастамашысы бола алмайды. Бюджеттік мекеме өкіліне үшінші нұсқаудың қатысы жоқ. Әрине, Ата Заңымызда жазылғандай, мемлекеттік қызметкерлердің діни сенім бостандығына қысым жасалмайды. Мәселен, жұмыс кестесінен тыс уақытта қалаған діни құл-шылығымен шұғылдана алады.

Нұртай   АЛТАЙҰЛЫ


Діни сауатсыздық қалың тұман секілді айқын бағыттан адастырады

Күні: , 83 рет оқылды


Терроризм мен экстремизм идеялары таралуының алдын алу, «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын бұқараға ұғындыру мақсатында Ақжайық ауданының орталығы Чапаевта «Рухани бірлік – ел болашағы!» атты жүздесу өтті. Шараны аудан әкімі Әділ Жоламанов ашып жүргізді.


Жат идеологияның әрекеті ойлы адамның бәрін алаңдатып келеді. Үрей тудырады, қоғамдық мәселелерде біраз түсінбестікті өршітеді. Салафизм, яғни шын мәнінде уахабилік көзқарасты ұстанушылардың теріс ықпалы көпшілікке мәлім. Ауылдардан тұрғындар, ҮЕҰ өкілдерімен жастар, мұғалімдер мен оқушылар, сондай-ақ психологтар қатысқан жиын діни адасушылықтың себеп-салдарына үңілген фильмді қараудан басталды. Әлгі ағымның жетегінде кеткендер, оның ішінде біздің аймағымыздан да ұшырасты, ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін айырмай, ақиқаттан шеттетілді. Фильмде Қазталов ауданынан сондай жайсыздыққа ұшыраған бір отбасының отанасы сөйледі. Сонау тоқсаныншы жылдары Оралға келген бұл жанұя салафилердің ықпалына түсіп қалады. Қысқа балақ шалбар, жалбыраған сақалды озық деп есептеген отағасы қыздары-на жамылып киінуді бұйырады, бұған көнгісі келмеген қыздарына қол жұмсайды. Отанасы осындай сұмдықты өкініштен өзегі өртеніп отырып баяндады. Бара-бара теріс уағызға әбден уланған отағасы сонау Сирияға беттегісі келгенде ұсталып, сотталады.

Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласындағы дін саласына қатысты пайымдар халықтың көкейінде жүрген көптеген сұраққа нақты жауап болды. 21 ұлт өкілі тұратын ауданымыздың жұрты мемлекет пен діннің өзара іс-қимылының қазақстандық бағытын қолдап отыр. Тиісті тоғыз заңға және екі кодекске 52 түзету енгізілмек, бұл діни бірлестіктер қызметіне қолайлы жағдай жасайтыны да сөзсіз. Сөйтіп, бірлігіміз бекемденіп, діни мәдениетіміз шыңдала түспек. Аудан әкімі Әділ Жоламанов осы жайында айта келіп, діни сауаттылықты арттыруға үлкен-кішіміз бірдей мүдделілік танытуымыз қажеттігін қадап айтты.

Рухани  ағарту  жұмыстары жанданады

– Мысық тілеулердің көздегені – тату елдің бірлігіне іріткі салу. Мұндайға тұсау салу және титтей де арандатуға жол бермеу мақсатында Ақжайық ауданында да барынша тегеурінді істер атқарылып келеді. Айталық, жуырда ғана діни адасушылыққа ықтимал белгілері бар-ау деген 11 азаматпен (үш ауылдың тұрғындары) жеке-жеке әңгімелесу өткізіліп, оларға радикалдық идеологияның қандай шырғалаңға ұшырататыны жан-жақты ұғындырылды. «Осындай аса маңызды деген шаралар облыс орталығынан теологтардың қатысуымен, жүйелі түрде жүргізіліп келеді», — деді кездесудегі баяндамасында ішкі саясат бөлімінің басшысы Орынша Бақтығалиева. Ол оқушылар, жастар арасындағы қоғамымызды жат әрекеттерден арашалау мақсатындағы бағыттар бойынша ізденістерді атады. Мысалы, «Дін тазалығы – ел тұтастығының кепілі», «Дін және дәстүр», тағы басқа тақырыптарда дәрістер, шығармалар мен суреттер байқаулары ұйымдастырылып келеді. Сондай-ақ көркемөнерпаздар ақ пен қараны ажырата алмай қалып, қанатын өкініш өрті шарпығандар жайында сахналық көріністер қоюда тәжірибе жинақтауда. Әлеуметтік желілерде діни тақырыптарға сауатты жарияланымдар орналастырып отыру ұдайы назарда. Медициналық қызметтен, атап айтқанда, балаларына екпе салдырудан әлдебір наным-сенім салдарынан бас тартқан (екпе алмаған балалар саны 74-ке жетіп отыр) ата-аналармен жұмыс жалғасуда.

О. Бақтығалиева осындай барлық іс-шараны теологтармен қоянқолтық орындап, мазмұнға және сапаға қол жеткізу үшін ізденіс қанаттана түсетінін айтты. Ол діни білім беру орындарында оқып жатқан ауданның 16 түлегінің ертең ел ішінде діни сауаттылық үшін қызмет жасайтынына сенім білдірді.

Білгеннен сұрап, оның тілін ал

Кездесуге қатысқан БҚО дін істері басқармасының дін мәселесін зерттеу орталығының басшысы Азат Әбдірахманов пен Орал орталық мешітінің найб имамы Бақытжан Сабырәлиев жиналғандар алдында қоғамдағы қауіп-қатерлер, діни ахуалды жақсарту хақында баяндады.

Бүгінде адам санасына шабуылды жан-жақты меңгергендер аз емес. Терроризм мен экстремизмнің бастаулары осында жатыр. Ұлттық бірлік пен қоғамдық ынтымаққа төнген қауіп-қатерді нақты сезініп, жіті көре білу керек. Тиісті заңнамаларға өзгертулер енгізудің қолға алынғаны сондықтан.

Мысалы, діни ағымдарға қатысты сыртқы атрибуттарды, киім-кешекті қоғамдық орындарда пайдалануға, таратуға жол бермеген жөн. Балақты шолтитып, сақалын өзгеше өсірушілерге немесе бет-аузын тұмшалаушыларға бұдан былай біраз айыппұл салынуы мүмкін. Кәмелет жасына толмаған балаларға ата-анасының рұқсатынсыз діни іс-шараларға қатысуына тыйым салу, қоғамға, дәстүрлерімізге жат амалдардан әйелдер құқығын қорғау жөнінде заңнамалық деңгейде толық негіз қаланбақ.

Экстремизмді насихаттаушылар жеті және одан да көп жылға темір торға тоғытылады.

Мешітке барғандардың бұдан былай оның ішкі тәртібі жөнінде ережеге сөзсіз бағынуы керек.

Яғни діни жөн-жоралғыда әлдекімдерге, білгішсымақтарға бұра тартуға жол берілмейді.

Дін мәселелерін зерттеу орталығының басшысы өз сөзінде экстремизм мен терроризм жас талғамайтынын, күмәнді біреулерден әрдайым сақтану қажеттілігін қаперге салды. «Осы сайтқа кір, жақсы ақпарат бар» немесе «Тегін ағылшын курсына кел» — деп «бауырына» тарта сөйлейтіндерден қашық жүрген абзал. Мұндай уағызшыларды тани білу үшін де теологтармен ақылдасып отырған жөн. Иә, білгеннен сұрап, білгеннің тілін алу керек.

Жастардың Исламның және басқа діндердің мәнін түсінудегі сауатсыздығы талай сорақылыққа жол ашқаны мәлім. Кездесуде найб имам осыған байланысты біраз жайтты қаузады.

Иман дегеніміз әркімнің жүрегінде болуы керек екенін мүлдем білмей, мұсылмандықты адамның сыртқы түріне қарап бағалау қандай ағаттық десеңші. Жарайды, сақалын қалай-солай өсіріп жүргеннің кім екенін болжай беріңіз, ал сақалын қырып тастап, экстремизмді насихаттап жүргендерді тани білесіз бе? Құранға құлақ ассақ қана төңірегімізде келеңсіз жайттар орын алмайды. Шынайы иман, шынайы мұсылмандық киімде немесе сыртқы әлдебір нәрседе емес, жүректе, адамның жан дүниесінде болады. Діни наным-сенімге байланысты біреудің біреуді өзінің қатарына тартқысы келіп күштеуіне, Исламның кейбір қағидаларын «қате» деп уағыздауға ешкімге құқық берілмеген. «Анау намаз оқымайды» — деп біреудің құқына қол салу да жөн емес.

Бақытжан Сабырәлиев рухани дағдарысқа ұшырамау үшін экстремистік идеологияға қарсы түсінік қалыптастырудың ауадай қажеттілігін еске салды. Бұл бағытта кешігуге болмайды. Әке-шеше балаларының тағдыры үшін өздері діни тұрғыдан бек сауатты болғаны ләзім.

Кездесу барысында аталған орталық басшысы мен найб имам балалардың намаз үйреніп, оқуына, дұға дастарқандарының мәзіріне қатысты сұрақтарға жауап қайтарды.

Болат  ҚОСЖАНҰЛЫ,

Ақжайық  ауданы


Мұсылмандық бес парызбен толықпайды

Күні: , 327 рет оқылды

Омар ЖӘЛЕЛ, Абайтанушы ғалым


Мұсылманның парызы қайсы? Міндеті не? Құлшылық пен тіршілік қайтсе қабысады? Бүгінгі күннің әрбір мұсылман баласына ой салатын әңгімені филология ғылымының кандидаты, профессор Омар Жәлел тарқатып берді. Назарларыңызға ұсынамыз. 


– Аға, жақында жарық көрген «Харекет» кітабыңыз оқырмандар арасында қызу талқылануда. Осы кітабыңыз шыққаннан кейін өзіңізде қандай ой пайда болды? «Әттеген-ай» деген тұсыңыз болды ма?

– Жоқ. Ешқандай да өкініш болған жоқ. Себебі, бұл о баста еленіп екшелген, талқылаулардан өткен диссертациялық жұмыс болатын. Шынымды айтсам, «Харекетті» дәл осылай қоғамдық пікір тудырады, оқырмандар тарапынан үлкен қызығушылық болады деп ойлаған жоқпын. Жазылғаннан кейін алты жылдай жатқан дүниемді шәкірттерімнің өтінішімен, айтуымен кітап қылып шығардым. Өкінетіндей бұл әдеби шығарма емес, ғылыми жұмыс. Бірақ, осы «Харекеттен» кейін осы кітапқа енбеген, Абайдың жаңа қырлары, жаңа ойлар келіп жүр.

– Кітабыңыз Абайдың «Адам бол, мал тап» деген қағидасын негізге алады. Адам қайтсе адам қалпында қала алады?

– Шынын айтқанда, кейінгі кезге дейін Абайдың осы «Адам бол, мал тап» деген сөзін назарға алмай келдік. Абай бұл сөзді ештеңеге сүйенбей, айта салғандай сезіндік. Бірақ, Абай анық айтып тұр екен. Жалпы, кешегі Кеңестік кезеңде тәрбиеленген ұрпақ адам болуды мал табумен еш байланыстырған емес. Себебі, ол кезде кәсіппен айналысуды намыс санайтын. Тіпті, «саудагер» деп кемсітіп айтатын. Себебі, идеология солай болды. Ал қазір адамның адам болуы мал табумен байланысты болып тұр. Заманның өзі соған алып келді. Мал – капитал. Қазақ бұрын «мал-жан аман ба?» деп амандасқан. Неге қазақ ең ардақты жанының алдына малды шығарып тұр дейсіз? Ол мынадай үш жағдайға байланысты екен. Біріншісі, мал адамның жанын аштықтан, суықтан, ыстықтан сақтайды. Яғни, физикалық тұрғыдан сақтайды.

Екіншіден, мал адамның ұятын, ұжданын сақтайды. Егер малың жоқ, кедей болсаң еріксіз біреудің дүниесіне көз тігесің. Ұятты қойып одан нан сұрайсың, қарыз сұрайсың. Бұдан кісінің қадірі кетеді. Шәкәрімнің де «мақтан үшін мал жима, жан үшін жи, біреуге көз сүзбестің қамы үшін жи» дейтіні осы.

Ал үшінші мағынасында мал адамның бойындағы адамдық қасиеттерін жүзеге асыруға көмектеседі. Абай айтады «малды ихсанда қолың қысқа болмас үшін жи» дейді. Ихсан – ислам дініндегі бір мағынасы мұқтажға көмектесу дегенді береді. Адам біреуге жақсылық жасау арқылы ғана өзінің бойындағы жақсы қасиеттерін сыртқа шығара алады екен.

Міне, қазақтың «Мал-жан аман ба?» деген бір ауыз сөзінің астарында: «Харекетің бар ма? Кәсібің бар ма? Қалтаң қалың ба?» деген сөздер жатыр.

– Жалпы адам бай болу үшін білімді болу керек пе әлде ақылды болу керек пе?

– Қолыңда түк жоқ болса құр ақылдан пайда жоқ. Мәшһүр Жүсіп «ақыл малда» дейді. Бір қарағанда құлаққа түрпідей естіледі. Бірақ, шындығы сол. Мәселен, анаңыз қатты ауырып жатса, сіздің қолыңызда сол анаңызды емдететін мал болмаса, құр ақылмен не амал қылмақсыз? Мәшһүрдің «Ақыл малда» деп отырғаны осы.

Қазақта «Адамнан сұрағанның екі көзі шығады, Алладан сұрағанның екі бүйірі шығады» деген нақыл бар. Біз қазір «айлығымды көбейтші, сыйақымды көбейтші» деп адамдардан сұрап жүрміз. Осыдан біздің екі көзіміз шығып жүр. Яғни, нәтижесіз. Негізінде, малды иесінен сұрау керек. Ал малдың иесі кім? Әрине, Алла!  Абай «Құдайдан мал сұрайсыңдар, берсе алмайсыңдар» деді. Құдай не берді дегенге, Абай «Алла Тағала сендерге мал табарлық қуат берді» дейді. Сонда адамзатқа денсаулық мал табу үшін берілген екен. Ешкімге жалтақтамай, тіленбей өмір сүру үшін Алла адам баласының он екі мүшесін сау, қуатты қылып жаратты. Негізі, әрбір ата-ана ұл баланы мал табуға, қыз баланы ана болуға тәрбиелеу керек. Қазір тепсе темір үзетін қаншама жігіттер кедей. Неге? Себебі, оларға басында тәрбие дұрыс берілмеген. Қазақта «он екі мүшең сау болса, кедеймін деп айтпа» деген мақал осы жайттарға қатысты айтылса керек.

– Сіз қазір мешіт медресесінде де шәкірттерге дәріс бересіз. Қазір сол шәкірттерге дінді тек бес парыздың төңірегінде ғана түсіндіріп жүрген жоқпыз ба?

– Рас, қазір шәкірттерге дінді тек бес парыз шеңберінде түсіндіріліп жүр. Бірақ, мұсылманшылық бұл бесеуімен толықпайды. Мәселен, ДАИШ-тың содырлары ауыздарынан Алланы тастамайды. Ал, жасап жүргендері мұсылмандықтың маңайына да жуықтамайды. Мәшһүр Жүсіп «Мұсылманшылық ең бірінші уағдаға опалы болумен болады» дейді. Уағда деп отырғаны уәде ғой. Қазақ «Айтсаң уәдеңе жет, уәдесіз Құдайға шет» дейді. Біздің Алла Тағалаға берген ең алғашқы уәдені «әлмисақ уәдесі» дейді екен. Алла Тағала адамды толық жаратпай тұрып «Раббыларың кім?» деп сұрады. Сонда, «Я, Раббым сенсің» деді. Біз осылайша Құдайға уәде бердік. Біз енді сол уәдеге адал болуымыз керек. Алла Тағала Құран Кәрімде бірнеше мәрте, «Мен уәдемнен таймаймын, сендер уәделеріңнен таймаңдар» деп ескертеді. Бірақ, біз ұмытшақпыз. Құдайдың алдындағы уәдемізді ұмытып кетеміз. Мәшһүр Жүсіптің «мұсылманшылық ең бірінші уағдаға опалы болумен болады» деп отырғаны осы.  Біз қазір бір-бірімізге берген уәдені орындамаймыз. Сонда біздің қай жеріміз мұсылман? Сайд Нұрси деген түріктің ғұламасы Англияға барған кезде «слова джентльмен» дегенді көріп таңқалып, «ағылшындарда дін жоқ, мұсылмандық бар екен, ал бізде дін бар, мұсылмандық жоқ» депті. Яғни, ағылшындар бір дүниеге уәде беріп, «слова джентльмен» деп айтса болды. Оған қолхат, келісімшарт дегеннің қажеті жоқ. Міндетті түрде уәдесінде тұрып, орындайды екен. Ал, бізде қолхат жазып беріп тұрып алдап кететіндер бар ғой.

Яссауидың да айтатыны осы. «Басыңа шалма орадың, үстіңде сүннет көйлек, қолыңда тасбих. Бірақ, мұсылман болмадың» дейді Яссауи.

Мұсылмандық екінші сипатын тағы да Мәшһүр айтады: «Пайдамен зиян қатар келгенде пайданы өзгеге беріп, зиянын өзіңе қалдыру» дейді. Бұл өте қиын жағдай. Себебі, біздің нәпсіміз өте күшті. Егер алдымызға бір арзан, бір қымбат зат келіп, соның біреуін өзгеге беру керек болса, сапалысын, тәуірін, қымбаттауын өзімізге алып қалғымыз келіп тұрады. Яғни, нәпсінің қалауын жасаймыз.

Ал бұл да мұсылмандыққа жатпайтын қылық. Қазақ «Пайда зиянның арғы жағында» дейді. Егер әлгі заттың сапалысын біреуге беріп, нашарын өзің алып қалсаң сенің нәпсің зиян шегеді де, рухың байиды екен. Ал, мұсылмандықтың үшінші сипаты жомарттық, төртінші сипаты мұсылмандықтың шыңы, барша адамды Адам ата мен Хауа ананың баласы, менің бауырым деп қараумен болады дейді. Қазір біз өзге ұлтты былай қойғанда, өз қазағымызды жақтырмаймыз ғой.

Одан кейін жалпы жұртқа пайдалы болсаң мұсылмансың дейді. Яғни, жақсы ұстаз болсаң, жақсы етікші болсаң… Жұрт сенің ісіңнен ләззат алса сен шынайы мұсылмансың. Осы ойын қорыта келе, Мәшһүр атамыз айтады: «Әйтпесе, құр намаз оқумен, құр ораза ұстаумен, домалақ-домалақ тастарды жіпке тізіп алып санаумен мұсылманшылық болмайды».

Дін өзі үш нәрсемен болады. Ол ақида, амал, ақылақ (ахлақ). Ақылақ деп айтып отырғаны – мінез.  Дәл қазір бізде осы соңғы ақылақ мәселесі ақсап тұр. Бұны имамдар да түсінді.

 Сұхбаттасқан Олжас СӘНДІБЕК


Қазақ ойшылдарының дәстүрлі діни дүниетанымы

Күні: , 336 рет оқылды


Қазақ ойшылдарының діни дүниетанымы Құран-кәрім, Хадис-шәріп, Шариат секілді исламның қайнар көздерiнен бастау алып, дәстүрлі ислам арнасында қалыптасты. Жалпы дәстүрлі ислам дегенде, Қазақстан жеріне ислам Хижаз бен Хорасан жерлерінде қатаң әһл әл-хадис мектебіне тән ортодоксалдық күйінде тарала қойған жоқ. Жергілікті  мұсылман жамағатының басым бөлігі діни ұстанымы мен көзқарастарында ақидада самарқандық матуридилік ілімді, фыкхта ханафилік мазхабты  басшылыққа алады. Құлшылық ғибадаттарында ата-баба жолын ұстанатындықтан, оларды «дәстүрлі мұсылмандық сенімдегілер» деп атау әдетке айналған.


Қазақ халқының діни дүниетанымының дәстүршілдігі, оның синкреттілігі мұнда исламның өзгеше түркілік реңге ие болуына әкелді. Бұл аймақта ханафилік мазһабтағы суннилік ислам ең алдымен, жергілікті салт-дәстүрге деген төзімділігімен және жаңашылдыққа деген либералдық қатынасымен ерекшеленді. Сондай-ақ исламды таратуда йасауйиа, накшбандйиа тәрізді сопылық ағымдар – тариқаттар ерекше орын алды. Жалпы Йасауиден Шәкәрімге дейінгі қазақ даласының ойшылдарының дүниетанымдық көзқарастарында сопылық дәстүрдің негізгі рухани қайнарлардың бірі болғаны және бұл тарихи-мәдени сабақтастықтың кешегі кеңестік дәуірге дейін сақталып келгені баршаға аян. Әрине, біз бұл жерде, Шәкәрім заманында кең етек алған «надан сопылық», «жалған сопылық» туралы қазіргі заманда бой көрсеткен «күмәнді сопылық» туралы айтып отырғанымыз жоқ.

 Ислам діни дәстүрлерінің көшпенді түркілер сенімінде басты орын алуы иассауийа тариқаты түзген философияның мықтылығымен түсіндіріледі. Көк Тәңірінің ұлылығын қадірлей білген түркі халқының таным-түсінігіне ортақ болған ислам дінінің рухани құндылықтары да Ахмет Яссауи хикметтері арқылы енді. «Диуани хикмет» шумақтарында қазақтар осы күнге дейін қадір тұтатын ойшылдың діни және философиялық ұстанымдары нақты айқындалды. Бұл халықтың рухани танымында, өмір талабына айналған діни дәстүрлерде иассауийа ілімдерінің кеңінен қолданылуына алып келді. Тәңірге деген философиялық ұстаным өз деңгейін кеңейтіп, Аллаға деген сеніммен ұштасып, рухани мәртебесін арттырды. Яғни, сопылық ілімдегі «қалб» мәселесі барынша ашық қарастырылып, бір Аллаға мойынсыну адамзат жүрегіне жазылып қойған сенім ретінде қабылданды.

Сопылық дүниетанымдағы адам мәселесі, еркіндік, өмірдің мәні, ар-ождан, «адамзаттың бәрін сүю» (Абай) сияқты жалпы адамзаттық маңызы бар көптеген мәселелер қай ұлтта болмасын,  уақыт пен кеңістікке бағынбайтын, адам баласына ортақ құндылық екендігі ешқандай дау тудырмас басы ашық мәселе. Шәкәрімнің негізгі философиялық трактаты «Үш анық» пен діни этикалық сипаты басым поэзиясында Құдай, әлем және адам тақырыптарымен сипатталатын үштағандық мәселені танудағы ислами кәламның, сопылық пен философияның ойлау жүйелерінің өзара ықпалы байқалады. Оның шығармашылығын барлай отырып, түркілік ислам философиясының өзегін сопылық құрайтынын, ал сопылықтың қазақи мұсылмандық түсініктің өзегін құрайтынын, бұл дүниетанымдық жүйенің қалыптасу ерекшеліктері тәфсир және тауил әдістерін талдау арқылы айқындалатынын аңғаруға болады.

Дегенмен, оның діни ағартушылық жаңашылдығы өзінен бұрын және қатар өмір сүрген қазақтың ұлы ағартушылары Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев сияқты демократиялық үрдіске, өркениетке жетуді насихаттаумен де сипатталады. Шәкәрім де ағартушы ретінде дүмшелікке, догматизм мен буквализмге қарсы болды. Мұндай көзқарасты қазақтың діни ағартушыларының көпшілігінен мысалы, Ғұмар Қараш пен Мәшһүр Жүсіп Көпеевтен де байқауға болады. Айталық Ғұмар Қараш:

«Мысалы надан сопы бір қара тас,

Халық соры осы күні кесірлі су

Надан шейх тентек сопы екі жолдас

Надан шейх діннің соры, күннің соры

Бір қашпа олардан сен мың кері қаш», – деп 1911 жылы жарық көрген «Өрнек» атты еңбегінде: «Хазіреттер (адасқан сопының пірлері) өздері бек дүнияуи ғылымдардан хабарсыз, қатты надан болады. Хатта хазіреттің түрлері, мүрид жиюларының өзі надандықтарынан келеді. Және бұл жолдағы адамдардың бәрінде хияли аурулық болады, ол хияли ауруларға көп уақыттар ридаят шегу (азап), қараңғы ханақаларда күн кешіру, бегіректе надандық себепті әһіл тасауыфтың хияли керімдеріне ишанып (иланып) жүреді» деп тұжырымдайды.

Ал Мәшһүр Жүсіп болса, алдыңғы қатарлы Батыс Еуропа және орыс мәдениетін мойындай отырып, олардың озық ойларының түп-төркінінің ислам қайнар көздерімен үндес келетіндігін атап көрсетеді: «Иауропа (Еуропа) жұртының үлгі-өнеге алып, ғылым-білім алып жатқан үлгілері – осылардың сөзі. Біздің мұсылманды қорлықта қалдырып тұрған – Қал ғылымында жүрген, қалғандардың сөзі. Тоқсан ауыз сөздің түйме­дей түйінін ұстап, күллі Еуропа адамдыққа жетті. Онан біздің мұсылмандардың ғылым-білімге жетілгендері переводтап алып, бізге тәркі-тәржіме қылып түсіндіреді. Молда ат­тары­на қанық болған Лермонтов, Салты­ков, Толс­той­лар біздің мұсылманнан шыққан, жұрт­тан озған ала аяқ жүйріктердің сөзінен үлгі-өнеге алып сөйлеген. Онысын өздері сөйлеген сөзінен білдіріп кеткен. Мұнан келіп біздің мұсылманның жүйріктері переводтап алып, бізге сөйлеп жатыр. Біздің бұған жылдам түсі­не­тініміз: «Құраннан алған жерін – Құраннан көр!», – деп біліп тұрмыз. Хадис шарифтен алған жерін Хадис шарифтен көріп, біліп тұрмыз. Қай кітаптан алған болса, сол кітап­тардың сөзі біздің қолымызда даяр. Сондықтан сөзге сөзі үйлес келген соң, олар­дың сөзіне: «Қылша мойыным – мұнша!» – дейміз.

Ақылға негізделген иманды құп көретін Шәкәрімнің ұлы ұстазы Абайға құлақ түрсек, отыз сегізінші сөзінде «бұл заманның сопы молдалары хәкім атына дұшпан болады» дейді. «Пенделіктің кәмәлаты әулиелікпен болатұғын болса, күллі адам тәркі дүние болып һу деп тариқатқа кірсе, дүние ойран болса керек. Бұлай болғанда малды кім бағады, дұшпанды кім тоқтатады, киімді кім тоқиды, астықты кім егеді, дүниедегі Алланың пенделері үшін жаратқан қазыналарын кім іздейді? Хәрами, макруһи былай тұрсын, Құдай Тағаланың қуатыменен, ижтиһад ақылыңменен тауып, рахатын көрмегіне бола жаратқан, берген нығметтеріне, онан көрмек хұзурға суық көзбен қарап, ескерусіз тастап кетпек ақылға, әдепке, ынсапқа дұрыс па?» деп көрсетеді. Ал, Шәкәрім болса:

Көнбеймін дінді теріс бұрғаныңа,

Сопының бара қойман құрбанына.

Ақиқат сырымды айтсам Толстойдың,

Мың сопыны алмаймын тырнағына, – деп, «таза ақылмен таппаған діннің шын дін емес жындылық» екендігін алға тартады. Шәкәрім діни құндылықтарды насихаттай отырып, жікке бөлінушіліктен, бүліктен бойды аулақ ұстап, қоғамның адамшылық тұрғыдан тазаруын, иман мен рухани нұрға бөленуін уағыздайды.

Бұл тұрғыдан алғанда, Шәкәрімнің діни көзқарастары бүгінгі қазақстандық қоғамда қалыптасқан діни ахуал үшін де өзектілігімен көзге түседі. Ғұмар Қараштың айтып отырған «тентек сопысынан» өзге жатжерлік «надан шейхтар» бүгінгі жастардың санасын улауда. Әлемдік геосаясаттағы діни фактордың күшеюі, қазақстандық қоғамның дінге қатысты жаһандық үрдістерге ашық болуы діни пиғылдағы экстремизм, терроризм және жалған діндер мәселесін алға тартады.

Атын атап, түсін түстемесек те, жалпы жұртшылыққа белгілі бұл  кері ағымдар рухани ізденіс үстіндегі жастардың дүниетанымдық мәдениеті қалыптаспағанын пайдаланып, олардың кез келген жас адамға тән болып келетін рухани ізденістерін кейде, тіпті әлеуметтік-материалдық мұқтаждықтарын пайдаланып, студент-жастар шоғырланып орналасқан жерлерде тікелей уағыз арқылы немесе интернет ресурстары арқылы оларды өз қатарына тартып алуда. Нәтижесінде көптеген қазақ баласы халқымыздың ғасырлар бойы ұстанып келген ханафилік дәстүрлі исламнан жеріп, қоғамнан, мемлекеттен, тіпті отбасы мен құрбы-құрдастарынан оқшауланып, мазхабтан тыс, мақсаты күмәнді жатжерлік ағымдардың қатарын толықтырып, өздері байқамай сыртқы ықпалды күштердің геосаяси ойынының құрбанына айналып кетуде.

Жаңа ғасырдың басында орын алып отырған бұл үрдістер жиырмасыншы ғасырдың басында да болған тәрізді. Мысалы, халқының қамын жеген Мәшһүр Жүсіп «солдаттықтан қашқан құмыра бөрікті, толағай басты ноғайлардың», «Ферғана заманынан ақ патшаға қарамай, қашты, қуды, бірін-бірі иттей талап жүрген заманның кезінде өз басын өлімнен алып қашқан сарт-сауанның қуларының», «Мекке… Медине… екі шәріптің адамдарын жамандайтын әпенділердің» қазақ арасына келіп дін үйретпегін  былай деп түйіндейді: «Қазақ мақалында бұрынғы әулие өткен ата-бабалары айтып кеткен: «Қойды шартық бүлдіреді, елді қортық бүлдіреді» – деп. «Сол мақалдың ақиқатын, міне, біздер көзімізбен көріп, қолымызбен ұстағандай болып нандық. Қазақ ішіне кім келеді? Онан қашқан, мұнан қашқан, жамандықпен көзін ашқан келеді».

Ислам шектен шыққанды жақтамайды, дінде шектен шығушылық пен немқұрайлылықты сипаттайтын «тафрит» және «ифраттың» екеуі де құпталмайды. Дінді ауырлатпаңдар, жеңілдетіңдер, орта жолды ұстаныңдар, дұрыс бағыт көпшілік жағында деген мағынада айтылған исламның әз пайғамбарының өсиеттері барша жұртқа белгілі. Шәкәрім қажы Құдайбердіұлы да «Махаббат пен құмарлық» атты өлеңінде былай дейді:

«Сөйтсе де ифрат бар, тафрит бар,

Жарай ма соны айырып реттемей.

Не қылсаң, қыл адамға махаббат деп,

Мейлiң сөк, мейлiң үйрет, айла iзденбей.

Ол сүюiң шын болсын, жалған емес,

Бұлдыр болма өзiңе-өзiң сенбей.

Дүниеқұмар, залалкес бола қалсаң,

Өлiмдi ойла келерлiк күнi ертеңдей».

Жас кезінен бастап музыкамен де, метафизикамен де, этикамен де әуестенген Шәкәрім өз дүниетанымының эволюциясы барысында бойындағы білімін Батыстың зайырлы философиялық білімімен де ұштастыра білді. Соның негізінде дарвиндік жаратылыстануды, пәншіл, затшыл материалистік философияны, жанның бір денеден екінші денеге ауысуы туралы спиритуализм мен психологияны теріске шығарды. Діни танымның жоғары деңгейіне көтерілді.

«Келдім қайдан, барам қайда, не етсем пайдам» деген негізгі өмірмәндік мәселелерді қозғайтын ойшыл-ақынның «Үш анық» еңбегі оның отыз жылдық рухани ізденісінің жемісін білдіреді. Оның бірінші анығы көне грек философтарынан бастап, еуропалық классикалық философияға дейін шешімі бірауыздан табылмаған негізгі субстанциялық мәселе болып келген түп негізді былай деп тұжырымдайды: «барлықтың түп себебі – Жаратушының білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқ. Дәлелдерім: ғылым жолында бұл барлықтың еш нәрсесі өздігінен бар бола алмайды да, қозғала алмайды. Бұған себеп керек. Егер ол себепке де бір себеп керек болып, себептің түбі жоқ болады делінсе, ең түбі себепсіз, бар себеп болмаса болмайды. Сол себепсіз бар болу себеп жаратушы болады. Егер сол себепсіз бар болған атом, нұр сияқтылар делінсе, олар себепсіз бар болған нәрсе емес, дәлелім – оларда қозғалыс бар, қозғалуда, жүрісінің өлшеуі бар. Өлшеулі нәрсе өзі бар болған, егер қозғалыс притяжение, отрицание өзіне тарту әрі итеру заңымен делінсе, ол қозғалысқа да себеп керек. Ол заңды салушы керек… Сондықтан олардың түп себебі –  себепсіз бар себеп, түп жаратушы».

Шәкәрімнің ойынша жан өлмейді, ол да тән тәрізді өзіне азық қажет етеді. Жан-тәннің қожайыны, тән өлсе шіріп басқа түрге ауысады, ал жанның заты ғарыштан. Жанның ажалсыздығы, аса маңыздылығы Шәкәрім көрсеткен екінші – анық. Бұл фәни мен бақилық уақытта да «жанға керек азық Шәкәрімінің ойынша ол – ұждан. Шәкәрім ұжданды үш қасиет құрайды деп санаған. Ол – әділет, мейірім, ынсап. Шәкәрім жан туралы өзінің ізденісінің анығына көз жеткізгеннен кейін, жанға екі дүниеге де керек азық ұждан деген байламға келген. Бұл «Үш анықтағы» қорытынды ой. Шәкәрімнің үшінші анығының да шешуі осы ұждан деген дұрыс». Қазіргі жаңартушылық пен жаһандануға тап келіп отырған еліміз бен халқымыз үшін болашаққа дұрыс бағдар ұстануда өткеннің өсиетінен тәлім алу маңызды. Әсіресе, бүгінгідей плюралистік қоғамда, діндер мен дүниетанымдар, мәдениеттер мен өркениеттер қиюласқан заманда дәстүрлі дін  мен мәдениеттің қазбаланып, оның кей тұстарының қайта бағамдалуы, қараңғы түнде бағдар көрсететін темірқазықтай болған Абай мен Шәкәрімнің діни дүниетанымын қайта пайымдау  осы заманның өзекті мәселелерінің бірі.

Бақытжан САТЕРШИНОВ,

Дінтанушылар конгресінің төрағасы,

философия ғылымының докторы, профессор


Құранда білім алу орамалдан бұрын парыз болған

Күні: , 364 рет оқылды


Білім және ғылым министрлігі барлық орта мектептер, колледждер, лицейлер үшін міндетті форма талаптарын бекіткен. Ол білім берудің зайырлы сипатын іске асыруға және орта білім беру ұйымдары оқушыларының арасында әлеуметтік, мүліктік және басқа да өзгешелік белгілерін жоюға бағытталғаны белгілі. Сонымен қатар білім алушылардың жас ерекшеліктеріне қарай мектеп формасының үлгісін, түсін регламенттейді. Алайда, бүгінде еліміздегі орта білім беру мекемелеріне қыз балалардың орамал тағып келуі мәселесі өзекті болуда. Осыған орай, теология ғылымдарының докторы, белгілі дінтанушы Балғабек Мырзаевпен әңгімелескен едік.


– Балғабек Әбдіқайымұлы, еліміздегі білім беру мекемелерінде хиджаб киген қаракөздеріміздің саны анықталған ба? Бұл турасында Ата Заң не дейді?

– Қазіргі таңда республика мектептерінде оқитын қыз балалалардың саны 1 444 765 адамды құрайды. 1 қарашадағы мәліметтер бойынша осы санның ішіндегі хиджаб киюге қатысты көрсеткіш 2171 болған. Осыған дейінгі теологтардың мемлекеттік органдармен бірлесіп жүргізілген түсіндіру жұмыстарының нәтижесінде орамалын шешкен оқушылар да баршылық. Өкінішке қарай, Білім және ғылым министрлігінің өкілдері сабақ кезінде хиджабын шешуге көнбей, мектепке бармай жүрген 193 фактінің тіркелгенін айтуда. Бұл ахуал негізінен еліміздің батыс өңірлерінде орын алған. Ал кейбір аймақтарда орамал таққандарға көз жұмып қарау фактілері бары жасырын емес.

 Еліміздің негізгі заңы ар-ождан құқығын белгілейді, ол – рухани категориялар, ішкі әлем және наным. Мектептерде орамал тағу және діни киім кию – ар-ождан еркіндігіне жатпайтын сыртқы көріністер. Бұдан басқа, Конституцияның 22-бабы 2-тармағында ар-ождан бостандығы құқығын жүзеге асыру жалпы адамдық және азаматтық құқықтар мен мемлекет алдындағы міндеттерге байланысты болмауға немесе оларды шектемеуге тиіс деп көрсетілген. Мұндай міндеттерге әрбір қоғамдық қарым-қатынас, оның ішінде білім беру саласында ішкі қағидаларды сақтау жатады.

Мектеп формасына қойылатын бірыңғай талаптар – әрбір қазақстандық үшін орта білім беру мекемелерінде міндетті түрде орындауға жататын нормативтік қағида. Мемлекет жоғарыда айтылғандар мен оқушының ішкі жан дүниесін шектемейді, құқығын бұзбайды, сондай-ақ ата-аналардың сеніміне араласпайды. Тек қана білім беру саласында жалпыға ортақ қабылданған ішкі мінез-құлық қағидасын орындауға үндейді. Орта оқу орындарынан тысқары және сабақ аяқталғаннан кейін әркім өзінің қалайтын киімін киюге еркі бар.

– Осы бағытта құзырлы органдар қандай шаралар атқаруда? Мектеп формасын міндеттейтін құжаттар орындалмаған жағдайда қандай әкімшілік шаралар қолданылады?

– Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі мүдделі мемлекеттік органдармен, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасымен және теолог-ғалымдарды тарта отырып, арнайы орта білім беретін мектепте хиджаб киетін қыздардың ата-аналарымен ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жалғастыруда. Бұдан бөлек, мектеп формасының талаптарын сақтауға қатысты мәселе тек орамалмен ғана шектеліп қалмағанына назар аударған жөн. Атап айтқанда, сабаққа қысқа юбка, қымбат бижутериялар, бағалы әшекей заттар, шектен тыс сәнденіп, боянып, ашық-шашық келетін, жалпы бекітілген мектеп формасындағы талаптан тыс киінетін оқушыларға да шаралар қабылданатын болады.

Яғни, мемлекет тек хиджаб тағу мәселесімен ғана емес, жалпы оқушылардың әлеуметтік теңсіздігін жою бағытында жұмыс жүргізіп отыр. БАҚ беттерінде, әлеуметтік желілерде тек хиджабпен күресіп жатқандай көрсету – мәселеге бір жақты қарап отырғандардың қитұрқы әрекеттері. Осыған хиджаб киетін қыздардың ата-аналары ерекше назар аударса деймін.

«Білім туралы» заңның 47-бабы 15-1-тармағында «Орта білім беру ұйымдарында білім алушылар білім беру саласындағы уәкілетті орган белгілеген, міндетті мектеп формасына қойылатын талаптарды сақтауға міндетті» деп жазылған. 49-бабының 2-тармағында «Ата-аналар мен өзге де заңды өкілдер білім беру ұйымының жарғысында айқындалған қағидаларды орындауға міндетті» деп көрсетілген.  Осы заңның 5-бабына сәйкес білім беру саласындағы уәкілетті орган «орта білім беру ұйымдары үшін міндетті мектеп формасына қойылатын талаптарды әзірлейді және бекітеді» деп көрсетілген.

Оған қоса, 49-бапта айтылғандай, ата-аналар мен өзге де заңды өкілдердің, балалардың оқу орнына баруын қамтамасыз етуге, білім беру саласындағы уәкілетті орган белгілеген міндетті мектеп формасына қойылатын талаптарды орындауға, білім беру ұйымында белгіленген киім формасын сақтауға міндетті. Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 14 қаңтардағы №26 бұйрығы көріп отырғанымыздай, заң талаптарын ретке келтіру мақсатынан туындап отыр. Ата-аналарға және орамал тағатын немесе басқа да бұйрыққа қайшы келетін мектеп формасын киетін қыз балаларға осыларды түсіндіру жұмыстары барынша ашық жүргізілуде. Егер осы жұмыстар нәтиже бермесе, онда мектеп формасының талаптарын орындамаған қыздардың ата-аналарына айыппұл салу туралы заң нормаларын қолдану мәжбүрлігі туындайды. Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің 409-бабына сәйкес ата-аналар балаларының мектеп формасын сақтау туралы талаптарын орындаудан бас тартқан жағдайда бірінші мәрте 10 АЕК мөлшерінде, қайталанған жағдайда 20 АЕК мөлшерінде айыппұл салу қарастырылған.

– Балғабек Әбдіқайымұлы, біздің елімізде діни білім беретін оқу орындары да бар емес пе? Бәлкім, орамалын шешкісі келмеген оқушы оқуын сонда жалғастырғаны жөн шығар?..

– Әрине, мұны да балама нұсқа ретінде қарастыруға болады. Хиджабын шешпеймін деген қыздардың еліміздегі қыз балаларды қабылдайтын медресе-колледждерде білім алуына мүмкіндігі бар. Қазіргі уақытта қыздарға арналған Сарыағаш, Шымкент, Үшқоңыр медресе-колледждері жұмыс істейді. Сондай-ақ заңнаманың ешқандай нормасына қайшы келмейтіндей тәртіппен ақылы негізде мектеп мұғалімін үйіне шақырып жалғастыруға немесе жеке меншік мектептерде білім алуға болады.

Ал, жалпы алғанда Қазақстанда мемлекеттік білім беру және тәрбиелеу жүйесі зайырлы сипатқа ие және діни білім беру жүйесінен бөлінген. Сондықтан мектепке хиджабпен келетін қыздардың ата-аналарына мемлекеттің, мектептің талаптарына құрметпен қарауын, мемлекеттің заңына бағыну қажеттігі жөнінде түсіндіру жұмыстарын жалғастыра беру керек.

– Енді мынаны айтыңызшы, сол қыздарына орамал таққызған ата-аналар бұл талапты қайдан алды, мұндай қадамға неге барады? Әлде, исламда қыздардың білім алуы маңызды емес пе?

–  Ислам дінінде адамдар жынысына қарамастан жаратылысынан тең болғандықтан, әйел мен ер адамдарға білім алу бірдей парыз етілген. Қазіргі жаһанданған дүниеде, зайырлы білім сапасы тұрғысынан еліміз басқалармен терезесі тең болу мақсатын ұстанады. Сондықтан орта мектепте оқитын кез келген оқушыны дін атрибуттарын желеу етіп, мемлекеттік мекемеде оқшаулануына, даралануына, ерекшеленуіне жол берілмейді. Мектеп жасына жеткен барлық балалар білім алуы шарт дейтін болсақ, мектеп киіміне қатысты жаңадан бекітілген талаптардан ешкім аттап кете алмайды.

Рас, кейбір бауырларымыздың мектептегі қыздардың орамал тағу мәселесіне байланысты ұстанымдары біржақты болып келеді. Яғни Құран Кәрімдегі «Нұр» сүресінің 31-аятындағы Алланың қыз балаға орамал тағу керек дегенін негізгі дәлел етіп алға тартады. Әрине, әрбір мұсылман пенде орамалдың балиғат жасына толғандарға парыз, міндет екенін біледі. Оған иланады және кәміл сенеді. Сонымен қатар оның балиғат жасына толғаннан кейін талап етілетініне назар аударады. Ислам діні балиғат жасына толмаған қыздың орамал тағуын талап етпейді. Шариғатымыз орамал тағудың түпкі мәні мен маңызын, үкімін түсінбейтін кішкентай бүлдіршіннің басына жаулық жабуды міндеттемейді. Ал қыз баланың балиғатқа толуын оның тек 9 жасқа келуімен шектеп қоюға болмайды. Ислам ғұламаларының пікірінше, жағдаятына байланысты қыз бала 12-13 жаста да немесе кейін де (14-15 жас) балиғатқа толуы мүмкін.

Әрбір мұсылман қыз бала орамалдың қадір-қасиетін терең түсініп, жауапкершілігін саналы түрде сезініп, Алланың әмірін өз еркімен орындауы – аса маңызды амал. Қасиетті Құранда Исламда зорлық жоқ екендігі баяндалған. Мектеп табалдырығын енді ғана аттаған бүлдіршінді жаулық жабуға мәжбүрлеуден бұрын, оған ең әуелі білім мен тәрбие берген абзал. Бұл – ата-ананың басты міндеті. Өйткені, білім алу – Құрандағы ең алғашқы бұйрық. Сондықтан біз білім жолына кедергі болып жатқан мәселелерге келгенде қызымыздың білім алуына рұқсат беруіміз керек.

– Балғабек Әбдіқайымұлы, сөз орайында исламдағы білімнің маңызы жөнінде айта кетсеңіз, әсіресе, әйелдердің білім алуына қатысты шариғат не дейді?

Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) осы тұрғыда: «Аллаға жақындататын білім үйренбей өткізген күннің мен үшін ешқандай қайыры жоқ» деп айтқан хадисі білімнің қаншалықты маңыздылығын көрсетеді. Өйткені, білім адамзаттың мәртебесін көтеріп, кішіпейіл болуға ықпал етеді. Арам ой, пиғылдан арылтып, шындықты түсінуге, қолынан келгенше жақсылық жасауға шақырады. Алла Тағала ғылыммен шұғылданып, үйренгендерін бойына сіңіре білетін ғалымдарды жоғары мәртебеге шығаратынын Құран Кәрімде былай баяндайды: «Алла Тағала сендерден сондай иман келтіргендердің, ғылым бергендердің дәрежелерін көтереді».

Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) біздің білімге деген ынтамызды арттыру үшін былай деген: «Кімде-кім білім үйренгісі келсе, Алла ол адамға жұмаққа баратын жолды жеңілдетеді. Періштелер оның әрекетін ұнатқандықтан, үстіне қанаттарын кереді. Аспан мен жердегі, тіпті судың ішіндегі балықтар да ғалымдар үшін Алладан кешірім тілейді. Ғалымның жай құлдардан артықшылығы, айдың өзге жұлдыздардан артықшылығына ұқсайды. Ғалымдар – пайғамбарлардың мирасқорлары. Пайғамбарлар алтын мен күмісті мирасқа қалдырмайды, тек қана білімді мирас етіп қалдырады. Ол мирасты алған адам молшылыққа кенеледі».

Негізі адамның білімі артқан сайын Аллаға деген сенімі, құрмет, қорқынышы артады. Жалпы, білім алу – Исламның ең басты құндылығы. Сол себепті, Құранның ең алғашқы аяты «Оқы! Жаратқан Алланың атымен оқы!» деп түсті. Алланың бұл жерде «Оқы!» деп отырғаны қай кітап? Ол – екі кітап: бірі – Құран кітабы, екіншісі – физикалық және метафизикалық жаратылыс кітабы. Ал жаратылыс ілімінен хабары жоқ адам Құранды дұрыс түсіне алмайды. Осы тұрғыдан алғанда, мектеп қабырғасында оқытылатын химия, математика, биология және тағы басқа пәндердің барлығы дүниенің құдіретін  тануға жол ашады. Сондай-ақ, аспан мен жер жаратылысы, күн мен түннің алмасуы, күн мен айдың белгілі бір жүйеде қозғалуы, адамның жаратылуы сияқты Алланың бар екенін дәлелдейтін әрі терең ойлануға жетелейтін түрлі құбылыстар тек қана білім арқылы болады.

Әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Хальдун, Идриси, әл-Бируни, әл-Хорезми, Ибн Батут, әл-Баттани, Джабир ибн Афләх, әр-Рази, әл-Ғазали сияқты көптеген ғалымдарымыздың білім жолына түсуіне жоғарыдағы аят-хадистер себеп болғаны анық. Сондықтан мектеп жасындағы баланы имандылыққа баулып, оған білім үйрету – әрбір адамның азаматтық әрі мұсылмандық борышы. Діни һәм зайырлы білім – болашақтың кілті.

– Әңгімеңізге рахмет!

Балғабек МЫРЗАЕВ,

теология ғылымының докторы

 


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика