Сыралиевтердің сыйы

Күні: , 359 рет оқылды

Кеше Қазталов ауданының Әжібай ауылында қуанышты жағдай орын алды. Елбасымыздың «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ағайынды Асқар, Нұрлан, Ақылбек, Мейрам, Абзал Сыралиевтер туған ауылына фельдшерлік-акушерлік пункт сыйға тартты.

Әжібай ауылында өсіп-өнген,  бүгінгі күнде облыс орталығында құрылыс жұмыстарымен айналысатын ағайынды жігіттер өз қаражаттарынан 15 млн. теңге жұмсап, нысанның құрылыс жұмыстарын екі айдың ішінде бітірді.

Салтанатты шарада сөз алған аудан әкімі Абат Шыныбеков Әжібай ауылының тұрғындарын фельдшерлік пункттің ашылуымен құттықтап, жомарт жанды азаматтарға ел атынан алғысын білдірді.

Асқар Сыралиев фельдшерлікакушерлік пункттің кілтін аудандық орталық аурухананың директоры  Қайырбай Алтаевқа  табыс етті. Айтулы шараға арнайы келген облыстық денсаулық сақтау басқармасы басшысының орынбасары Гүлнара Абдрахманова жомарт жігіттерге алғысхат пен естелік сыйлықты тарту етті. Ал осындай игі іске ризашылықтарын білдірген әжібайлықтар  ағайынды жігіттерге шапан жауып, сәйгүлік мінгізді.

Жаңадан салынған нысанның лентасы кесіліп, жиналған көпшілік фельдшерлік-акушерлік пункттің ішін аралап көрді. Бүгінгі заманға сай салынған бұл нысанға қажетті коммуникациялар жүйесі тартылған, фельдшерлік кабинет, екпе бөлмесі, акушерлік кабинет, күндізгі емхана бөлмесі де бар.

Кабинеттердің бәрі де толықтай жаңа қондырғылармен жабдықталып,  білікті мамандар ауыл тұрғындарының барлығына да қажетті медициналық көмек көрсетуге әзір.

Қайрат  ЖАҚЫП,

Қазталов  ауданы

Асқар  СЫРАЛИЕВ,  кәсіпкер:

— Біз осы жерде оқып, білім алдық. Еңбекке араластық. Өзіміздің туған ауылымызға көмек жасап, осындай бір игі істі бастауды көптен бері жоспарлап жүрдік. Сол жоспарымызды орындауда қолдау көрсеткен, кеңестерін берген аудан, округ әкімі және ауыл азаматтарына ризашылығымыз зор. Елге көмек көрсету әрбір азаматтың борышы деп білемін.

Меңсұлу  БАТЫРХАНОВА,

зейнеткер, ауыл тұрғыны:

— Мен бұл азаматтардың ата-анасымен жақсы араластым. Елге сыйлы отбасы еді. Енді, міне, олардан тараған ұрпақтары туған ауылдарына үлкен тарту жасап жатқанына куә болып отырмыз. Ел атынан аналық алғысымды білдіріп, ақ батамды бердім.

Гүлзира ТӨЛЕГЕНОВА,

Әжібай ауылдық фельдшерлікакушерлік пункттің фельдшері:

— Ауылымызда орналасқан бұрынғы ФАП-тың тозығы жетіп, ескіріп тұрған еді. Бұл мәселенің шешімін тауып, өз қаражаттарына осындай тамаша ғимарат салып берген ағайынды жігіттерге ризамыз. Жаңа ғимарат ауыл халқының денсаулығының жақсаруына үлкен үлес қосады деген сенімдеміз.


«Жаһанша Досмұхамедов һәм қазақ автономиясы»

Күні: , 57 рет оқылды

Алаштанушы,  тарих  ғылымдарының  кандидаты,  доцент,  Жаһанша  Досмұхамедов  атындағы «Қайраткер»  қорының  төрайымы,  Батыс   Қазақстан  инновациялық-технологиялық университетінің  профессоры  Дәметкен Сүлейменованың  «Жаһанша  Досмұхамедов һәм  қазақ  автономиясы»  атты жаңа  кітабы  жарық  көрді.

Жуырда «Ақ жол» пар­тия­сының облыстық филиалы ғимараты­ның мәжіліс залында аталмыш еңбек­тің тұсаукесер рәсімі өтті. Шара­ға тарихшылар, өлкетанушылар, зиялы қауым өкілдері, сондай-ақ Алаш қайраткерлерінің бүгінгі ұр­пақтары қатысты. – Елбасы «Рухани жаңғыру: болашаққа бағдар» мақаласында әр ұлттың рухани, мәдени коды бо­латынын баса көрсетті. Ал рухани, мәдени кодтың сүйенеті­ні – тіл, әдебиет, тарих, ұлттық мәдениет. Онсыз ұлттың бет-бейнесі көрінбейді. Соның ішінде ұл­тымыздың тарихы – зерттеудің қа­- сиетті бір саласы. Алаш тарихы – дә­йекті, деректемелік тарихтың бір бөлшегі. Алаш тарихын зерттеу ісі – ел тәуелсіздігінің жемісі. Дәметкен Досмұханқызы Батыс Алашорда тарихын тереңдете зерт­теп келеді. Оның жылма-жыл әр түрлі көлемдегі мақалалары, кітаптары жарық көруде. Ал бүгін «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында жұртшылыққа құнды монографиясын ұсынып отыр, – де­ді жиынды жүргізген Батыс Қа­зақстан инновациялық-техноло­гия­лық университетінің профес­соры, филология ғылымдарының докторы Мұрат Сабыр. Орта, арнаулы және жоғары оқу орындарының оқушылар қа­уы­мына, студенттерге, магистранттар мен тарихшыларға арналған аталмыш еңбек Алашорда Батыс бөлімінің 100 жылдығына орай шығарылған. Кітапта өлке­міз­де­гі тәуелсіздік бастауы бол­ған Алаш­орданың алғашқы мем­лекеттік құрылымы – «Ойыл уәлаяты» ат­ты Уақытша үкіметтің және 1918 жылы құрылған Күнбатыс Алаш­орда үкіметінің атқарған қыз­меті мен тарихтан алатын орны құжаттық негізде баяндалады. Сондай-ақ Жаһанша Досмұхаме­дов­тің өмірбаяны, саяси қыз­ме­ті, атқарған еңбегі туралы құн­ды мәліметтерге қоса, Батыс Алаш­орданың елу қайраткері туралы мол мәлімет архив деректері негізінде  берілген. – Бұл еңбекті жазуға бес жыл­дай уақытымды арнадым. Былтыр Алаш қозғалысына 100 жыл жә­- не Жаһанша Досмұхамедовтің 130 жылдық мерейтойына орай Жымпиты – Мәскеу, Сырым – Се­- мей экспедициялары ұйымдас­тырылған болатын. Сондағы жинақ­талған негізгі құжаттық мате­- риалдарды, Жаһанша Досмұха­медовтің өмірбаянына қатысты деректерді осы еңбекке енгіздік. Біз күні кешеге дейін Жаһанша Досмұхамедовтің жерленген же­рін анықтай алмаған едік. Был­тыр­ғы экспедиция барысында оның Бутово полигонында жерленге­ні белгілі  болды. Монография негіз­гі үш тараудан тұрады. Бірінші та­рауда ХХ ғасырдың басындағы елдегі саяси ахуал және Алаш қоз­ғалы­сы­ның тарихнамасы баяндалады. Яғни Қазақстан, соның ішінде Батыс Қазақстан өңірінің сол кездегі қоғамдық-саяси жағдайы то­лығымен берілген. Екінші та­рау­да Жаһанша Досмұхамедовтің өмі­­рі мен атқарған қоғамдық қыз­меті кезең-кезеңімен алты бө­­лім­ге бөлініп көрсетілген. Осы кітапта Күнбатыс Алашорда тарихына қатысты көптеген құжаттық деректерді сол күйінде бердім. Бұл құжаттық деректер, негізінен, Орынбордан, Уфа директориясы­нан, Мәскеу, Алматы архивтерінен, тұлғалар тарихы туралы Пре­зиденттік архивтен алынды. Сондай-ақ өзіміздің облыстық тарихи-өлкетану музейінде сақталған құжаттар да пайдаланылды, –  дейді  кітап авторы. Дәметкен Досмұханқызы таныстырылым барысында кітап­тың бұрын жарық көрген еңбек­тер­ден айырмашылығы, тың деректері мен фотоқұжаттары туралы кеңірек әңгімеледі. Зиялы қауым өкілдері аталмыш монография­ның құндылығы жайлы ой-пі­кір­лерін ортаға салса, шараға арна­йы шақырылған сол Алаш арыс­та­рының бүгінгі ұрпақтары атабабалары, әулеттерінің тарихы туралы қызықты дерек, естеліктерімен  бөлісті.

Нұртас  НАБИОЛЛАҰЛЫ, «Орал  өңірі»


Бұлдырты жағасындағы жастық мерекесі

Күні: , 103 рет оқылды

«Достығымыз  жарасқан!»  атты  Сырым  және  Қаратөбе  ауданы  жастарының ашық  аспан  аясындағы  форумы  өтті. Сарой  ауылдық  округінің  аумағындағы Бұлдырты  өзенінің  жағасынан  тігілген этноауылда  өткен  екі күндік  форумда  қос ауданның  қоғамдық  қызметте  белсенді, өз  салаларындағы  үздік  жастары  бас қосып, олар    қоғамдық  сананы  ұлттық тәрбиенің  негізінде  қалыптастыру  жөнінде  өзара пікір  алмасты.

Елбасымыздың «Рухани жаңғыру: болашаққа бағдар» бағдарламалық мақаласын жүзеге асыру тек жиналыс жасай берумен шектелмейтіні белгілі. «Рухани жаңғыру» қазақ қоғамына жаңалық жасауды емес, ұлттық ерекшеліктерді жаңғыртуды талап қылып қойып отыр. Ерекшелік дегеннен шығады, форумда  ұлттық ерекшеліктеріміздің екінші тыныс алуы деп атап өтуге тұратын жақсы бастамаларға куә болдық. Мысалы, форум аясында өңірімізде тұңғыш рет қой союдан жарыс өтті. Жарысқа қатысушы жігіттер қойды бауыздау, терісін сыпыру және жіліктеу жағынан шеберлік байқасса, қыздар өз арасында қойдың ішек-қарнын тазалаудан тәжірибелік сағат ұйымдастырды. Қой союдың әдісін әбден меңгерген сырымдық Сәлімжан Әубәкіров жарыс жеңімпазы атанды. Басқа форумдарда дәстүрге айналған тренинг, секциялық отырыс деген нәрселерді бұл шарада садақ тарту, асық ату, аударыспақ, арқан тартыс, бұқа тартыс сияқты ұлттық ойындар алмастырды.

Кешке жақын форум делегаттары халықаралық журналист, тележүргізуші, «Болашақ» халықаралық стипендиясының иегері, азаматтық қоғамның өкілі Қанат Әуесбаймен кездесті. «Жас Отан» жастар қанаты БҚО филиалының төрағасы Нұрғали Жолдасқалиев жүргізген кездесуге екі ауданның әкімдері де қатысты.

Қаратөбе және Сырым ауданы жастарының қоғамдық жұмыс, мәдениет және спорт салалары бойынша тығыз байланыста екені әуелден белгілі. Форум спикері, журналист Қанат Әуесбай өзінің сөзінде осы жақсы бәсекелестікті әрі қарай дамытуға шақырды. Жастар форум қонағына қазақстандық қоғамдағы медианың ахуалы, журналистика мәселелері  туралы  сауалдар  қойды.

Бүгінгі қазақ телевизиясында арзанқол, тіпті арсыздықты насихаттайтын, ұлттың болмысына бөтен дүниелердің көбейіп кетуі кәдімгідей мәселеге айналып тұр. Бұл туралы Қанат Әуесбай мынадай пікір білдірді:

– Бұл сынның негізі жоқ емес. Бар. Бірақ бұл жерде арзан мазмұнды бағдарламаларға сұраныс туғызып отырған – сол қоғамның өзі екенін де ұмытпайық. Сауданың қарапайым қағидасы бар ғой, тұтынушы нені көп сұрайды, саудагер соны сатады. Сондықтан  біздің экранымыз ессіз бағдарламалардан, бір сарынды әншілерден тазаруы үшін, халық олардан жалығуы керек. Сұраныс болмауы керек. Журналистика – нәзік мамандық. Шерхан Мұртазаның айтқанындай, шындық айту – шырқ бұзу емес. Журналистің шындығы нәтижелі іске бастауы керек. «Мақтамен бауыздау» деген тәсіл бар. Жас журналистерді сол тәсілді игеруге шақырамын. Мен өзім сол тәсілді қолданушымын.

Кездесуден кейін Қаратөбе және Сырым ауданы жастарының «Достығымыз жарасқан!» атты форумы салтанатты түрде ашылды. Аталмыш шара қос аудан  көркемөнерпаздарының концертіне  ұласты.

Бұлдырты өзенінің жағасындағы жастық мерекесі қас қарая өзінің алауын тұтатты. Әсерлі әңгіме мен әдемі әннің ортасына айналған алаудың басында Қаратөбе ауданының әкімі Жанат Асантаев және Сырым ауданының әкімі Төлеген Төреғалиев кейінгі буынмен маман болу емес, адам болу жайында, табыс табу емес, еңбек ету жайында әңгімелесті.

Келесі күні форум делегаттарына сертификаттар табысталды.

ӘУЕСБАЙДЫҢ   Қанаты:

– Қаратөбе және Сырым ауданы жастарының «Достығымыз жарасқан!» атты форумы замандастардың пікірлер алаңына айналды деп ойлаймын. Бүгін әрбір жас өзінің идеялас, мақсаттас адамын тапты. «Бір адам мың адамға олжа салады» деген сөз бар. Бір пікір, бір сөздің өзі көп жұмыстарға себеп болу,  көп нәтиже беруі мүмкін ғой. Мен де  құр қайттым деп ойламаймын, біраз идея, біраз пікірді өзім де естідім.

Жастарда ортақ  мүдде  бар, сол  қуантады.

Осындай еркіндіктің желі ескен жақсы шаралар Батыс Қазақстанның басқа аудандарында да көрініс тапса,  қандай  ғанибет!

Бауыржан  ШИРМЕДИНҰЛЫ,

Сырым  ауданы


Экспедиция – Ақжайықта

Күні: , 45 рет оқылды

«Жайық – Орал»  тарихи-мәдени  экожорығына  қатысушылар  Ақжайық  ауданының  орталығы  Чапаевта  болды. Табиғат  аясында  жиналған  тұрғындар трансшекаралық  Жайық  бассейнінің  өзекті  мәселелері  мен  оны  шешудің  жолдары  турасында  экспедиция  мүшелерімен  кездесті.

Осымен 22-ші мәрте ұйымдастырылған тарихи-мәдени экожорыққа басында оралдықтар ғана қатысса, соңғы 16 жылда бұл шара Ресейдің Орынбор губерниясымен тығыз байланыста өтіп келеді. Өйткені, Жайықтың жағдайы – оны жағалай жатқан екі облыстың да тұрғындарына ортақ.

Ақын Жұбан Молдағалиевтің ескерткішіне гүл шоқтарын қойып, алаштың ардақты азаматының рухына тағзым еткен экспедиция мүшелері Чапаевтағы «Өркен» коворкинг орталығында болды.

ҚР Президенті жанындағы Әйелдер ісі және отбасы-демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық комиссия төрағасының орынбасары Елена Тарасенко экспедицияның әр жылдардағы қатысушыларының пікірлері мен газет беттеріндегі жарияланымдар негізінде жарық көрген «Жайық – өмір өзені» атты кітапты ауданға табыстады.

Орынбор қалалық әкімдігі басшысының орынбасары Татьяна Климантова Жайықтың тағдыры – халықтың тағдыры екендігін естен шығармау жайында айтты. ЕЫҚҰ-ның Астанадағы бағдарламалар кеңесі басшысының орынбасары Диана Дигол дүние жүзінде судың қаншалықты құнды екенін, оны қастерлеп, үнемдеу керектігін қаперге салды. Меймандар аудандық өлкетану мұражайын тамашалады. Шара соңы Николай Майданов атындағы саябақта мәдениет қызметкерлерінің концерттік бағдарламасына ұласты.

Әли  АСҚАР,

Ақжайық  ауданы


80 жылдық тарихы бар ақ көйлек

Күні: , 87 рет оқылды

1888 жылы дүниеге келіп, екі мәрте Ленин орденінің иегері  болған ұлағатты ұстаз, Ғабдолла  Махамбетовтің 1938 жылы Орал қаласында өткен «Үздік ұстаздар слетінде киген көйлегі. Бұл ақ көйлекті Ғабдолла атамыздың ке­ліні, қазір Орал қаласында тұратын Бақытжамал Қажыбаева апамыз мұражайға  табыстады.

Б. БАЙЖИЕНОВА,

 «Шежіре» мұражайының жетекшісі,  Базаршолан ауылы,

Ақжайық ауданы


Жаһанша туралы Мәскеудегі деректер

Күні: , 57 рет оқылды

Елбасының  «Болашаққа  бағдар:  рухани  жаңғыру»  мақаласында  айтылған мәселені  жүзеге  асыру  үшін  елімізде  қыруар  жұмыс атқарылуда. Соның  бірі  Қазақстанның  жалпыұлттық  қасиетті нысандарын анықтау болатын. Бұл тізімге  біздің  облысымыздан  жеті  нысан  кірді. Осы мақалаға  сол  жетеудің  екеуі,  яғни  Ғұмар  Қараштың  жерленген  жері  мен  Жымпитыдағы  Алашорда  үйі  арқау болып отыр. Дәлірек  айтсам, Ғұмар  Қараш  пен  Алашорда  үкіметі  батыс  қанатының  жетекшісі Жаһанша  Досмұхамедов  туралы  сөз  болмақ. Бұл  екі  тұлға да саяси  қуғын-сүргін  құрбаны. Өмірлік  ұстанымы, айтқан  сөзі,  атқарған  ісі  үшін  1921  жылы  Ғұмар  Қараштың  айуандықпен өлтірілгені  аз  болғандай, артынан  барлық  жазған  еңбектері  репрессияға  ұшырады. Әрі аласапыран, әрі жылымық  кезеңде өмір  есігін  ашып,  азаттығымызды алуға  бар күшін  салып еңбектенген  Жаһанша Досмұхамедов  Мәскеуде  тұтқындалып, Бутов  полигонында  атылды. Мәскеуге  барған  сапарларымда  бүгінгі  тәуелсіздік  таңын  бізге  жақындата  түскен  осы  аталарымыздың  бірінің  жазғандарын  жинақтап,  бірінің  жүрген  жерін  анықтаудың  да  реті  шықты.

Осыдан  алты  жылдай  бұрын Мәскеуде  Ғұмар  Қараштың  туған немересі  Надежда Қарашева  тұратындығын  біліп, арнайы  барып сұхбаттасқанмын.  Ол  жөнінде  уақытында ақпарат  құралдарына кеңінен жарияланды. Сол сапарда Надежда  Бұрханқызы  атасына  қатысты  жинақтаған  барша  материалдарды  аманаттап, маған  табыстаған  болатын. Осы кезге дейін Ғұмар Қараштың мұрасын  іздестіру,  араб  әліпбиінен аудару  бағытында  дамылсыз жұмыстандық.  Нәтижесінде  үш  томдық  жинағын  шығардық. Бұл өте  ауқымды, жауапты  іс  болды,  Қабиболла  Сыдиқовтың «Замана»  жинағынан  соңғы  толыққанды  дүние  осы.  Міне,  осы  үш томдықты  асылдың  сынығы Надежда  Бұрханқызына  Мәскеуге  барып, қолына  табыстаудың  сәті  түсті. Сонымен  қатар  өткен жылдың  желтоқсан  айында  оқуымның  мемлекеттік  емтиханын тапсыруға  Мәскеуге  барғанмын. Сол  жолы  қолым  қалт  еткенде, Жаһанша  Досмұхамедов  пен  Әлихан  Бөкейхановтың  зираттарына  барып  тәу  еттім.  Сонда  Жаһанша  атамыздың  жерленген  жері Бутов  полигонында  болғанымда,  көп  нәрсеге  қанықтым.

Енді  осы  сапарламамдағы  маңызды тұстарды  ретімен  баяндайын.

Жағымды   өзгеріс Бес жылдай бұрынғымен салыстырғанда, Мәскеуге былтыр барғанда, көп өзгешелік көзге шалынды. Бұрын барар жеріңе таксиді көшеден қол көтеріп ұстасаң, қазір тек ұялы телефонға таксилердің қосымшасын жүктеп алып, интернет арқылы шақырасың. Такси жүргізушілерінің арасында қырғыз, өзбек, әзербайжан, тәжік ұлттарының өкілдері көп кездеседі, қазақ мүлде кездеспейді. Шақыртуға келген такси жүргізушісінің дені – қырғыз ұлтының өкілі. Сәлемдесуіңді қазақшадан бастайсың, жол бойы қазақша сөйлесесің. Көлік жүргізушілерден: «Такси жүргізушісі, аспаз т.б. осы бағыттағы жұмыстарда қазақтарды кездестіресің бе?» – деген сауалға бәрі де  «Жоқ, кездестірмедік, тек әуежайдан, теміржол бекеттерінен күтіп алып, қалаған жерлеріне жеткізіп саламыз, қазақ жастарының көбі оқуға келеді,  басқалары кәсіпкер болар», – дейді.

Дон  зираты

Өткен жылғы желтоқсан айындағы сапарымда алдымен Мәскеу қаласының аумағындағы Дон зиратына бардым. 1930-1950 жылдар аралығында Мәскеуде саяси айыппен қырық мыңға жуық адам өлім жазасына кесілсе, соның жеті мыңдайының (кей деректе он мыңдай) күлі осы зираттағы 1927 жылы салынған крематорийдің қасына көмілген. Мұнда саяси қуғын-сүргін құрбандарын жерлеген үш орын бар. Біріншісінде, 1930-1942 жылдар аралығында өлім жазасына кесілгендер. Мұнда 1937 жылы 27 қыркүйекте атылған Әлихан Бөкейханов және Нығмет Нұрмақов та бар. 1933-1938 жылдары Қазақстанды басқарып, бар қанды қырғынды жүргізген, тіпті жоғарыға тағы да 1600 адамды атуға рұқсат сұраған Л. Мирзоян да 1939 жылы атылып, күлі осында бір жерге көмілген екен. Саяси қуғын-сүргін құрбандарының рухына дұға бағыштап, одан әрі қала  шетіндегі  Бутов  полигонына  жол  тарттым.

Бутов   полигоны  –   Жаһаншаның   мәңгі  мекені

Бұл жерде арнайы ғылыми-ағартушылық мемориалды орталық ашылған екен. Еріктілердің күшімен зерттеу, насихаттау бағытында  көп  жұмыс  жүргізіліпті.

1935 жылдар шамасында НКВД-ның шаруашылық басқармасы арнайы адам көметін жерлер іздей бастайды. Мәскеу маңынан үш орын белгілейді. Соның бірі – Бутов ауылының аумағында. Жергілікті халыққа ауыл маңында оқу-жаттығу ату алаңы болады деп хабарлайды. Одан әрі бұл жерге 8.08.1937-19.10.1938 жылдар аралығында 20 761 адам атылып, көмілген.

Алдын ала экскаватормен 13 шұңқыр қазады. Тереңдігі  4-4,5 м, ені 4,5-5 м, ұзындығы 70 м шамасында болады. Өлім жазасына кесілгендерді Мәскеу түрмелерінен түнде Бутов полигонына әкеледі. Сол жерде бәрін қамап, құжаттарымен тексереді де, таң ата Мәскеуден арнайы келген атқыштар тобы қанды қырғынды бастайды. Тұтқындарды азғантай топпен шұңқырдың қасына әкеліп, жақыннан  атады  да,  шұңқырға  құлата  салады.

1938 жылы тамыздың 3-і күні таңда Жаһанша атамыз Бутов полигонында болған. Сол күні таңертең қазылған 13 шұңқырдың бірінің қасына әкеліп, жендеттер тап қасынан атып, шұңқырға лақтырған. Осылайша бүгінгі жарқын күніміз үшін күрескен арысымыз озбырлықтың құрбаны болды.

1962 жылы Бутов полигонын ағашпен биік етіп қоршайды. Тек 1990 жылдан бастап өлім жазасы үкімдерін орындау құжаттарының құпиялылығы алына бастайды. Сол кезден бастап құрбан болғандардың ұрпақтары осы жерге келіп  тәу  етуді  әдетке  айналдырады.

Қанды қырғын болған жерді сол кезде еске алу орнына айналдыратын жер етуге мемлекетте, қандай да бір саяси күш те мойнына алмайды. Тек саяси қуғын-сүргінге ұшырағандардың ұрпақтары бас қосып, қоғамдық негізде өз жауапкершіліктеріне алады. Қалың ағаш, шөп басып кеткен жерді абаттандырады. 13 шұңқыр ойылып, топырағы ортаға түсіп кеткендіктен, үстіне топырақ төгіп биіктетеді. 2002 жылы «Бутов» ғылыми-ағартушылық мемориалды орталығын ашады.

Осы орталықтың күшімен, халықтың қолдауымен барлық опат болғандардың аты-жөнін жазып, арнайы белгі де қойған. Белгіге әу баста қазылған 13 шұңқырдың өлшемін негізге алып, 70 метрлік шұңқыр қазып, ішін толығымен мрамор тақтамен бекітеді. Атылғандардың тізімінде  ЖаҺанша  атамыздың  да  аты-жөні  бар.

Жаһаншаның университеттегі  жеке   ісі

Мәскеуге жүрер қарсаңда алаштанушы Сүлейменова Дәметкен апа: «Жаһанша Досмұхамедов 1906-1910 жылдар аралығында Мәскеудегі Императорлық мемлекеттік университетінде оқығанын білеміз. Бірақ қолымызда дипломы жоқ, мүмкін болса, іздеп көр» деген. Уақыт тауып, орталық архивке бардым. 1917 жылға дейінгі Ж. Досмұхамедов оқыған оқу орнындағы құжаттар Мәскеу қаласының орталық мемлекеттік архивіне тапсырылған екен. Деректер 418-қор, 320-тізбесінде сақталған. Тапқан күні құжаттармен танысуға өтініш жазып кеттім. Елу беттей студенттік жеке ісінің көшірмесін алдым. Тек дипломы жоқ. Соңына былай жазылыпты «Докум и диплом не выдава.. (соңғы әрпі түсініксіз, «т» не «л» әрпі болуы мүмкін)». Осылайша жеке ісін алғаныммен, дипломын кезіктіре алмадым.

Жаһанша Досмұхамедовтың 1906-1910 жылдар аралығында Мәскеудегі Императорлық университетте оқыған кездегі жеке ісінің (личное дело) толық көшірмесін жақында ЖаҺанша Досмұхамедов атындағы педагогикалық колледждің директоры Светлана Бахишеваға қазіргі әліпбиге сәйкестендіріп, кітапша  етіп  табыстадым.

 

Мәскеуде  Жаһаншаға  арналған   көрме

Мәскеудегі Жаһанша Досмұхамедов тұрған үйдің қасында Мәскеудің мәдениет департаментіне қарайтын «Шаболовка» галереясында Серпухов валы, 24 үй мекенжайында саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған көрме өтті. Онда Жаһанша Досмұхамедовке арнайы орын беріліпті. Бұл істі ұйымдастырып жүрген Мәскеудегі Лестев көшесі 19/1 үйінің тұрғыны Инна Дробинская.

Бұл бағытқа маған жөн сілтеген Сырым Датұлы атындағы музейдің меңгерушісі Айнагүл Ойшыбаева еді. Инна қолы бос уақытында «Соңғы мекенжай» («Последний адрес») қозғалысына қолғабыс етіп, волонтерлық қызмет атқарады екен.

Олардың мақсаты – Совет өкіметі кезінде саяси қуғын-сүргінге ұшырап, өлім жазасына кесілгендердің тұтқындалып, ақырғы тұрған үйіне арнайы белгі қою. Машақаты көп бұл жұмыста Инна Дробинская тақта қойылатын үйлерге арнайы рұқсат алу жұмыстарымен айналысыпты. Өзі 1927 жылдары салынған «Шаболовка» аталатын ауданда тұрады. «Содан өзге үйлерден гөрі өзім тұратын аудандағы үйлерде тұрып, құрбан болғандар болса іздеп, тауып, белгі қойсам деген ой келеді» дейді өзі. Әзірге бес тұлғаны тауыпты. Соның бірі – Жаһанша Досмұхамедов.

Мәскеу музейінің аға ғылыми қызметкері Александра Селиванованың қолдауымен көрме ұйымдастыруды қолға алады. Сырым ауданындағы Айнагүл Ойшыбаеваға хабарласып, қажет суреттер мен мәліметтерін алған. Өз қаржыларымен көрнекілік құралдар жасап, Мәскеу тұрғындарына қараша айынан бастап тамашалауға бар жағдай жасапты.

Инна Дробинская мен Александра Селиванованың атқарып жүрген істері құрметке әбден лайық. Өткен жылдың желтоқсан айында Жаһанша Досмұхамедовтың пәтерін білмесек те, тұрған үйін көріп, көрмеге қатысып қайттым.

Жаһаншаның  соңғы  мекенжайы

Жаһанша атамыздың соңғы тұрған үйін көргеннен соң енді пәтерін қалай табуға болар екен деген оймен жүргенде қуанышты хабарды Айнагүл Ойшыбаева жария етті. Ол фейсбук әлеуметтік желісіндегі парақшасына былай деп жазды: «Мәскеу қаласында тұрған Жаһанша Досмұхамедовтың бұрынғы Хавско–Шаболовка көшесі, 11-үй, 7-корпус, 265-пәтерден тұтқынға алынғанын білетінбіз. Соңғы уақытта ол көшенің Лестев болып өзгергенінде көзімізбен көрдік. Мына құжаттарда Ольга Досмұхамедова мекенжайы Лестев болып өзгергенде жазған «Өсиетнамасы» табылды. Онда «Москва. 117 – 419, Лестев көшесі, 19-үй, 2-корпус, 84-пәтер» деп көрсетілген. Бұл олардың өзгертілген дұрыс мекенжайы. Ал, ол үйді оларға кезінде Тұрар Рысқұлов алып берген болатын. Ольга Досмұхамедова қартайып, ауырып жүрген кезінде үйін Рысқұловтың балаларына қайта тапсырып, «Өсиет хат» жазған  екен. Біз ол кісіні 1986 жылы желтоқсанда қайтты деп естіген едік. Шын мәнінде 90 жасқа қараған шағында 1986 жылы 26 маусымда қайтыс  болғанын дәлелдейтін құжат қоса тіркеліпті. Иә, уақыт пен деректің тарих сахнасында кездесуі осы шығар».

Биыл мамыр айында Мәскеуге Надежда Бұрханқызына Ғұмар Қараштың үш томдығын табыстауға бардым. Осы жолы Айнагүл Ойшыбаеваның жазбасындағы Лестев көшесі, 19-үй, 2-корпус, 84-пәтеріндегі Жаһанша атамыздың тұрған орнын көру үшін арнайы соқтым. Үйін білгенмен, пәтері белгісіз болуына байланысты «Соңғы мекенжай» жобасы аясындағы әрекет бәсеңдеп қалған еді. Алдымен «Соңғы мекенжай» жобасы бойынша осы ескі үйлер орналасқан ауданның үйлестірушісі Инна Добринскаяға жолықтым. Екеуміз Жаһанша атамыздың тұрған үйінің подъезіне келіп, 84-пәтердің нөмірін бастық. Ар жағынан әйел адам есік ашты. Лифтімен 4-ші қабатқа көтерілдік. Есік қағып едік, кідірмей ашты. Мән-жайды түсіндіргенімізде, үйге кіріп, фото, видеоға түсіруге қарсылық білдірмеді. Пәтердің иесі Юлиана Геннадьевна Красовская 2003 жылы Ресейдің Түркиядағы елшісінің қызы Елена Павловадан сатып алыпты. Алғаш келгенде, үйдің ішінде ескілікті әдемі, антиквар жиһаздар болыпты. Шығарғанда есіктерден сыймағандықтан, бұзып алып кеткен. Үй екі бөлмелі. Төбесі биік. Ұзына бойы кіреберіс, бір кішкене, бір үлкен бөлме, ас және қол жуатын бөлмелері бөлек. Үйде бес подъезд, бір подъезде 12 пәтер бар. Үй 1927  жылы салынған. Үйдің қазіргі иесі Юлиана Красовская «Соңғы мекенжай» жобасы бойынша үйдің сыртына белгі орнатуды қолдайтындығын және осы үй тұрғындарынан келісім алуға қолұшын беруге дайын екенін жеткізді. Жалпы, «Соңғы мекенжай» жобасының мәні Кеңес дәуірінде саяси репрессияның құрбаны болып, өлім жазасына кесілгендердің соңғы тұрған үйін анықтап, қажет құжаттарын жинап, сол үйдің тұрғындарының жазбаша келісімімен үйдің сыртына кішкене көлемдегі тақтайша ілу. Суретінің орнын әдейі бос қалдырып, қысқаша мәліметтер береді. Бұрын нақты пәтерін білмеп едік. Ол табылды, көрдік. Үй иесі келісім берді. Енді қалған пәтер иелерінің келісімін  алуға  жұмыстану  керек.

Үш    томдықты  табыстау

Осы жұмыстарды ұйымдастыру жолдарын ойлап, таксимен Надежда Қарашеваның үйіне қарай бет алғанмын. Жаңағы Жаһанша атамыз тұрған үйден кішкене жүргеннен соң Дон зиратының маңынан өттік. Бұнда өткен жылдың желтоқсанында тәуелсіздік күні қарсаңында арнайы келгенмін. Бұл – Әлихан Бөкейхановтың мәңгілік мекені. Ел үшін қызмет еткен көшбасшылардың бірі осы маңнан тұтқындалса, бірі осы  жерге  әкеліп  көмілген.

Кешкісін Надежда Қарашеваның үйіне соқтым. Әдеттегідей ерекше жылы шыраймен қарсы алды. Құлап, аяғын сындырып алған екен. Содан бірнеше отадан өтіпті. Құлағы да нашар еститін болған. Осыдан алты жыл бұрын маған сенім артып берген материалдардан, басқа да іздеу шараларының нәтижесінде жинақталып, жарық көрген Ғұмар Қараштың үш томдығын табыстадым. Қатты қуанды, елге сәлем айтып, алғысын білдірді. Ертеңіне Ресей халықтар достығы университетінде Қазақстаннан оқитын қазақ студенттеріне осы үш томдықтың таныстырылымын жасадым. Мәскеуде жүрсе де, білім алумен қатар «Сана» бірлестігін (жетекшісі Дамир Қадырбеков) құрған жастар ұлттық рухты көтеретін түрлі шаралар ұйымдастырып жүр екен, бірсыпырасымен таныстырды. Жаһанша атамыздың тұрған үйіне белгі қоюға қолдан келгенше қызмет етуге дайын екендіктерін айтып, шара соңында маған да кітап сыйлады. Елден жырақта жүрсе де, елдік іске ынталы жастарға ризашылық көңілмен  елге  қайттым.

Осылайша Ғұмар Қараштың мұрасын жинақтай жүріп, Жаһанша Досмұхамедовке қатысты тың деректерге қанықтым. Бұл екі тұлға әлі талай зерттеулерді қажет ететініне көзім жетті. Байыбына бара білсек, олардың айтқан сөздері мен атқарған істері ұлттық идеологияның арқауы  болары  анық.

Жантас  САФУЛЛИН,

«Жайық  Пресс»  ЖШС  бас  директоры,

Орал – Мәскеу – Орал


Табиғат пен тарих терең зерттеуді қажет етеді

Күні: , 125 рет оқылды

«Рухани  жаңғыру»  бағдарламасы  аясында  Жәңгір  хан  атындағы  БҚАТУ  ұйымдастырған  «Индер  –  Орал  өңірінің  келешек  геопаркі»  атты  экспедициясы  мәреге  жетті.

Аталмыш университеттің 55 жылдығына орайластырылған жорыққа Ресейден арнайы шақыртылған палеонтолог, РҒА жанындағы палеонтологиялық қоғамы Ульянов бөлімшесінің төрағасы Владимир Ефимов, РҒА  Еділ бассейні экологиясы институтының герпетология және токсинология  зертханасының аға ғылыми қызметкері Андрей Бакиев және зоолог, «Самара зоологиялық саябағы» мекемесі директорының зооветеринарлық  бағыты  бойынша орынбасары Александр Кузовенко қатысты. Сондай-ақ Жәңгір хан атындағы БҚАТУ-дың биотехнология және табиғатты пайдалану ғылыми-зерттеу институтының директоры, география ғылымдарының қандидаты,  «QazaqGeography» республикалық қоғамдық бірлестігінің мүшесі, қауымдастырылған профессор Қажымұрат Ахмеденов пен тарих ғылымдарының кандидаты Есқайрат Хайдаров және аталмыш білім ордасының  магистранттары болды.

Орал қаласынан аттанған экспедиция алдымен Тасқала ауданына барды. Делегацияны аудан әкімінің орынбасары Люция Жұбанышқалиева қарсылап,  Тасқала ауылының кіреберісінде орналасқан «Ана мен бала» монументін таныстырды. Бұл өлкеде Отан үшін от кешкен Садық Жақсығұлов, Анатолий Скоробогатов, Алексей Чурилин секілді Кеңес Одағының Батырлары, жауынгерлік Даңқ орденінің толық иегері Михаил Шамов дүниеге келген.

Ерлікке тағзым еткен делегация мүшелері сапарын Тасқала ауылынан 12 шақырым жерде орналасқан Үлкен Ешкітауда жалғастырды.

Бұл аймақтағы өсімдіктерді соңғы жылдары М. Өтемісов атындағы БҚМУ-дың  профессоры, танымал ботаник Талшын Дарбаева мен оның шәкірттері жүйелі зерттеуде. Олардың мәліметінше, биіктігі 259 метр болатын бұл тауда өсімдіктің 219 түрі өседі екен.

Мұнда сирек кездесетін және жойылып бара жатқан өсімдіктер де бар. Үлкен Ешкітау туралы алғашқы деректі бұл жерге 1769 жылы Санкт-Петербург қаласынан арнайы келген академик Петр Паллас жазған. Ауыл ақсақалы Ғалым Хисаметдиновтың айтуынша, бұрын осы жерде дала ешкілері көп жайылған екен. Таудың атауы да соған байланысты қойылған.

Мұнда соңғы төрт-бес жылда құрғақшылық орнап, таудың басындағы өсімдіктер қурап, бұлақ көзі бітеле бастаған. 2002 жылдан бастап Үлкен Ешкітау мемлекеттік табиғат ескерткіші санатына кіргізіліп, республика бойынша  қорғауға  алынған.

Люция Жұбанышқалиеваның сөзіне қарағанда, өткен айда аудандық жастармен жұмыс жөніндегі ресурстық орталықтың ұйымдастыруымен тау аумағынан 300 келідей балшық пен 40 текше метр қураған ағаш шығарылған. Қураған ағаштар ауылдағы аз қамтылған отбасыларға отын ретінде үлестірілген. Сондай-ақ бұлақ көзі аршылып, айналасына бір тонна көлемінде қиыршық тас төселген.

Таудың ұшар шыңына шыққан сала мамандары зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ресейлік ғалым, палеонтолог Владимир Ефимов бастаған топ таудағы тастарды бағамдаса, герпетолог Андрей Бакиев жылан іздерін аңди бастады. Ал Астрахан мемлекеттік университетінің магистранты, орнитолог Михаил Шпигельман Ешкітаудың орман алқабындағы құстарын суретке түсірді. Географ Қажымұрат Ахмеденов шәкірттерімен бірге тау етегіндегі көктеректі орман шоғын және бұлақты  зерттеуге  кірісті.

Ресейлік ғалымдарды Ешкітаудың ұшар басындағы шілік ағашына байланған шүберектер мен орамалдар таңқалдырды.

– Ешкітауды ауыл тұрғындары қасиетті орындар қатарына жатқызады. Таудың баурайындағы тоғайдан асып, таудың шыңына көтерілген кезде адамның өзіне деген сенімі артып, бойында күш-жігері артатын көрінеді. Әсіресе, таудың шыңына шығып, тілек тілеп, шүберек байласа, арман-мақсаттарының орындалатынына сенеді. Мұнда перзентті болмай жүрген жас отбасылар көп келеді, – деді аудан әкімінің орынбасары  Люция  Әсетқызы.

Келесі күні  БҚАТУ-дың  тарих және әлеуметтік пәндер кафедрасының аға оқытушысы, тарих ғылымдарының кандидаты Есқайрат Хайдаров бастаған топ Тасқала ауданының бірқатар ауылдарына барып, көне қорымдары мен тарихи орындарды аралады. Тарихшыларға  жолсерік болған ауыл ақсақалы Ғалым Хисаметдинов Тасқала ауданының Ақтау ауылының маңындағы бұлаққа алып барды. Бұлақтың суы мөлдір, дәмі тіл үйіретіндей екен. Айта кетерлігі, университет ғалымдары Ешкітау басындағы және Ақтау ауылы маңындағы бұлақтардың суын бірнеше жыл бойы зерттеуде. Зерттеу нәтижесі бойынша су таза және ішуге жарамды.

Содан соң Тасқала ауданының I Шежін ауылының оңтүстік-шығысында 7-8 шақырым жерде орналасқан көне қорымдарды аралап, болашақта зерттеу жұмысын жүргізу үшін суретке  түсірді.

– 2004 жылы бұл обаларды зерттеуге Ә. Марғұлан атындағы археология институтының ғалымдары келді. Қолдарындағы арнайы жол карталарында Шежін ауылы көрсетілген. Сонда олар бұл  жерде үлкен жеті оба бар екенін айтты. Обаларда сол кезде марқұм болған адамдардың құралсаймандары, ыдыс-аяқтары, ат әбзелдері мен жалшылары көмілген екен. Алайда, обалардың алтауы суық қолдың құрбаны болып тоналған. Қалған бір обаны олар  2020 жылы келіп зерттейтінін  айтты,  –  деді  Ғалым  Ғайниұлы.

Көне қорымдардағы жазуларға үңілген тарихшы Есқайрат Ерболатұлы мұндағы құлпытастардың  XVIII-XIX ғасырларға тән екенін жеткізді.

Зерттеуші ғалымдар екі күн бойы Тасқала ауданындағы мәдени-тарихи ескерткіштерді аралап, экологиялық, ботаникалық, зоологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді.

Содан соң экспедицияның негізгі бағыты бойынша Атырау облысының Индер ауданына аттанды.

Дендер тауы, Дендер тұзды көлі, Дендер бекінісі. Бұл атаулар XV-XIX ғасырларда өмір сүрген ақын-жыраулардың бізге жеткен шығармаларынан белгілі.  Еділ бойында туған қарға бойлы Қазтуған жырау «Мен кеткенмін, кеткенмін, Нарын менен Дендерден, Сағыз бенен Жемдерден» десе, Жиембет жырау Есім ханның қудалауы бойынша елмен қоштасқандағы «Қол аяғым бұғауда…» жырында «Қияда қолды көрсеткен, Төбеңе шығар күн бар ма, Жотасы биік Дендерім?!» дегені бар. Экспедиция мүшелері өткен ғасырлардағы елдің мұңын жоқтаған сол жыраулардың басып өткен  ізімен  Индер ауданына барды.

Индердің орнына жергілікті тұрғындар арасында Дендер атауы да кеңінен таралған. Дендер қалмақ, моңғол тілдерінің «төбе, биіктік, қарауылтөбе» сөзінен шыққан екен. Бұл аудан  Атырау облысының солтүстігінде, Каспий маңы ойпатының орта тұсында, Жайық өзенінің екі жағалауын бойлай орналасқан.  Шығысы мен оңтүстігінде Атыраудың Қызылқоға, Махамбет аудандарымен, батысы мен солтүстігінде біздің облыстың Жаңақала, Ақжайық аудандарымен шектеседі. Ауданның жер көлемі 1 087 596 га. Ауданды екіге бөліп жатырған Жайық өзенінің батыс жағы негізінен жазық құмды шөл болса, ал шығыс жағы үстіртті. Орталығы – Индербор кенті. Құрамында бір кент, алты ауыл, 18 елді мекен  бар. Округ аймағы тұщы суға тапшы аймақтардың қатарына жатады. Жалпы, Атырау облысында екі мыңнан астам көл болса, соның ішіндегі ірілерінің бірі Индер  тұзды  көлі  екен.

Бұл көл Жайық өзенінің сол жағында Индербор кентінен 15 шақырымдай жерде орналасқан. Тұзды көлдің ауданы 110 шаршы шақырым болса, ұзындығы 13,5, ені 11 шақырымды, тереңдігі 0,7 метрді құрайды. Көлге жылына 1,5 тоннаға дейін тұз шөгеді екен. Индер көлінің шөгінді тұзы – табиғи тұздардың ішіндегі ең бағалысы. Құрамында бор, бром, йод секілді микроэлементтердің көп болуына байланысты бұл тұздың консервілеуші қасиеті де өте жоғары. Тұзды көлдің жағалауында үш ірі бұлақ бар, олар Тілепбұлақ, Ащытұзбұлақ және Тұздыбұлақ. Жергілікті тұрғындар осы жердің қара балшығына, тұзды суына түсіп, тау арасынан шығып жатқан күкіртті суға жуынып, ауру-сырқауларынан, әсіресе, тері ауруларынан емделеді екен. Сонымен қоса бұл маңда  «Қыз әулие» деп аталатын қорым да бар.

Күні бүгінге дейін жергілікті тұрғындар ол жерге тәу етіп, қорым басына түнеп келген. Ауыл ақсақалдарының айтуынша, «Қыз әулие» туралы бірнеше нұсқа айтылады. Тұзды көл сүйгеніне қосыла алмай, арманда кеткен көріпкел қыздың көз жасынан пайда болған деген де аңыз бар. Келесі нұсқасында мұнда  Қаламқас атты көріпкел қыз жерленіпті. Қариялардың айтуынша, ерте заманда алты құлаш шұбар ат мінген Мәлім қожа қажылыққа барған. Арафат тауын аралап, енді жаяу қайтқалы тұрғанда, бейтаныс жігіт жолығып «Мені бірге ала кетіңізші» дейді. Мәлім қожа «Қарағым, мен сені танымаймын, әрі айтқан шартымды орындайтыныңа сенбеймін» дейді. Сонда ол «Барлық шартыңызды орындаймын. Тек еліме жеткізсеңіз болды» деп өтінеді. Мәлім қожа Шұбар атының қасына келіп: «Осы атқа мінген соң екі көзіңді тас қып жұмасың, мен аш деп айтқанша ашпайсың. Өздігіңнен ашып қойсаң, екеуміз де құримыз», – дейді. Бұл шартқа бейтаныс жігіт көнеді. Сөйтіп екеуі атқа отырған соң Мәлім қожа: «Ал, қарағым, көзіңді жұм» дейді. Сөйтіп Мәлім «Әйт шу, жануар!» дегенде шұбар ат көкке көтеріліп ұшады. Алдарынан жел гулейді. Бейтаныс жігіт «Бұл қалай? Біз шұбар атпен шауып келе жатқан сияқты емес,  ұшып келе жатқан сияқтымыз, қызық екен» деп таң-тамаша ойға қалады. Бұл қызықты көзімен көргісі келген ол көзін ашып жібереді. Сол бойда-ақ қанатын жазып келе жатырған шұбар ат оқ тигендей құлдилап барып жерге құлайды. Бейтаныс жігіт пен шұбар ат бірден өліп кетеді. Ал Мәлім қожаның жаны қиналып жатады. Осы кезде бұлардың құлап келе жатқанын көрген сол жердің тұрғындары қаумалап жиналып қалады. Мәлім қожа қиналып жатса да, өзін таныстырып барлық болған жағдайды айтып береді де, көзін мәңгілікке жұмады. Олар сол құлаған жеріне, тұзды көлдің жағасына қойылады. Кейін беріш руының бір адамы Қаламқас есімді кішкене қызын алып келіп, Мәлім қожаның бейітіне дұға етіп, түнейді. Сол қыз өсе келе ауырған адамды өзі тауып емдейтін болған. Дендер тауының 41 санды ала тасын шашып жіберіп сөйлегенде, тас аштырушының барлық құпия сырын көзімен көріп, бірге жүргендей айтып беретін болған. Сөйтіп ел оны «Қыз әулие» атаған. Қаламқас тұрмысқа шықпастан  өмірден озған. Қыздың өтініші бойынша бейіті Мәлім қожаның  жанына  қойылған  екен.

Экспедиция мүшелері тұзды көл аймағында зерттеу жұмыстарын жүргізіп, өлкенің тарихына, географиясына қанығу үшін аудандық тарихи-өлкетану музейіне барды.

Музейде аудан тарихының деректері, қазақ халқының даңқты ұлы Махамбет Өтемісұлының,  ақын, жырау Мұрат Мөңкеұлының, діни ғұлама Әйіп қажы Бекенұлының экспозициялық көрмелері, сондай-ақ мамонт, бизон  сүйектері және халқымыздың ұлттық киімдері мен қолөнер бұйымдары бар. Мұнда  5000-нан  астам  жәдігер  сақталған.

Жорық барысында зерттеуші ғалымдар Ақжайық ауданынан арнайы іздеп келген  аудандық балалар-жасөспірімдер туризм орталығының жас экологтарымен кездесіп, оларға туған жерді зерттеудің  маңыздылығын  түсіндірді.

Кеш батуға айналған шақта палеонтолог Владимир Ефимов  қазба жұмыстарының нәтижесінде Индербордағы тұзды көл маңынан лабиринтодонттың сүйектерін тапқанын айтып, сүйіншілеп оралды. Біз де әлгі жыртқыш жануардың сүйегін ұстап көрдік. Қолтырауынның сүйегі секілді екен. Дәл тауыппыз. Триас дәуіріндегі жануарлардың энциклопедиялық  кітабын ашып қараған Владимир Михайлович  аталмыш жануарды лабиринтодонт, яғни сыртқы пішіні қолтырауынға ұқсас жыртқыш су жануарының  қабырғалары мен жақ сүйегі екенін айтты.

Лабиринтодонттар – қос мекенділер отрядына жататын триас дәуірінде тіршілік еткен жыртқыш жануарлар. Дене тұрқы 5 метр шамасында болған. Олардың  көпшілігі өзен-көлде, кейбірі құрлықта өмір сүрген. 30 тұқымдасқа бірігетін 100-ден астам туысы болған. Осыған дейін Еуропа, Азия, Солтүстік Америкада жоғарғы палеозой мен триас шөгінділерінен табылған.

– 1968 жылы ұстазым Виталий Очев осы аймақта зерттеу жұмысын жүргізгенде, лабиринтодонттың сүйектерін тапқан еді. Бір қызығы, біз де осы сапарымызда олжалы болып, тұзды көл маңынан триастық өзгеріске ұшыраған аумақтан лабиринтодонттың қабырғалары мен жақ сүйектерін таптық. Болашақта оны зерттейтін боламыз. Жалпы, палеонтология ғылымы біздің заманымызға дейін болған өмірді, яғни тасқа айналған жан-жануарды, өсімдіктерді, жәндіктерді зерттейді. Мен былтырдан бері Батыс Қазақстан облысына келіп, зерттеу жұмыстарын жүргізіп келемін. Өйткені 2016 жылы Батыс  Қазақстан облыстық балалар-жасөспірімдер туризмі және экология орталығының жас зерттеушілері  Зеленов ауданының  Краснов ауылдық округі аумағынан мезозой дәуіріне жататын ихтиозаврдың қаңқасын тапқан болатын. Зерттеу барысында бұл ихтиозаврдың жаңа түрі екені анықталды.  Тіпті бұл түрін ресейлік ғалымдар түгілі, әлемдік ғалымдар  да зерттеп сипаттамаған. Бұл қаңқа   қазақ елінде мезозой дәуіріне жататын ихтиозавр секілді өзге де жануарлардың табылатынын  дәлелдеп отыр. Сол ихтиозаврды «Қазақстанзавр», яғни «Қазақстаннан табылған завр» деп атадық. Ал бұл сапар барысында кең байтақ Қазақстанда зерттеу жұмыстарын қажет ететін орындар әлі де көп екеніне куә  болдық.  Индер тұзды көл аумағы бірнеше ғасыр өтсе де, өзгеріске ұшырамай сақталады деп ойлаймын. Өйткені судағы тұздың қоры өте мол. Жалпы патриоттық тәрбиені дамытудағы қазақстандықтардың бұл бағыттағы бастамалары  көпке үлгі деп айтар едім, – деді Владимир  Михайлович.

Экспедиция жұмысы Бөкей ордасы ауданындағы Аралсор көлі мен Қайыңды орманында жалғасты. Делегацияны аудан әкімінің орынбасары Лариса Қайырғалиева қарсылап, Бөкей ордасы ауданында зерттеулер жүргізуге қолдау  көрсетті.

Аралсор маңына екі түн түнеген соң делегация мүшелері Орда ауылындағы Хан зиратына тағзым етіп, ауыл маңындағы қорымдарды суретке түсірді. «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ауылдағы жастармен кездесіп, Орда орман шаруашылығы және жануарлар дүниесін қорғау мекемесінің жұмысымен танысты. Сондай-ақ «Жасыл ел» еңбек жасағының ашылу салтанатына қатысты. Ғалымдар екі  күн бойы Орда қарағай орманының қазіргі экологиялық жағдайын бағалап, оның жануарлар дүниесін зерттеді.

Экспедицияның басы-қасында жүрген Жәңгір хан атындағы БҚАТУ-дың биотехнология және табиғат пайдалану ғылыми-зерттеу институтының директоры, география ғылымдарының кандидаты Қажымұрат Ахмеденовтің айтуынша, экспедицияда тапқан олжа аз емес. Олардың ішінде Тасқала ауданындағы Үлкен Ешкітауға алғаш рет табылған қара грифтердің, яғни тазқара құсының ұшып келгендері тіркеліп отыр.  Тазқара – қаршыға тұқымдас ең үлкен жыртқыш құстың түрі, қанатын жайғанда үш метрге дейін жетеді. Негізінен бұл құс түрі оңтүстік таулы аймақтарды мекендейтін құс. Содан кейін лабиринтодонттың сүйектерін айтуға болады. Оның бұдан 300 млн. жыл бұрын мекендегенін дәлелдейді. Үшінші олжа ол – Бөкей ордасы ауданының Хан ордасы ауылының маңынан табылған сарыбауыр қарашұбар жылан. Бұл жыланның тіршілігі аз зерттелген, сирек кездеседі. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ол улы емес, ұзындығы 1,5 метрге, қалындығы  5 см-ге  дейін  жетеді.

Он күнге созылған экспедиция барысында ғалымдар Жайық бойының табиғаты мен тарихын зерттеуде аз еңбектенген жоқ.

Соған орай болашақта бұл бағытта  ғылыми зерттеу мақалалары мен монографиялар, бейнефильмдер жарияланып, фотокөрме ұйымдастырылмақ.

Гүлсезім  БИЯШЕВА,

«Орал  өңірі»


Перзенттік пейіл ауыл-аймақты ажарландыруда

Күні: , 73 рет оқылды

«Рухани  жаңғыру» бағдарламасының  өңірлерде  жүзеге  асуын  саралау үшін  ҚР  Президенті Әкімшілігінің  мемлекеттік инспекторы  Есет  Бәйкен жетекшілік  еткен  топ  Қазталов  ауданында  болды.

Облыс әкімінің орынбасары Ғабидолла Оспанқұлов бастап келген мәртебелі меймандар алдымен Талдыапан ауылдық округіне қарасты Сарықұдық ауылында кәсіпкер Нұрлыбай Жолдыбаевтың демеушілігімен салынған медициналық пункттің жұмысымен танысты. Содан кейінгі сапар Жалпақтал ауылында жалғасты.

Жалпақталда «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында атқарылған іс аз емес. Мәселен, әр жылғы түлектер өз қаражаттарымен ауылдық мешітті қалпына келтіріп, балалар ойын алаңы мен футбол алаңын ел игілігіне пайдалануға берді. Сонымен қатар мәдениет үйінің алаңы мен субұрқақ салынып, Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің ескерткіш тақталары жаңартылды. «Менің жүрегім – Жалпақтал» атты жарық-диодты тақта, кіреберіс жолға ауыл аты жазылған конструкциялық белгі орнатылды. Биыл 1966 жылғы мектеп түлектері туған ауылына 13 Социалистік Еңбек Ері мен екі Кеңес Одағы Батырының мүсіндерін орнатты. Бұл жұмыстарға 10 миллион теңге шамасында  қаражат  жұмсады. Ал 1978 жылы мектеп бітіргендердің бастамасымен құны 1 млн. теңге тұратын «Жастар саябағы» ашылды. 1981 жылы дүниеге келген ауылдың жастары 4 млн. теңге қаражат жұмсап, «СТРИТ ВОРКАУТ» спорттық  алаңын  сыйға  тартты.

Жалпақтал мәдениет үйінде өткен дөңгелек үстел барысында «Рухани жаңғыру» аясында атқарылып жатқан жұмыстар турасында сөз болды.

– Ауылдың, елдің жастарының демеушілігінің арқасында ауданымыздың көркейіп, дамып келе жатқанын мақтанышпен айтамыз.

Өткен мамыр айында аудан бойынша түлектердің демеушілігімен жалпы құны 40 млн. теңгенің, соның ішінде жалпақталдық түлектердің демеушілігімен 24 миллион теңгенің түрлі жобалары іске асты, – деді аудан әкімі Абат Шыныбеков.

Облыс әкімінің орынбасары Ғабидолла Оспанқұлов бұл бағытта облыс көлемінде атқарып жатқан жұмыстар жөнінде баяндап, алда тұрған жоспарлармен бөлісті. Олардың ішінде аудан-ауылдың өркендеуіне меценаттарды тарту, рухани кештер өткізу, кітаптар шығару сынды жобалар бар.

Осы кездесу барысында облыстық мәслихат депутаты Мағауия Есмағұлов, Жалпақтал ауылдық ардагерлер ұйымының төрағасы Ғилым Едекешев меценаттардың туған ауылдары үшін жа-салатын игі істеріне атқарушы билік тарапынан көмек-қолдаулар болса деген ұсыныс-пікірлерін жеткізді.

– «Рухани жаңғыру» бағдарламасының жүзеге аса бастағанына бір жыл болса, ал Қазталов ауданында  бұл бағыттағы істер 2009 жылы басталып кеткен екен. Міне, содан бері қанша жұмыстар атқарылды. Бұл өзге өңірлерге үлгі-өнеге боларлық нәрсе. Алда ауқымды істер мен жаңа жобалардың жоспарланып отырғандығы да қуантады. Осыдан-ақ аудандағы даму үрдісі жыл өткен сайын қарқын алып келе жатқанын көруге болады, – деген ҚР Президенті Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы Есет Бәйкен облыста және Қазталов ауданындағы атқарылған істерге оң бағасын берді.

Құрамында орталық мемлекеттік құрылым өкілдері бар топ Ақпәтер ауылында да болды. Мұнда олар еңбек ардагері Кәрім Өтеғұловтың демеушілігімен жасалған «Ана мен бала» монументі және Ақпәтер тарихи-өлкетану музейінің жұмыстарымен танысып, жеке кәсіпкер Самат Хасановтың демеушілігімен салынып жатқан медициналық-амбулаториялық пунктті көріп, бұл жұмыстарды  жоғары  бағалады.

Тұрарбек  ҚАЙЫРҒАЛИҰЛЫ,

Гүлнұр  ҚАЗБЕК,

Қазталов  ауданы


Музей ісін дамыту – жаңашылдықты талап етеді

Күні: , 98 рет оқылды

Кеше  біздің  облыста  Елбасының «Рухани  жаңғыру» бағдарламасы  аясында  «Ақжайықтың  қасиетті  орындары» атты республикалық  өлкетанушылар  форумы   басталды.

Дүйсенбі күні Орал қаласындағы Достық үйінде аталмыш форумның ашылуы, пленарлық және секциялық отырыстары өтті. Жиынға ҚР Мәдениет және спорт министрлігі музейлер және кітапханалар басқармасының бас сарапшысы Назгүл Қадрымбетова, «Kazmuseum.kz» қорының жетекшісі, музейтанушы Нұрсерік Жолбарыс, тарих ғылымдарының кандидаты, мемлекеттік тарихи-мәдени «Есік» қорық-музейінің ғалым хатшысы Ғалия Файзуллина, сондай-ақ еліміздегі музей директорлары мен өлкетанушылар, өлкемізге танымал тұлғалар мен музей  ардагерлері  қатысты.

Облыс әкімінің орынбасары Ғабидолла Оспанқұлов форумды ашқан алғысөзінде өңірімізде «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында жүзеге асырылып жатқан істерге жан-жақты тоқталып өтті.

– Бүгінгі басқосуда өлкетану, музей ісін заманға сай жаңғырту мәселелері сөз болады. Бұл бағытта өздеріңіздің жиған білім-тәжірибелеріңіз ортаға салынады. Нәтижесінде Үкіметке нақты ұсыным жолданбақ. Елбасымыз көтеріп отырған цифрландыру бағытында музей саласына қатысты қандай істер атқара аламыз? Ұлыбританияда музейлерге ерекше көңіл бөлінеді. Онда музей ісіне қатысты менеджмент жақсы дамыған. Яғни, музей – бизнестің де қайнар көзі. Осы орайда біз де адам санасының қызығушылығын оятатын өлкетану бағытындағы аңыз-әңгімелерді жаңғыртуымыз керек. Биыл 5, 6, 7-сынып оқушыларына арналған өлкетану оқулығы дайындалып бола келді. Өте құнды кітап жарық көрмек. Біздің тарихи тұлғаларымыз, тарихи-мәдени ескерткіштеріміз туралы деректердің бәрі бір кітапқа жиыстырылған. Бұл жасөспірімдеріміздің өз өлкесін тануына, тарихына үңілуіне ықпал етеді, Отанымызды сүюге жетелейді. Сондықтан жас пен кәрі бірдей өлкетану ісіне бет бұруы қажет, – деді Ғабидолла Абдоллаұлы.

БҚО мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасының басшысы Қадырболат Мұсағалиев жүргізген отырыстың барысында ҚР Мәдениет және спорт министрлігі музейлер және кітапханалар басқармасының бас сарапшысы Назгүл Қадрымбетова еліміздегі музей ісінің соңғы жылдардағы даму  қарқыны  туралы  баяндады.

– Жалпы статистикаға сүйенетін болсақ, 2001 жылы елімізде барлығы 103 музей болса, бүгінгі ресми мәліметтер бойынша 238 музей жұмыс жасайды. Оның 234-і мемлекеттік болса, төртеуі жеке музей. Музейге келушілердің саны да жыл санап артып келеді. Мәселен 2001 жылы 3 млн. 261 мың болса, 2012 жылы 5 млн.-нан артылды. Негізгі қордағы экспонаттар саны 2001 жылы 1 млн. 700 мыңнан асқан болса, бүгінгі таңда 2,5 млн.-ға жуықтады. 2011 жылы музейлеріміз 6 мың 400-ден астам көрме ұйымдастырған болса, 2017 жылғы деректе бұл көрсеткіш 10 мыңға жақындаған. Бүгінде 191 музей интернет желісіне қосылған. Олардың саны 2011 жылы 163 болған еді, – дейді Назгүл Нұржанқызы. Назгүл Қадрымбетова жиын барысында үздік музей қызметкерлерін ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің алғысхатымен марапаттады. Марапатталғандар арасында музей ісінің ардагері Сара Танабаева, Сырым Датұлы атындағы  тарихи-өлкетану музейінің басшысы Айнагүл Ойшыбаева бар.

БҚО тарихи-өлкетану музейінің директоры Мирболат Ерсаев екі ғасырға жуық терең тарихы бар өзі басқаратын музейдің өткені мен бүгіні туралы жан-жақты баяндап, аталмыш салаға қатысты проблемалық мәселелерді де ортаға салды.

– Қазақстандағы барлық музейлердің проблемасы ұқсас. Бастысы – музей ғимараттарының жәдігерлерді сақтау мен көрерменге ұсынуға арналмағандығы. Қайта қалпына келтіруге мемлекеттен қыруар қаржы бөлінудің арқасында көптеген музей қайта жабдықталды. Бірақ бәрі бірдей емес. Музейге арналған арнайы ғимарат еліміздегі көп музейге арман екені шындық. Саланың басты проблемасының бірі – кадр. Бүгінде музей көбейіп келеді. Ал арнайы маман әзірлеу әлі де жеткіліксіз. Мықты тарихшы мамандардың салаға тартылмау себебі – жалақының басқа салалардан төмендігі. Бұл салада жүргендер – музейді сүйетіндер, ақшасына қызығып жүрген ешкім жоқ. Музей саласындағы проблеманың бірі  – музейлердің ортақ кеңістігінің жоқтығы. Әр өңірдің музейлері өз алдына бір арал сияқты. Тәжірибе алмасу, алмасып көрме өткізу аздау. Аймақаралық жобалар, тәжірибе алмасу, семинар, конференциялар керек-ақ. Музейлердің ең басты проблемасы – халық тарту. Бүгінгі таңда өзінің көрерменін музей тауарын сатып алушыға айналдырған музей ғана жеңімпаз бола алады. Ол үшін музей өзінің қызметін үнемі сапалы көрсетуге тиіс. Бұл ретте уақыт талабына сай маркетинг, менеджмент қызметін пайдалануымыз керек. Ал маркетинг, менеджмент – музей үшін жаңа ұғымдар. Бірақ заман талабына сай осы істерді де игеруге тиіспіз. Әрине, бүгінгі ғаламторлық заманда музейге адам тартуды тек жарнама арқылы шешу қиын, сондықтан заманауи жаңа технологияларды да іске қоспаса болмайды. Мысалы, шетелдік музейлердің ерекшелігі ІТ технологияларын кеңінен пайдалануы, өз жәдігерлерін техникалық тұрғыдан ұсынулары. Шетел музейлерінде жәдігерді саналы түрде ұғу үшін барлық жағдай жасалып, көрермен мен музей арасында интерактивті қарым-қатынас толық орнатылған. Мәселен, орман суретін көріп тұрса, ормандағы ағаштар сыбдырын естиді немесе музыкалық аспаптан сазды әуен шығады. Бұл көрерменге жәдігерді көріп қана қоймай, сезінуге мүмкіндік береді. Сондықтан музей ісін алға сүйреу, ІТ технологияларын ендіруді қажет етіп тұр. Бұл, әрине, оңай шаруа емес. Бірақ біз осы қиын істі игеруді жайлап бастап жатырмыз. Қорда жәдігер көп, оның бәріне орын жоқ. Сондықтан біз 3D-экскурсия жасайтын құрылғы алып, сол тасада қалатын жәдігердің бұрынғы қалпын, тарихын жеткізгіміз келеді. Ішінара кейбір жәдігерлерді ғаламторға шығару арқылы ел назарын аударып, қызықтырудамыз. Музей жайлы әлеуметтік роликтер де шығардық. «Музей түні» сияқты шараларымыз халықтық мерекеге айналып келеді. Мұндағы басты мақсат – келушілер санын көбейту, тарихымызды, бастауымызды, құндылықтарымызды насихаттау. Музейдің жұмысы оның қазынаға қанша қаржы түсіргенімен өлшенбейді. Музей – мәдениет, ал мәдениет – дұрыс қоғам қалыптастырудың кілті, келешекке жол салу. Біздің мақсат – музейді заманауи, қолжетімді, қызықты ету.

Сол себепті біз музейде театрландырылған қойылым жасауды дамытып келеміз, – деді Мирболат Бижанұлы.

Жиынға қатысушы меймандар әлем елдеріндегі музей ісін басқарудың озық үлгілері туралы қызықты деректерді егжей-тегжейлі баяндай отырып, Қазақстандағы музейлердің жұмысын жаңаша қалыптастыру бағытында ой қозғады. Әрі қарай облыстық тарихи-өлкетану музейінде жалғасын тауып, өңіріміздің киелі жерлерін аралауға ұласатын форум жұмысы осы аптаның аяғына дейін  жалғаспақ.

Нұртас  НАБИОЛЛАҰЛЫ,

«Орал  өңірі»


«Алтын ханшайымға» кесене салынуда

Күні: , 111 рет оқылды

Теректі ауданының Долин ауылдық округіне қарасты жерде «Алтын ханшайым» кесенесінің құрылысы басталды. Ауданға жасаған сапары барысында облыс басшысы Алтай Көлгінов кесененің құрылысымен танысты.

Кесене «Подстепный – Федоров – РФ» тасжолынан оң жаққа қарай 250 метр жерде орналасатын болады. Ат басын арнайы бұрған Алтай Сейдірұлы кесененің цемент ерітіндісін (құймасын) құйып, жәдігердің елдің игілігіне жарайтын құтты орын болуын тіледі. Сондай-ақ кесене өткен-кеткен көз тігіп қарайтын, туристер үшін тың дүние болатынын айтты. Өйткені жол бойында биіктеу төбенің үстіне салынып жатқан кесененің іргетасының өзі алыстан «мен мұндалап» тұр. Биіктігі жеті, ені төрт метр болатын кесене 20 сотық жерді алмақ.

–  Облыстық тарих және археология орталығы 2012 жылы Теректі ауданы аумағындағы Долин ауылының Тақсай қорған кешеніне жүргізген археологиялық қазба жұмыстары кезінде «Алтын ханшайым» табылған еді. Ағаш бөренемен жабылған жерлеу орнынан аса қымбат әшекей бұйымдарына көмкерілген әйел адамның мүрдесі шықты. Басында шошақ төбелі алтын бас киім болған. Жерленген орнынан сексеннен аса алтын бұйым табылды. Бұл  ескерткіштің түпнұсқасы қазір Ұлттық музейде сақтаулы тұр. Бұл біздің ел үшін құнды, маңызды жаңалық екені даусыз. Бұл жәдігерді қалпына келтіру ісімен  қазақстандық ғалым-реставратор Қырым Алтынбек бастаған мамандар айналысқан болатын. Мамандардың айтуынша, ол біздің дәуірімізге дейінгі 6-5 ғасырлардағы археологиялық ескерткіштерге жатады. Бүгінде Тақсай қорған кешеніне шамамен 2,5 мың жыл болған.

Кесененің құрылыс жұмыстары «Рухани жаңғыру» бағдарламасының «Рухани қазына» кіші бағдарламасы аясында меценаттар есебінен жүргізілуде. «Заңғар» жеке кәсіпкерлігі қолға алған бұл жобаның жалпы құны 8 млн. теңге. Кесене құрылысын бір ай ішінде аяқтауды жоспарлап отырмыз, – дейді аудан әкімінің орынбасары Алтай  Тоқжанов.

Тақсай қорған кешені  Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі жанынан құрылған «Қасиетті Қазақстан» ғылыми зерттеу орталығы жариялаған киелі орындар тізіміне кіретін 100 нысанның қатарына кіргені белгілі.

Ясипа  РАБАЕВА,

Теректі  ауданы


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика