Арманыма жол ашқан басылым

Күні: , 27 рет оқылды


«Орал өңірі» газетінің менің өмірімде алар орны ерекше. Себебі, мектеп қабырғасында жүріп, қойын дәптеріме жазған «шимайларымды» өлең етіп түзетіп, көпшіліктің назарына ұсынған осы басылым еді.


Бағым мен бабымның қатар шапқандығы шығар, шығармашылық жолдағы алғашқы жеңісіме де сүйікті газетім себепші болды. Редакция ұйымдастырған байқауда жеңімпаз атандым. Нақтылап айтсам, 8-сыныпта оқып жүргенімде, «Орал өңіріне» мақала жолдадым. Ол газеттің «Айналайын» айдарымен ұдайы жарияланатын балаларға арналған бетте «Әке мен көке тұрғанда, «папа» сөзін қайтеміз» деген тақырыпта жарық көрді. Артынан осы мақалам газет редакциясы ұйымдастырған балалар шығармашылығы байқауында «Ақыл жастан» аталымында үздік деп танылды. Журналист аға-апаларымның айтқан тілектерінен кейін, редакция тынысын көргеннен соң тілші болсам деп армандай бастадым.

Мектебімді «Алтын белгіге» тәмамдап, армандаған оқуыма да түстім. Яғни еліміздің алдыңғы қатарлы оқу орындарының бірі — Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің журналистика факультетінің студенті атандым. Биыл бұл ЖОО-ны қызыл дипломмен аяқтап, «Ақжайық» телеарнасының тілшісі болып еңбек жолымды бастадым.

Облысымыздың бас газетін бір ғасыр мерейтойымен шын жүректен құттықтай отырып, мендей балғынның арманына жол ашқаны үшін оған өз алғысымды арнағым келеді. «Орал өңірінің» алар асулары көп болсын! Мен сияқты өрендерге бағыт-бағдар беріп, тәуелсіз еліміздің дамуына үлесін қосар жастарды тәрбиелеуге себепші бола берсін!

Ал газет редакциясының ұжымына денсаулық, ынтымақ, шығармашылық табыстар тілеймін!

Шәрипа СӘДМАНОВА


Алғали деген аға-ды, ақ кіреуке жаға-ды…

Күні: , 19 рет оқылды


Ұзақ уақыт осы облыстық газеттің «отынымен кіріп, күлімен шыға» қызмет атқарған, сол үшін де аты ардақтауға лайық ардагер журналистердің бірі, марқұм Алғали Мерғалиев ағамыз болатын. Ертелі-кеш ерінуді білместен «Орал өңірінің» оттан түспейтін қазанында қайнап жүріп, қызмет атқарған бұл кісі кезінде әріптестері ортасында ерекше сыйлы болып еді.


Біздер, бір топ жас журналистер «Орал өңіріне» қызметке келгенде, Алғали ағамыз редакцияның «кіндікжұрты» саналатын секретариатта, жауапты хатшы Жұрғали Ертілесовтың «оң қолы» болып қызмет атқарып жүрген-ді. Осы құрылымның мойнына жүктелген мың-сан міндеттеріне қоса, ҚазТАГ-тан келіп түсетін ресми материалдарды сұрыптап, газеттің ағымдағы нөмірлерін жоспарлап, макетін түзумен айналысатын. Жұртқа жұғымды, үлкенмен де, кішімен де тез тіл табыса кететін кеңпейіл, мінезі ерекше жұмсақ, адал да аңғал, жан дүниесі шыныдай мөлдір адам болатын.

Осы газетте қызметке тұрған алғашқы жылдары бірсыпыра мезгіл жанында жүріп жұмыс істедім. Сол уақытта байқағаным, Алекең өзі еңбек ететін «кіндікжұрттағы» қызмет қазаны бұрқылдап қайнап кететін қайсыбір қызулы сәттердің өзінде абылып-сабылмайтын, айрықша бапты кісі еді. Бұл жағынан ол кейде тіпті жұмысы өнбейтін «жайбасар» адамдай болып көрініп те кететін. Бірақ жай басқанымен, жұмысын жақсы білетін әрі беріліп істеп, ерінбей атқаратын.

Секретариаттағы жауапты әрі маңызды жұмыстың бірі – ағымдағы әр нөмірді жоспарлап, газеттің әр бетінің макетін сызу. Ширақ қимылдап, ұқыпты атқаруды, сонымен бірге белгілі бір машық пен тәжірибені талап ететін іс. Алғали ағамыздың осы істе де өзінше қалыптастырып алған дағдысы болатын.

Мәселен, ол кісі әуелі макет сызатын қарындашын құлағына қыстыра салған қалпы, бір қолына қыса ұстаған ұзын сызғышымен екінші қолының алақанын шапаттап біраз отырады. Содан кейін жұмыс үстелінің тартпасынан өзінше бір каталог тәрізді қалың оқушы дәптерін алып, парақтай бастайды. Тор көзді бұл дәптердің әр бетінде газет беттерінің алуан түрлі сызбалары (макеттерінің ықшам көшірмелері) өрнектелген. Оларды Алекең редакцияға газет алмасу жолымен күн құрғатпай келіп тұратын барлық облыстық, республикалық газеттерді, сондай-ақ орталық басылымдарды қарай отырып, сол басылымдардың макеттелуі өзіне ұнаған қайсыбір беттерінің сызбасын үлгі ретінде дәптеріне түсіріп қойған. Өз газетінің ағымдағы нөмірінің макетін сызбас бұрын ағамыз жаңағы «каталогты» аударыстырып отырып, қолындағы материалдардың ыңғайына қарай лайықты дейтінін таңдап алады. Онысы кәдімгі тігін ательесіндегі киім пішуші шебердің әр түрлі үлгілерге, әр түрлі мөлшерлерге лайықталған лекалосы секілді еді.

Рас, осылай баппен, баяу қимылдап отырғанда біраз мезгіл өтіп кететіні болады. Оның үстіне секретариатқа үздіксіз кіріп-шығып жататын әріптес қызметкерлермен азды-көпті тіл қағысу дағдысы тағы бар. Ал мұндай тіл қағысуларды Алекеңнің көңілі қалап тұрады. Жанына келген әріптесін кемі жарты сағат әңгімеге тартпай босатпайды. Ағамыздың әңгіме-дүкенді жақсы көретін ғадетін білетін әріптестері де қапелімде бұрылып кете баруға ол кісінің көңілін қимайды. Осының бәрі «уақытты ұрлайды». Ал газет жұмысы толассыз қозғалған конвейер секілді, үздік-создық тізбектің бір буынында іркіліс болса, бүкіл үдеріс тежеледі.

Мәселе осылай бағыт алып бара жатса, іске жауапты хатшының тікелей өзі араласады. Жұрғали ағай Алекеңе кереғар — қимыл-әрекеті шұғыл адам. Ондайда орынбасарының өгізаяң қозғалысынан әбден ішпысты болып кетеді білем, «Әй, әңгімесі таусылмайтын әпенді, әкел бері!» деп, ағамыздың үстелі үстінде қопырап жатқан материалдар үйіндісін алдына алдырады да, газеттің ішкі екі бетінің макетін Алекеңнің «каталогынсыз-ақ» тез-тез сыза салып, кейбір ұсақ-түйек кем-кетіктерін жетістіру үшін орынбасарына қарай ысырып тастайды.

Дегенмен Алғали ағамыз — осылай өгізаяңмен жай басып қозғалатынына қарамастан, өзіне тапсырылған жұмысқа келгенде ерінуді білмейтін еңбекқор кісі. Мәселен, әдетте, кешкілік жұмыс аяқталып, әріптестері үйді-үйлеріне қайта бастағанда, ол кісі әлі қызу жұмыстың қарбаласымен отырады. Тек телетайп байланысы аяқталып, секретариаттағы істері бір ыңғайға келгеннен кейін ғана орнынан көтеріледі. Онда да жұрт құсап бірден үйіне қайтпай, күн сайынғы атқаратын жұмысын газет шығып жатқан нағыз өндіріс ортасында одан әрі жалғастыру үшін енді баспаханаға бет алады.

Сол бетімен баспаханада газеттің соңғы беті беттеліп біткенше жүреді. Енді үйіне қайтқандай болып жинала бастағанда, өзімен жастары шамалас әрі бір кезде қызметтес болған (ағамыз бұл ұжымдағы еңбек жолын сонау «Екпінді құрылыста» корректор болып бастаған ғой), әрі Алекеңнің өтініш атаулыны жерге тастамайтын көңілшек мінезіне қанық корректор келіншектердің бірі: «Бәрібір осында жүрсің ғой, соңғы беттің корректурасын өзің оқи салшы», деп аяқ астынан қолқа салады. Бұл секілді өтінішке, әсіресе, Алекеңмен құрдас ретінде қатты қалжыңдасатын Тойдық апамыз үйір.

– Үйіңде сүр етің түгесіліп қалған жоқ па? – деп сұрайды ондайда ағамыз аяқасты өтінішті қабыл алмас бұрын. Мәселенің басын ашып алғысы келгендей, апайдың үйіндегі кебежесінен ет арылмайтынын біле тұра сөйтеді.

– Е-е, ет бар ғой! – деп қысқа қайырады Тойдық апамыз.

– Ендеше, үйіңе бар да, өзіңе жәлкі емес дейтіндей бір жілігің мен бірлі-екілі омыртқаңды былқылдатып аса бер…

Тойдық апамыз сылқ-сылқ күле құптаған қалпы үйіне кете барады – қалай дегенмен түннің бір уағына дейін баспахананың майлы бояуына былғанып, гранка оқығаннан гөрі, үйге барып ет асу әлдеқайда жеңіл әрі үйреншікті іс қой.

Көңілшектігіне қоса, ағамыздың ақ көңіл баладай аңқаулығы да болатын. Осындай әпенділігінен (сөздің жақсы мағынасында) кей-кейде күлкілі оқиғалардың «құрбаны» болып қалатыны да болушы еді. Алпыс үшінші жылы облыстық газеттер бір тарап барып, қайта шыға бастаған кезде бір шаңырақтың астында болған қазақ және орыс редакциялары кеңестік қызыл мерекелерді бір дастарқан басында атап өтеді екен (қазіргі корпоративтік кештер секілді). Сондай мерекелердің бірінің қарсаңында орыс редакциясындағы әріптестері алда болатын мерекелік дастарқанға қандай шарап қою мәселесін шешіп алмақ болып, редакция кеңсесі орналасқан Карев үйінің астындағы азық-түлік дүкенінен шараптың бірнеше түрін әкеліп, өздерінше дегустация жасайды білем. Бірер шөлмекті босатқаннан кейін өздерінің қазақ әріптестері де бар екені және шарап таңдауды олармен де келісіп алу керек болатыны естеріне түсіп, дәліздің екінші бетіндегі қазақ редакциясына жүгірсе, жұмыс аяқталған мезгіл екен, жұрт тарап кетіпті. Көршілерден қызметі қапелімде біте қоймайтын Алғали ағамыз ғана секретариатта отырған көрінеді. Орыс көршілер ағамызға қызыл шараптың шүпілдеген стаканын ұсынып:

– Кәне, дәмін татып көрші, алдағы отырысқа арнап алуға жарар ма екен? – деп өтінсе керек.

Күнұзаққы жұмыстан шаршаңқырап отырған ағамыз ұсынған шарапты қағып салып, қысқа ғана: «Пойдет!» десе керек.

Ағамыз – партия мүшесі, ал бұл дегеніңіз әрқашан түзу жүріп, байқап басуды талап ететін мәртебе. Осылай аңдаусыз айтылып қалған жалғыз ауыз сөзі үшін горкомның бюросынан бір-ақ шыққанын ол кісі көңілі келгенде қызық қылып айтып отырушы еді. Сөйтсе, әлгі «корпоративтік кештен» қызулы шыққан көрші газеттің екі-үш жас тілшісі түнгі көшеде милицияға ұсталып қалыпты. Партиялық тәртіптің қатал кезі ғой, газет ұжымы үшін лайықсыз осы бір оқиға кейін біраз әңгіме қоздырып, ақыры қалалық партия комитетінің бюросына дейін жетіп, осы іске қатысты болған (бар айыбы – бір стақан шарап ішіп, «Пойдет!» деген жалғыз ауыз сөзді айта салғаны!) Алғали ағамызға да түсінік беруге тура келсе керек.

Алекең қаламының жүрісі жорға, жап-жақсы журналист болатын. Әрине, секретариаттың қауырт жұмысы басқа іске мойын бұрғызбайды. Соған қарамастан, ара-тұра болса да, жап-жақсы мақалалар жазып тұрушы еді. Жазғандарын ұзақ толғатып, ұқыпты дайындайтын. Әсіресе, мақаланың тақырыбы қазақы мақамда, тартымды болғанын қалайтын. Әр түрлі деңгейдегі газеттерді қарай отырып, елең еткізер ерекше тақырып ұшырата қалса, сол бойда қойын дәптеріне түртіп алатын. Ойына ұнамды тақырып келе қалса, біз секілді жанында жүрген жастарға көрсетіп:

– Мына тақырыптарыма көз салып жіберші: «Өз баласын өзекке тепті». «Өкіріп» тұр емес пе! Моральдық тақырыптағы мақалаға қатып кетпей ме! Ал мынау ше: «Азаматтығы ауылға аян». Қалай, ә? – деп алдын ала «бақылаудан өткізіп» алатыны болушы еді.

Ондайын құлағы шалса, әріптес-құрдасы Жұрғали ағамыз:

– Тақырыбы келісіп-ақ тұр делік, ал мақалаң қайда? – деп қазбалай жөнелетін.

– Енді жазам, — дейді Алекең шімірікпестен.

– Әй, әпенді, мынауың «Өңгесі жоқ көнгесі, өлең айтар жеңгесінің» кебі ғой! — деп мазақтаушы еді Жұрғали құрдасы.

Ал Алекең болса:

– Әне, Жанғали да сөйтеді – мақаласын не очеркін жазбас бұрын, алдын ала апта бойы ойланып, әуелі тақырыбын қойып алады да, содан соң барып жазуға отырады. Сонысы дұрыс! — деп өз «әдісін» ақтай түседі…

Айтқандай, Алекең екеуміздің «татар іздеген» бір сапарымыз есіме түседі.

Мен облыстық газетке жұмысқа тұрған алғашқы жылдары Қазақстанда татар әдебиеті мен өнерінің күндері өтетін болды. Оның бірқыдыру шаралары Орал қаласында өткізілетін болып белгіленген еді. Өйткені басқа өңірлермен салыстырғанда, мұнда татар ұлтының өкілдері көп әрі олар облыс орталығында біркелкі шоғыр орналасқан. Әрі бұл өңір Татарстанға ең таяу аймақ. Былайша айтқанда, Қазаныңыз Оралға «тиіп тұр».

Осы маңызды мәдени шараның қарсаңында аяқ астынан редакторым шұғыл тапсырма бермесі бар ма:

— Алдағы күндердің ашылуына орайластырып осында келетін татар ақын-жазушыларының қайсыбір шығармаларын аударып жарияласақ па деп едік. Осындағы бірқатар жігіттер сені тәп-тәуір ақын дейді. Мына жинақтармен танысып, қазақша жатық сөйлетуге күшім жетеді-ау дегендей бір топ өлеңді іріктеп алып, аударып көрші, — деп татар тілінде басылған екі жинақты қолыма ұстатты.

Тапсырманың қандайынан болса да тартынуды білмейтін жаспыз, оның үстіне бұрын-соңды қолыма ала қоймаған мына шаруа таза шығармашылық тұрғысынан да қызғылықты болып көрінген соң қуана келістім де, кейінге қалдырмастан дереу қолға алдым. Қолға алуын алғаныммен, жаңа істің өзім ойлағандай оңайға түспейтіні салған беттен-ақ белгілі болып қалды. Редакторым қолыма ұстатқан кітапшаларды аударыстыра оқып қарасам, бірсыпыра танымал сөздерін түсінгеніммен (қайтсе де бауырлас тіл ғой), таза әдеби тілмен өрілген өлеңдеріне тісім бататын емес. Ақырғы айтпақ ойларын ұғына алмай дал болдым.

Аударуға әлім келмей, әуреленіп жүргенімді байқаған әріптес ағам Болат Қалиев:

– Өзіміздің Садық ақсақалға жолығып көрсеңші, — деп кеңес айтты.

Салып-ұрып Садық Ғайсин ақсақалға барайын. Қазақша қалам ұстаған, бұрындары әр түрлі газеттерде, радиода қызмет атқарған жүзтаныс адам. Алайда ол ағам жарытып көмектесе алмады. Тумысы татар дегені болмаса, осы жақта туып-өсіп, жергілікті жұрттың арасына сіңісіп, әбден қазақ болып кеткен адам ғой. Бар білетіні ауызекі әңгімеден аспайды екен. Дегенмен өзі көмектесе алмағанымен, қалада тұратын, бір білсе татар тілін осы кісі жетік біледі-ау деген бірнеше татар ағайындардың аты-жөндерін атап, мекенжайларын айтып берді.

«Танымайтын адамдардың үйіне бас-көз жоқ қалай жетіп барам?» деген қиналысымды бір бөлмеде қатар отыратын Алғали ағама білдіргендей болып едім. Ағамыз:

— Кешкісін, жұмыстан шыққан соң, шәйіңді ішіп алып, біздің үйдің маңына келе қал. Мен сені өзім танитын татарларыма да апарайын, — деп көңілімді бірлеп тастады.

Шынында да, таныс татарлары бар екен. Салық ағайдың «татарларына» қоса, оларға да «сәлем беріп» шықтық. Өз кезегінде олардың да көршілері (ағайындары, таныстары) бар дегендей, біреулерінің екіншілеріне сілтеуімен Алекең екеуміз екі кештің арасында бірталай татар отбасыларының есігін қақтық. Бір жақсысы, бас сұққан үйлерімізде ана тіліне жатық «әтилер» мен «әнилер» де бар еді. Әлекең болса, қашанғы жұртқа жұғысқыш ғадетімен олардың үйлеріне күнде көрісіп жүрген сыралғы адамдай салып-ұрып кіріп барып:

— Исәнбісіз? – деп қиыла татарша амандасқанда, үй иелерінің көңілдері майдай еріп, жайылып сала береді.

Сол сол-ақ, мен кезекті «әтимен» әңгімеге кірісем, ал Алекем болса, «әнимен» бірге асүй жаққа озып, шәй іше бастайды. Осылай бірінің білмегенін екіншісі біліп, бірінің ұғына алмағанын екіншісі түсініп дегендей, ақыры, екі ақынның он шақты өлеңінің жолма-жол аудармасын жасап алудың сәті түскен-ді.

 Аударма өлеңдер газетте жарияланды. Редакторым разы болды. Әріптестерім құттықтады.

— Өй-й, мыналарың татар жазды дейтіндей емес, әбден қазақша шығыпты ғой. Жуса болғандай екен… – деп Алекең де «ұры жымиыспен» күлімдеп қояды.

— Қаламақысын алған соң… – деймін мен де ағамның меңзеуіне жығыла.

Бүгінде мерейлі мерейтойына дайындалып жатқан туған газетіміздің ғасырлық шежіресінде осындай бір жақсы ағамыздың да өзіндік із қалдырғанын інілік ізетпен еске алып отырмын. Иә, қылдай қарамдығы жоқ, айрықша ақкөңіл ол кісіге біздер, жастар жағы: «Алекең деген ағам бар, ақ кіреуке жағам бар!», деп арсалаңдай амандасып, еркелеп тұрушы едік. Ал өмір көрген үлкендер жағы ағамыздың ерінбейтін еңбекқорлығына сүйсіне: «Е-е, Алғали «Орал өңірінің» еңбекторысы ғой!», деуші еді.

Ғарифолла КӨШЕНОВ,

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері,

 Алматы қаласы


«Сендерге ұрсып алып, соңынан өкінетінмін»

Күні: , 18 рет оқылды


Мәжит ағайды көп білемін деп те, аз білемін деп те айтуға болады. Аз білемін деп отырғаным, жалауы жығылуды білмейтін жалт-жұлт жиырмадан енді-енді асып жүрген кезімде көрдім Мәжақаңды. Айтпақшы, Мәжақаң деп отырғаным – Мәжит Қайырғалиұлы Қайырғалиев ағамыз ғой. Сонау ала-топалаң, алмағайып 90-жылдарда «Орал өңірі» газетінің 12 жылға жуық ноқтасын ұстаған бас сарапшысы.


 Жалаулы жиырмам деп отырғаным, сол тұста «Орал өңірінің» есігінен енді-енді еніп, тұлабойдағы дірілді баса алмаған, алакөбең шағым. Ондай кезде  жасы қырыққа таялып тұрған, мүйізі қарағайдай журналист ағаларға  өз бетіңмен жақындай аласың ба? Ал  жан-жағына биіктен көз салатын, кез келгенмен шүйіркелесе кетпейтін, айтарын ешкімнің бет-жүзіне қарамай, сарт еткізетін Мәжақаңмен «тем более». Маған ол кісі бірден қатал, тәкәппар көрінген. Сондықтан алыстан ғана сәлем беріп жүретінбіз біздер, жастар. Бұл аз білемін деп отырғанымнан шығып отыр ғой.

Сонымен келесі жылы қарашада 80-нің сеңгіріне аяқ басқалы отырған Мәжақаңмен «Орал өңірі» газетінің ғасырлық тойы қарсаңында шұрайлы әңгіменің шүйкесін созудың ыңғайы келді.

— «Орал өңірі» газетімен қарым-қатынасыңыз қай кезден бастау алады, аға?

— Сонау 50-жылдары кеңес елі бойынша Қазақстанның тың өлкелеріне аттаныстың дүркіреп тұрған шағы еді. Мектептегі кезімнен өлең жазатынмын. Содан 1956 жылы, Калмыков орта мектебінің 9-сыныбында оқып жүрген кезімде, «Тың батырларына» деген арнау өлеңімді «Орал өңірі» газетіне жолдап келіп жібердім. Күндердің күнінде ол жарияланды. Хамидолла Қыдыров, Әмин Фатихов деген ағаларымды газеттегі жазғандарынан білуші едім. Солар өлеңімді ұнатса керек. Содан бастап облыстық газет менің бір бүйірімді жылытып жататын. Мектепті көбі бес және төрттік бағамен тәмамдап, сол 1957 жылы Оралдың педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетіне еркін түсіп кеттім. Айтпақшы, кешегі алапат соғыстан елдің иіні әлі бүтінделе қоймаған жылдар ғой. Біздің үйдің де жағдайы сол елмен бірдей, оқуға баратын қаражат жоқ, пұлдай қоятын басы артық мал тағы жоқ. Алғашқыда «жұмыс істеймін бе?» — деп дағдарып жүргенімде, марқұм анам «Балам, бір қалсаң, қалып қоясың, қарайлама, бір жөні болар» — деген сөзін арқаланып аттанғанмын. Анамның сол ақылы дұрыс болғанын кейін түсіндім. Институттың екінші курсына дейін, яғни 1959 жылға дейін газетке ештеңе жаза қоймаппын. Бір күні ұстазымыз Тілеужанов Мәтжан ағай сабақ үстінде «Мәжит, сен редакцияға бірдеңе жазып па едің?» дегені. Мен ештеңе жазбағанымды айттым. «Сені шақырып жатыр, барып келші» — деді. Редакция ол тұста Карев үйіне қарсы жатқан, қазіргі №3 емхананың ауласында. Жүгіріп бардым. Ол кезде сырттай білуімше, бас редактор Байкенов Қарқабат ағай. Хамидолла ағай: «Сені редактор іздеп жатыр» — деді де, мені бірден  бас редакторға ертіп кірді. Амандық-саулықтан кейін Қарқабат ағай: «Сен өлең жазады екенсің ғой?» — деп сұрады. «Иә, жазамын» — дедім, қысыла үн қатып. Сол уақытта облыстық ақындар айтысы өтейін деп жатыр еді, мені соған қатыс деп шақырған екен. Мен бұрын-соңды айтысқа қатысып көрмегенімді айтқанмен, Қарқабат ағай мені қатысуға көндіріп тынды. Сонымен мен қаладағы ет комбинатының атынан, қарсылас ақын механикалық зауыт атынан облыстық ақындар айтысына қатысқанбыз. Араға бір жыл түскенде, 1960 жылы «Орал өңірінде» топтама өлеңдерім шықты. Менің редакциямен байланысым осылай басталған еді.

— Өлеңге бейімі бар жас ретінде танылып қалдыңыз. Институтта жүре береміз бе, аға, оқуды бітірмейміз бе?..

— Иә, содан 1962 жылы институтты бітіріп, Тайпақ ауданының «Котельников» кеңшарындағы сегізжылдық мектепке жолдамамен жұмысқа келдім. Бұл ауылда басқа ұлт өкілі басым еді, соған орай мектепте қазақ мұғалімдері де аз екен. Маған көп сағат берілді. Бір күні ауылдың көркемөнерпаздар үйірмесін құрайын деген ой келді басыма. Айтпақшы, институтта оқып жүргенімізде, біздер, студенттер «Қыз Жібек» операсын қойған едік. Сонда операны сүйемелдеп отыратын өнерлі студенттерден құрылған ансамбльді мен басқардым. Домбырада, скрипкада, мандолинада ойнайтынмын. Әлгі ансамбліміз операны қойғаннан кейін атағы дүрілдеп, қалаға жақын аудандарға, мысалы, Камен (қазіргі Тасқала) ауданына барып, концерт қойғанымыз есімде. Содан сөздің қысқасы, мектепте тек мұғалім болып жүре бермей, ауылдағы өнерлі жастардың басын құрап, көркемөнерпаздар үйірмесін құрдым. Бара-бара ауыл өнерпаздарының фестивальдарына қатыстық. Ансамбліміздің атағы ауданнан да асып кетті. Оның алдында Тайпақ ауданы таратылып, Чапаевқа қосылған еді. Бірақ көп ұзамай, аудан өз алдына құрылғалы жатыр деген хабар тарады. 1964 жылдың желтоқсанында мені ауданға шұғыл шақыртты. Барсам, Жұмақаев Төлеген ағай, Тәжімұқанов Мырзахмет ағай және сол кезде облыстық партия комитетінің хатшысы болып істейтін Жұмағалиев Бисен ағай, Табылдиев Тобанияз ағай төртеуі отыр екен.  «Апырмай, мені клуб немесе мәдениет үйінің меңгерушісі боласың» — деп шақыртты-ау  деп ойладым.

Сөйтсем, ағаларым одан да асырып жіберді. Аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі етіп тағайындады. Баяғыда аудан тарағанда, тек кітапхана қалған, қалғаны быт-шыт. Бәрін қайтадан бастауға тура келді ғой. Қысқарта айтсам, 1965 жылдан 1971 жылға дейін осы қызметті атқардым. Қазан төңкерісінің 50 жылдығы, Лениннің туғанына 100 жыл деген сол кездегі ұлы мерекелерді абыроймен өткіздік. Тайпақ аудандық мәдениет бөлімі облыста Орал қаласынан кейін екінші орын алып, атағымыз алысқа кетті.

— «Орал өңірі» газетіне қай жылы келіп едіңіз?

— Мәдениет бөлімінің меңгерушісі болып жеті жыл істегеннен кейін, әр түрлі себептермен Орал қаласына қоныс аударуға тура келді. Облыстық кинофикация басқармасының бастығы, марқұм Рахметова Мәжитқызы Ғарифа апай бір тамаша жан еді. Мені жұмыс бабында жақсы білетін. Сол кісінің қарауында жұмыс істедім. Бара-бара ол апамыз сол кездегі қаладағы ірі кинотеатр «Мирге» директорлыққа жұмсады. Сөйтсем, оның қарауына тағы үш кинотеатр («Аврора», «Ленин комсомолы», Гагарин атындағы) кіреді екен. Әрине, «Жаңадан келген адамды бірден директорлыққа қойды» — деп күндеушілер де болмай қалған жоқ. Бірақ ер мінезді Ғарифа апамыз оларды құлағына да ілген жоқ, маған «Қысылма, жұмыс істей бер!» — деді.

Ол кісінің жақсылығын ұмытпаймын, өмір бойы қарыздармын… Осы жылдарда «Орал өңірі» газетімен қарым-қатынасымды үзген жоқпын, жазып тұрдым. Ол  уақытта журналистер Ғарифолла, Тихон, кейін марқұм болып кеткен Ораз Мұсақұлов, Азамат Иманбаев бар, жақсы байланыста болдық. Марқұм Қабдырахим Өтепбергеновпен жақын сырластым. Тихон бастап, осы жігіттер газеттің сол кездегі редакторы Нұрмұхамедов Хабер ағайға айтқан ғой, қолынан жазу келетін жігіт деп мені. Содан 1972 жылы тамыз айында редакцияға түпкілікті  жұмысқа келдім. Кіші әдеби қызметкер болып Орынбасаров Қосаман ағайдың бөліміне жұмысқа қабылдандым. 1977 жылы  мамыр  айынан  бастап газетке  редактор  болып Бақтыбай Далабайұлы келді ғой. Ол азамат газетке, ұжымға зор еңбек сіңірді. Жұмысты жаңаша ұйымдастыруға күш салды. Есіңде ме, журналистердің ауыр еңбегін жеңілдетуге, газеттің ұшқырлығын арттыруда жаңаша әдістер ойлап, оны тәжірибеге енгізді ғой. Қызметкерлердің тұрмыстық жағдайын, оларды тұрғын үймен қамту да бар ызбынын салды. Сол тұста аға тілші болдым. Бөлім меңгерушісі, сәл кейін бас редактордың орынбасары болғанымды өзің жақсы білесің. Одан   беріректе  бас  редакторлыққа  тағайындалдым.

— Сол кездегі облыс басшысы Нәжімеден Есқалиевтің редакцияға келіп, сізді бас редакторлыққа тағайындаған жиналыста мен де болдым…

— Иә, 1991 жылдың 25 қарашасы ғой… Редактор Ғарифолла Көшенов  облыстық телерадио комитетіне төраға болып тағайындалып, орнына мені қойды ғой. Келесі күні туған күнім болатын, соған жасаған сыйлықтай болды (күлді).

— Менің сұрайын дегенім… Сол жиналыстан кейін сіздің тұстастарыңыз, құрдастарыңыз көбі сыпырылып, жұмыстан өз еріктерімен босап кетті ғой?..

— Жалпы, ол жиналыста кейбір тұстастарым «Редакторды сайлап қою керек» — деп қарсы болғанын сен де естідің ғой… Мен облыс басшысына «Мені редактор етіп қойыңдар» — деп сұрап бармағанымды сен жақсы білесің.

Редакторлықтан дәметіп жүргендер ренжісе, ренжіген шығар… Мен ешкімді жұмыстан қуған жоқпын. Сол кетіп қалғандардың бірқатары кейін қайтып келді, оны да жақсы білесің.

Редакторымыз  сол  кездегі  нарықтық  қатынастың  қыспағынан  ұжымды  аман  алып  шығу үшін  қолдан  келгеннің  бәрін  жасады. Жалақыны  айлап  алмаған  журналистер  де елмен  бірге  қоңылтақ  тұрмыстың  қамытын  киді. Газетке шаруашылықтар  жөнінде  ақылы материалдар,  арнайы  беттер  беріп, орнына сиыр,  жылқы  алып, оны  ұжымға  бөліп  беріп, амалдап отырдық. Қызметкерлердің   жалақы  алмағандықтан, пәтерлеріндегі  жылу  мен  ыстық  суға  қордаланған  қарыздарынан  құтылу  үшін  бас  редакторымыз  осы  жолдардың  авторын бұл  жұмысқа  басы  байлы  жекті.  Жылу беретін  мекемемен  арнайы  келісімшарт  жасалып,  ақылы  беттер,  материалдар  ұйымдастырылып,   қарыздарымыздан  құтылдық.

Сұхбатымыз аяқталып, Мәжақаң қайтуға жиналды. Жылы қоштастық. Күлтеленген толқынды шаштары бір кезде желкесінде жалданып тұратын. Қазір әбден сирепті. «Анау шаштың талайының ағарып, сиреуіне мен де себепкер болдым-ау, аға!..» — дей жаздап, тілімді тістеп қалдым…  Оның орнына «80 деген немене, қыр астында тұр, аға! Жасаған ие, сізге 100-ге жетуді бұйыртқай?» — дедім  іштей.

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ

 

Осындайда ойға оралады:

Мәжақаң обалы қайсы, орайы келіп жатса, ұжыммен арқа-жарқа отыруды онша жек көрмейтін. Арнайы жиһаздалған шағын демалыс бөлмеміз болды. Ол жерге газетте бұрын қызмет атқарып кеткен зейнеткер ардагерлерімізді шақыртып, мерекелерде қонақасы беретін. Қаржылық жағдайдың қиындығына қарамастан, қарияларға аз да болса, ақшалай сый-сияпат жасауға тырысатын, бас редактор. Ал тым жиі болмаса да, үлкен жұманың соңына қарай, жұмыстың аяғына таман ұжым болып, өзіміз кейде жинала қалатынбыз. Өзі шағын бөлмені жиырма шақты қызметкер шүпілдете толтырып, талай шалқып отырып едік, шіркін-ай!  Бірақ бас редакторымыз ертеңіне ештеңе болмағандай, жұмысқа келгенде екі аяғымызды бір кебіске тығып жіберетін. Сол қылығы жанымызға әбден батты. Күндердің-күнінде менің саяжайымда бір демалудың реті келіп қалды. Мысық табандап барып, оған бас сарапшымыз Мәжақаңды да шақырдым. Келісті. Жақсы отырдық. Түннің біруағы болып қалса да, асықпадық. Көңіл шіркін, әбден асып-тасып ернеуінен шөпілдеп тұрғанда, Мәжақаңды сейілдеп келуге шақырайын. Бастығымыз да көңілді, келісе кетті. Сүттей төгілген ай сәулесіне шомылып, екеуміз әрлі берлі қыдырайық. Содан «Аға, біз сізді өте жақсы көреміз, тек бізге көп ұрыспасаңызшы» — деппін. «Иә, ондай мінезім бар, кейде сіздерге ұрсып алып, соңынан өкінетінім рас…» — деп ағамыз жайылып түссін. Қысқасы, бас редакторымыз енді бізге мейіріммен қарайтын болды деп мен мәз-мейраммын. Одан әрі сүт пісірім уақыт отырғаннан кейін Мәжақаң үйіне қайтып кетті. Біз әрі қарай жалғастырдық… Келесі күні саяжайда қара басып, ұйықтап қалыппыз. Түс қайта жұмысқа келсек, Мәжақаң «Орал өңірі» ұжымы отыратын екі этажды дірілдетіп жатыр екен. Қабылдау бөлмесінде отыратын хатшы қыз Кенжегүлдің: «Мәжит Қайырғалиевич қамшысын суға малып, сендерді күтіп отыр» — дегені бізді одан сайын дірілдетті. Қалай кіргенім есімде жоқ, Мәжақаңның алдына. Бас редактордың қос иығында ашудың қос  айдаһары, Алла-ай, бет қаратпайды-ай… Кешегі ай сәулесінің астында айқұшақ болып қыдырған  ағамыз жоқ, оның орнында басқа Қайырғалиев отыр… Қысқасы, «Жұмыстан кешіккенің жөнінде түсініктеме жаз» — деген әмірді арқалап, ағамыздың кабинетінен жердің астымен шықтым. Түсініктеме жазылды. Бірақ обалы қайсы, Мәжақаң жағдайды одан әрі ушықтырмады. Сірә, бізді қорқытып алайын дегені шығар. Ол кезде түсінбедік пе?.. Сонысы дұрыс болған-ау,  дейміз бүгінде.

 * * *

«Жұт жеті ағайынды» дегендей, сол кезде электр жарығы да жиі өшетін. Бір күні баспахана, редакция ғимараты жарықсыз қалды. Ол ұзаққа созылатын болды. Сонда бас редакторымыз не істеді дейсіз ғой. Редакциядағы үш компьютерді үш операторымен көлігіне тиеп, өз үйіне алып кетті. Оларға қоса, кезекшілер мен корректорлар бірге кетті. Содан газеттің бірнеше санын редактордың үйінен теріп, құрып, қаттап дегендей, Оралдағы жеке баспаханалардың бірінен тоқтаусыз шығарып тұрдық. Тап сол сәтте редактор Қайырғалиевке «Газетті қалай шығарсаң, олай шығар» — деген ешкім болған жоқ. Алайда  редактор газетті қиындықтарға қарамастан, ақшаларына жаздырып алып күтіп жүретін оқырмандарын сыйлағандықтан, осындай шалт қадамға барған ғой. Айтпақшы, редактордың үйінде жатып алып, газетіміздің кезекті сандарын әзірлегендер: «Гүлмария жеңгеміз үш мезгіл тамағымызды дайындап, жұмысқа барлық жағдайды жасады» — деп мәз болып келді.

 * * *

Газет үшін қате кетсе, «катастрофа». Сол пәлеңіз бір күні кетіп қалды. Тура бірінші бетте. Бас тақырыпта. Келесі күні баяғы «Дастанның» «Орал өңіріне» тиесілі қос қабаты Мәжақаңның қаһарынан қақ айырылардай болып жатты. Айқай шабыспен поштада аудандарға жөнелтілгелі  жатқан «Орал өңірінің» түнде баспаханадан шыққан бумаларын «тұтқындап», редакцияға кері тасыдық. Оларды әкеліп қате кеткен бірінші бетпен оған ілесіп жүретін соңғы бетті жұлып алып көзін құртып, баспаханада қайта бастыртып, қолмен қайта бумаладық. Ол кезде қиын жағдайға байланысты газетіміздің таралымы төмендеп, бес мыңды төңіректеп қалған-тұғын. Бірақ сол бес мыңға жуық таралымның өзі көп болады екен. Таңертеңнен екінті ауғанша ақ тер, көк тер болдық. Бұл жұмысқа журналистер өз алдына, редакцияның еден жуушысы мен шопырына дейін жұмылдырған бас редакторымыз арасында өзі де келіп, қолдап көмектесіп кетеді. Қате жібергендерді қалай жазалаймын десе де, редактордың еркінде еді. Оның үстіне газеттің беттерін қайта бастыруға кеткен қағаз, бояу, электр қуаты, тасымал сияқты  қосымша шығын бар, ол дегеніңіз қарайған ақша. Шындап келгенде,  оларды қатені жіберген кінәлілер (корректор, кезекші тілші, бет құрушы және т.б.) өтеуі тиіс.  Бірақ обалы қайсы, Мәжит Қайырғалиұлы мұның да тігісін жатқызып жіберді. Қатеге кінәлілерді жазаламады.

* * *

Бас редакторымыздың жұмысымызға енгізген бір талабы біздің арқамызға әбден батты. Ол кезде нарықтық қарым-қатынастың енді-енді еніп жатқан кезі. Қай-қай салада да қиындық бастан асады. Жалақы, зейнетақы дегенді жұрт ұмыта жаздаған кезең. Газеттің де жағдайы мүшкілденіп, аптасына бір рет (айлап шықпай қалған кезіміз де болды) тәлтіректеп, әрең шығатын жағдайға жетті. Журналистер екі қолын қайда қоярға білмей отыратын апталар көбейген. Сондай шақтарда күн сайын әр журналист 250 жол авторлық мақала ұйымдастырып (мамандардың, еңбеккерлердің атынан) тапсырып отыруы тиіс. Ол үшін қабылдау  бөлмесінде тапсырылған материалдарды күн сайын сағат кешкі 18-00-де тіркеп отыратын журнал қойылды. Егер 250 жол материал тапсырылмаса, Мәжақаң қаһарына мінеді. Мәліметтерін алып, біреудің атынан мақала жазу дегеннің қандай «оңбаған» жұмыс екенін қаламдастарым жақсы білетін шығар. Мұны да Мәжақаң журналистер «қаламсапқа сүйеніп»  отырмасын деп әдейі ойлап тапқан. Қолы бос журналистің «желіп кететінін» бас редакторымыз жақсы біледі. Сөйтіп, күн сайын 250 жол мақала тапсырамыз деп талай «желіп кетуден» аман қалыппыз. Мұны да кейін түсіндік қой…


Құрметті оқырман!

Күні: , 21 рет оқылды

100  жыл  бұрын


Алғашқы санының жарық көргеніне 100 жыл толған «Орал өңірі» газеті өзінің түп бастауын «Ұран» үн қағазынан алады. Ол дәл бір ғасыр бұрын, араб әліпбиімен жарияланып тұрыпты. Сан жылдар жылжып өткенде «Ұранның» біздің қолымызға тигені әзірге 9-ақ нөмір. Оны нақтылай түссек: №6, 1 қыркүйек, 1917 жыл, жұма; №7, 12 қыркүйек, 1917 жыл, сейсенбі; №8, 26 қыркүйек, 1917 жыл, сейсенбі; №9, 7 қазан, 1917 жыл, сейсенбі; №20, 31 желтоқсан, 1917 жыл, жексенбі; №24, 16 ақпан, 1918 жыл, жұма; №28 (датасы белгісіз);

№30, 28 (10) наурыз, 1918 жыл, бейсенбі; №38, 16 (3) мамыр, 1918 жыл, бейсенбі.

«Орал өңірінің» бүгінгі жарық көрген сейсенбілік нөмірі осыдан тура 100 жыл бұрын оқырмандарының қолына тиген «Ұранның» кезекті 7 санымен тұспа-тұс келіп отыр.

Біз бүгін тарихтан жеткен тәбәрік нөмірдің бұдан бір ғасыр бұрын не туралы жазып, баяндағанын оқырмандарымыздың назарына ұсынуды жөн көрдік.

«Ұранның» материалдарын араб әліпбиімен кириллицаға аударған баспасөз тарихын зерттеуші, белгілі журналист Қазбек Құттымұратұлы.


 

№ 7       сентябрь  12  жылан 1917          сейсенбі          №7

«ҰРАН»

газитасы Хан Ордасында жетісіне бір шығады

1917 жыл иул (июль-шілде – ауд.) (28) да шыға бастады.

Жазылу бағасы: жылдығы 5 сом, жарты жылдығы 3 …, үш айлығы 1,75…

Иғлан бағасы: бірінші бетте жолы 30 т., төртінші бетте жолы 20 т., бірден артық басу келісуінше.

Нөмірі 10 тиын

Хабарласушыларға адрес: Ханская ставка, Астр. губ. Ред. газ. «Уранъ»

   

Земстуо сайлауын қалай өтеуге?

(басы өткен санда)

Сайлаушылар міндеті

1) Сайлаушылар сайлау күні комисия ашылысымен сайлау үйіне келіп, сайлау запискесін салады. Салғандар, яки запискасы қабылданғандар өзге сайлаушыларға тығыздық етпей, үйден шығып, орын босатып тұруы керек.

2) Әр сайлаушы сайлауға келгенде сайлаушы өзі екендігін ыспатталып кіргізіледі. Қалай ыспаттау ретін сайлау комиссиясы өзі біледі. Камисия записканы қабылдамаса, не себеппен қабылданбағанын көрсетіп, протоколға тіркейді. Сайлаушы өзін …мен болса да, сайлаушы екенін ыспаттауға болады.

3) Сайлау болып жатқанда сайлау үйінің не ішінде болсын, не тысында болсын, «пәленшені сайла» деп ел тарту болмасын. Председатель сайлау үйінде тәртіпсіздік болмауын қарайды. Сайлау запискесін оқыған һәм санаған уақытта комиссия отырған столға келіп, бір де де сөз айтпас, сөз таластырмас. Әгәрдә бұл тәртіпті бұзушы болса, камисия сонда-ақ үйден қуып шығарар.

4) Сайлау запискасын салуға арнаулы жеке қобди болмақ. Оның записка салғандай тесігі болмақ. Бұл қобди записка салынбастан бұрын записка салушыларға көрсетіледі: қобдидың іші саңғырлаған бос екендігі, өзге тесігі жоқ екендігі. Осылайша мәлімденген соң қобдидың тесігі председательдің мөрімен пешеттеліп, сорғышпен пешеттелген барлық қағаздың үстіне председатель һәм өзге ағзалар қол қояды. Басы-қасында болған шет адамдар да өз еркімен қол қоюға болады.

5) Сайлау қағазы қадімгі жазу жазатын қағаздың сегіздің біріне жазылады. Бір бетіне гласный сайланатын адамдардың фамилиясы, аты, әкесінің аты жазылады. Екінші бетіне дым жазылмайды. Тап-таза сақталады. Осы шарттар орындалмағанда, записка іске аспай, далада қалады. Және, көрсетілген гласныйлардың саны селский сайлау округындағы сайланатындардан артық болмасын.

6) Сайланушылардан біреудің аты өзге біреумен аттас болып, шатасуға себеп болатын болса, сайлаушылар сайлаған гласныйларының атының тұсына тұрған жерін, списокке тігілген нөмірін қоса жазуға керек. Мұндай записканың жарап-жарамайтындығын камисия өзі айырмақ.

7) Сайлау запискасын күні бұрын үйіне алып, жазып қоюға да болады. Тап сайлауға келген уақытында жазса да болады. Записканың жазу жазылмаған ақ жағын сыртына қаратып бүктеп, күнібұрын болса, күнібұрын деп сайлаушы өз қолымен комисия председателіне тапсырады. Председатель запсиканы алысымен ашпастан, яки конверті болса жыртпастан сол күйінше сайлаушының көзінше қобдиға салады. Қобдиға әлігі записканың салынғандығына списоктегі нөмірінің тұсына белгі қояды. Қобди тұрған столға сайлаушылар бір-бірден келуге.

8) Сайлау болған күні кешкі сегіз сағатта сайлау үйінің есігі жабылады. Запискалардың сол сегіз сағатқа шейін қобдиға түскендері ғана есепке алынады. Запискалар салынып біткен соң қобдидың аузы пешеттеліп, күзеттіріледі. Председатель қанша адамның қағаз салғанын естіртіп, оны протоколға тіркеледі.

9) Запискаларды санау ертеңіне болады. Таңертеңгі сегіз сағат пен кешкі сегіздің арасында. Камисия келіп, мәжіліс ашылған соң қобдидың пешеті аман тұрған ба, бұзылмаған ба, әбден қаралады. Бүтін екендігін анық білген соң пешетті бұзып, аузын ашып, запискаларды санап бастайды. Записка саны сайлауға қатысушылардың санынан артық ия кем болса, протоколға тіркеледі. Бір санап болған соң нөмір қойылып, қайтадан саналып шығады. (Аяғы бар)

Жоқшы

 

Орысқа жер сату һәм қыр қаласы Жәнібек

(басы өткен нөмірде)

Шашық хуторлардың зарарына ғана қазақтар қанағат етеді: 1904 жылы Саратаудан Астрханға тартылған теміржолдың қазақ жерінен өткен жерлерінде Жәнібек деген станса салынды. Бұл стансаның түбіне орыстар үй сала бастады. Орнын қазақтардан 5-10 сомға сатып алып, мұның түбінің зарарлы екеніне көзі жеткен бірқатар адам қаралардың қала салдырмасқа еткен амалы, арызы, обшестуаның пригоуоры (қоғамның өкімі – ауд.) кешегі кесір хүкіметтің бөкпесінде қалды. Енді Жәнібек үш жүз (300) үй шамалы қала болып алды. Поселок атанды. Мұныменен тұрмады, бұл күнде горд (қала – ауд.) болуды ізденді. Еңбегі босқа кетпеді, кешегі кесірлі хүкіметтің тұсында, кесірлі әкімдердің жасасып кеткен планы (жоспары – ауд.) бойынша жақын арада горд болып шықты. Үйезсіз-ақ «қыр қаласы – Жәнібек» болды!

Қазір енді анық білінді: барлық «іші лас, сырты таза» залымдардың құрған планы, көздеген мақсұты мынау екен: Жәнібекті горд жасап, Таловка уезіне тіркеп, тұрған жерінен, яғни қазақ жерінен жер кестіріп алып, һәм қазақ жеріндегі барлық шашық хуторларды Жәнібекке тіркеп, Тарғын болысының барлық пайдалы жерін өздеріне қаратып алмақ. Ал енді бұл планды қалай орындау керек? Яғни қазақ жеріндегі шашық хутордарды қалайша тұрған орындарында қалдырып, Жәнібекпен арасындағы 3-4 уолыстың қазағын қалай жоқ етіп, жерді босату керек?

Бұған амалы мынау болды:

1) Шашық хуторлардың қожаларынан губернский комисияларға арыз бергізді: «қазақтар күштеп бізді нығыздайды, мұның бір тыйымы болса екен» деп. Бұған губернский земелный комитет тәдбир етеді: «Хуторлар бұрынғы күйінше орнында тұрсын, учредительный собранияға шейін һәм қазақтар тығыздалмасын» деп.

2) Жәнібек комитеті хабар берген: «қазақтар жиналып, қазақ жеріндегі орыстардың егіндерін жорта бүлдіріп, малдарына жегізіп жатыр, һәм малдарын бізден шауып, тартып алып жатыр. һәм егіндерімізді талап та алмақшылар, мұның үстіне германский проуакатсиа (германдық арандату – ауд.) бар» деп. Бұған қарсы ғамал ету үшін салдат сұраған. Осы арыз, осы шақырумен 1-нші аугуста (тамызда – ауд.) Жәнібекке елуден аса салдат келіп, қазақ ішіне шығып, бірнеше қазақтарды ұстап алып, өлімші қылып … … (бір жол оқылмайды, қиылып қалған – ауд.) Біреулерінің үйлерін шауып, талап, кейбіреулерден путраба төлетіп, кейбіреулерінен өткен заманда … орысқа тіл тигізгеніңнің, қол тигізгеніңнің айыбы деп оның малымен төлеулер төлетіп, қырғидай тиіп, жаудай шауып жүргенде, баяғы қуылуға лайықты (?) қазақтар қатын-бала, мал-мүлкін тастап, қашып кете де бастады. Ендігі көшіп те үлгеретін еді, тек … комитеттен мүшелер келіп, Астрханнан келген дырауларға арыз айтып, (сөйлесіп емес) салдаттар қайтарылды. Сотсыз … сабау һәм самосуд жасаушылардың ғамалын прокурор серігі … губернский комитеттен кәсіпкерлер һәм жұмысшы, салдатский депутаттардың кеңсесінен шығарылған мүшелер алдында судейный дознания (сот тексерісін – ауд.) жасап, жабылған жалалардан қазақтардың нақақ екенін біліп қайтқан соң … баяғы қашқын қазақтар үйлеріне қайтып барып отыр.

 

Мұнда кім айыпты?

Қазақтың ортақ жеріне, бағусыз көп малының ортасына алып барып егін салдырған кім? –

Жер сатушы!

Қазақ ортасына егін салдырып, бұл күнде көп қазақты жерден, судан айырып, һәм айырайын деп отырған кім? – Жер сатушы!

Жәнібекті салдырып, горд жасатып, қазақтардың көп жеріне қол создырып қойған кім? – Жер сатушы!

Мал баққан қазақтарды егін салушы орыстармен жауластырып қойған кім? – Жер сатушы!

Қазақ ішіне салдат шығып, қазақтарды өлімші етіп сабауға, ұстауға, дүниесін талатуға, қаңғыртып қашыруға, қатын-баласының жүрегін жарып қорқытуға һәм бүкіл қазақтың сүйегін сырқыратуға бас себеп болған кім? – Жер сатушы! Бұларға «жер сатпаңыз, зиянды» деп білетін саналы адамдар айтпады ма? Айтушы да, айтпаушы да болды. Біреу зарарын айтқан кісінің тілін алмады. Оны қас көрді. Жер сатудың қанша зарары бар екендігін айтып, халыққа түсіндірмеушілер, айтпағанымен тұрмады. Жер сатуды һәм орыс малын алып бағуды мақұлдап жүрді. Байғұс жарайлар, жерменен тамағын асырасын деп, қамқоршылық қылған болып, сүйікті көрінді. Қашан да сасық ми, салқын жүрек, санасыздардан үміт жоқ!

Таныс

 

Бірінші махрұм мұсылман солдаттарының күні

(Бүтін Русия мұсұлман харбі шорасынан)

Өткен июль айының ішінде Қазанда үш съез болды: «жалпы Русия мұсұлмандарының съезі», «Бүтін Русия ислам ғұламасының съезі», «Бүтін мұсыслман әскерлерінің съезі» болды. 22-сі күні сол үш үлкен съездің бас қосқан жиылысы болып, мына қаулыларды шығарып еді:

1) ұлттық һәм мәдениет автономиясы 2) мұсылман әскерлерінен жеке милли фарақалар(?!) құру. Мұның үстіне, алдымызда ел құрылтайы тұр. Ел құрылтайына жерсіз шаруамен күн көргендердің сөз сөйлейтін саналы мұсылман солдаттарын сайлап қалу – алдымызда тұр.

Жоғарыда айтылған үлкен үш … … (газет беті жыртылған – ауд.)

… мұсылмандарының харбі шурасы өтес деп бізге тапсырды.

Мұның үшін харбі шура жардемге мұхтаж. Сондықтан бірінші махрұм күнін «Мұсылман салдаттарының күні» деген мейрам қылып, осы мейрамды сол күні жер жерде жасауға, солай етіп елден жәрдем жиюға харбі шура қаулы жасады. Ол күнге арналып, жеке бағдарлықтар, ашық хаттар, кітаптар сатып, кружкалармен ақша жиюға, латарей, аллигрий ойындарын…

… сол күні «мұсылман солдаттарының күні» пайдасына майын алуға. Ресторан (мейрамхана –  ауд.), чайни (шәйхана – ауд.), номер хошаларныа һәм саудагерлерге сол күнгі саудаларынан, крестиандарға қолдарындағы малдарынан, жұмысшы, приказшиктер тағы басқа адамдар сол күнгі алатын жалубналарынан (жалақысынан – ауд.) біршама брусентін (пайызын – ауд.) белгілеуі туралы харбі шура қаулысын бекітті.

Бірінші махрұмда «мұсұлмандар салдаттарының күні» жаса… … .

…халық, оқушылар, оқытушылар, крестиандар, жұмысшылар, социалистер һәм басқа ұйымдарға:

б) Харбі комитеттер жоқ жерлерде, тек ұлт ұйымына.

т) олар да болмаған жерде белгілі білген адамдарына хат жазып, осы мейрамды жасауын никлиз(?!) етпек.

Жоғарыда айтылған орындар, бірінші махрұм күнінің, «мұсылман салдаттарының күні» болуын тілесе, сол күнді мейрам етіп, харбі шураға жәрдем етуден бойын тек сақтамаса, ол күні жәрдем етуді тиісті көрсе, тілегін төмендегі адреспен білдірсін. Ашық хат, кітап туралы ғаламдардың қаншадан керек боларын білгізсін. Һәм өздерінің адресін көрсетсін.

Бүтін Русия мұсұлман харбі шурасының «мал мүлік бөлімі».

Адрес:

Казань, Всероссийское Мусульманское Военное Шуро. Комиссия по устройству праздника «День солдата мусульманина».

Телеграмм үшін:

Казань Вашуро Финансовый отдел

   

25-інші июнь жарлығы тақырыпты Ішкі Орда бірінші һәм екінші округтердің атқа мінген жақсылары жігіттерден жүздеп, мыңдап ақша алып еді набордан қалдырамыз деп, қалғаны қалып, қалмағаны сол кірумен кетіп еді. Бостандық болып жігіттер елдеріне келген соң, былтырғы ақшасын алған жақсылардың үстінен арыз беріп жүреді екен, жігіттердің сол арыздары бойынша болса керек. Екінші округтен тоғыз кісі қолға алынды. Екінші округ 6-ншы бөлімнен жеті кісі, үшінші бөлімнен екі кісі. 6-бөлімнен жеті кісінің бізге білінге… … … (бірнеше жол жыртылған – ауд.) старшина Махмет Юмпалиев (Юсқалиев?!) һәм Анис (Әнес – ауд.), Қажығали, Жұн (Жұрын?!) балалары. Үшінші бөлімнен доқтор Махмуд Шолтуров.

Үбіш ИМАНҰЛЫ

   

Почта телеграф арттырған ақылар

Почта телеграф министрінің 21-нші июльде 1917-нші жылда шығарған жарлығы бойынша 15 августан бастап почта телеграф ақылары өсті.

1) Бандероль ақылары:

А) баспа заттар болса һәм бір лоттан аспаса, қала ішінде екі тиын. Лоттан асса, әр төрт лотына екі тиын, бір қаладан екінші қалаға жіберетін болса, әр екі лотына екі тиын.

Б) Іс қағаздары болса, қала ішінде әр екі лотына екі тиын, бірақ ондай бандеролдың ең азынан он тиыннан кем етпейді. Бір қаладан екінші қалаға жіберетін болса, әр бір лотынан екі тиын алынады. Ең азынан он бес тиыннан кем алмайды.

В) Тауар түрліктері болса, әр бір лотынан бір тиын алынады.

Ең азынан бес тиын.

2) ашық хаттар ақылары: қала ішінде, бір қаладан екінші қалаға жібергенде де бес тиын, ж… мен открыткалар он тиын, (әр сыңары бес тиын)

3) жабық хаттар ақылары:

а) қала ішінде әр отыз грамына бір тиын, бір қаладан екінші қалаға жіберетін болса, әр он бес грамына он бес тиын.

4) Карточка ақылары: құттықтау һәм сәлемдесу карточка ақылары жабық хаттар дегендей.

5) Заказной хаттар ақылары:

заказной хаттардың салмақ  жағының ақылары жай жабық дегендей заказ ақысы хат басынан жиырма тиын.

(Бірнеше жол жыртылған – ауд.)

…да, бандерол, басыл… …а да жиырма тиын.

7) Ақшалы хаттар ақылары:

1) қала ішінде болса салмақ ақысы әр отыз грамына он бес тиын, страховай ақысы килесі пунктте айтылған бөтен қалалық хаттар дегендей. 2) бөтен қалалық хаттар болса, салмақ ақысы әр он бес лотынан он бес тиын. Страховай ақысы он бес сомнан аспаса бес тиын, жүз елу бес сомнан аспаса отыз тиын, жүз елу бес сомнан асқанын әр жүзінен отыз тиыннан алады.

8) Переуод ақылары: жиырма бес сомнан аспаған переуод он бес тиын, жүз сомнан аспағаны елу тиын, жүз сомнан асқаның әр жүзінен (толық болсын болмасын) елу тиыннан алады.

 

Қырда

Сайрандап сахраны жүрдім кезіп,

Қуаныш, жүруменен шаттық сезіп.

Сергіді жас жүрегім жалқын басқан,

Кешегі қара күннің кеткен езіп.

Қол-басым азат болып,  көңіл тасқан,

Көрмеген мұндай дәурен бала жастан

Керіліп екі қолды сермегенде,

Көзіме тең көрінді жер мен аспан.

Көк орай аяқ астым – бейне кілем,

Сар басты жоңышқалар қызыл күрең.

Биеке, нарлау, жусан, ақ бас селеу,

Бәрі де қуанышты анық білем.

Құттықтап бостандықпен  жүрген күйді,

Бетіме ескен жел де жылы тиді.

«Өзің би, өзің патша,  нұр есен…» деп

Шөп біткен тәжім  қылып басын иді.

Мен бұған бұрынғыдан  жаман тастым,

Керіліп, көтеріле аяқ бастым.

Масайрап өз-өзімне бойым балқып,

Алдағы сағымданған  белден астым.

Кеш болып сол арада күн де батты,

Шық түсіп, жердің жүзі мұнар тартты.

Ауылға – өз аулыма бет түзедім.

Қамшылап астымдағы мінген атты…

Би Мұхаммед МАЙЛИН

   

VI телеграм ақылары:

Қала ішінде хабарласқаны телеграм ақысы сөз басына бес тиын, қалалар арасындағы хабарласу телеграмы сөз басына он тиын, срокты, яғни асығыс телеграм сөз басы жиырма тиын құттықтау телеграм сөз басы алпыс тиын.

Жай телеграмдардың депешалық ақысы бұрынғы қалыпша отыз тиын, срокты телеграмдың депешалык ақысы үш есе артық.

18 анықтаумен соғылған телеграм ақысы жай телеграмнан екі есе артық. 19 анықтаумен соғылған срокты телеграм ақысы төрт есе артық.

Басқармадан: газетамыздың бас жазушысы Абдолазаиз Мұса он күн срокпен аулына кеткенде екінші жазушысы Нығман Манаев қатты науқастанып қалды. Сондықтан «Ұран»-ның бұл номері уақыттан кешігіп һәм екі бет кем шықты. Оқушыларымыздан ғафу өтінеміз.

Шығарушысы: Ғабдулғазиз Муси

(Газеттің төменгі жағы жыртылған – ауд.)


Қос газетке — 100 жыл

Күні: , 24 рет оқылды

PRI_2422


Өткен  жұмада  «Жайық  Пресс»  медиахолдингінде   облыстық «Орал  өңірі»  және  «Приуралье»  газеттерінің  ғасырлық  мерейтойына  арналған  салтанатты  шара  өтті.


Басқосуда сөз алған «Жайық Пресс» ЖШС-ның  бас директоры Жантас Сафуллин қос газеттің ардагерлері мен ұжымын құттықтап, басылым тарихынан сыр шертті.

– 100 жылдыққа дайындық кезінде баспасөз тарихы зерттеліп, тың деректер анықталды. Қолда бар газет көшірмелерінен белгілі болғанындай, «Ұранның» кемінде 38 нөмірі жарық көрген. Әзірге тоғыз нөмірі табылды. Осылайша, облыстық қос газеттің ізашары «Ұранның» 1917 жылы 28 шілдеде Ордада алғашқы саны шыққаны белгілі болды. 2014 жылы бар тапқан нөмірлер кириллицаға аударылып, Мұстафа Ысмағұлов жинаған еңбектер, «Ұран» газетінің бас редакторы болған Ғабдолғазиз Мұсағалиевтің басқа да басылымдарда жарық көрген мақалалары және «Ұран» туралы жазылған материалдары топтастырылып, «Ұран» газеті 1917-1918» кітабы шығарылды «Ұраннан» бөлек «Известия-Хабар», «Киргизская правда» — «Қазақ дұрыстығы», «Дұрыстық жолы», «Ұшқын» (республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің бастауы) газеттері де жинақталып, жеке кітап болып жарық көрді. Соңғы бес жыл ішінде облыстағы баспасөз тарихына байланысты он кітап жарық көрді. Оған қоса газеттердің 100 жылдық тігінділері жинақталып, электронды нұсқалары жасалды. «Жайық Пресс» ғимаратында баспасөз музейі жасақталып, жүз жылдық тігінді жасақталды. Бұл ұжымның газеттің ғасырлық мерейтойға қосқан үлесі болмақ, — деді Жантас Набиоллаұлы.

Қос газеттің ғасырлық мерейтойына редакция ардагерлері Ғилаж Наурзин, Мәжит Қайырғалиев, Құбаш Қажымов, Амантай Боранқұл, Амангелді Ақмурзин, Энгельс Шыңғалиев  арнайы келіп, ақжарма тілектерін арнады. Сондай-ақ басылымдардың тарихына арналған деректі фильм көрсетілді. «Орал өңірі» және «Приуралье» газеттерінің бас редакторлары Бауыржан Ғұбайдуллин мен Роза Сыйықоваға, баспасөз тарихын зерттеу орталығы басшысы Қазбек Құттымұратұлына алғысхаттар табысталды.

Шара барысында айтылған ізгі тілектерден соң қонақтарға ақ дастарқаннан  дәм ұсынылды.

Қаперлеріңізге сала кетсек, облыстық басылымдардың 100 жылдығына арналған негізгі салтанатты  шаралар қыркүйек  айында өтпек.

Өз   тілшіміз


Құрметті «Орал өңірі» газеті редакциясының ұжымы және оқырман қауым!

Күні: , 45 рет оқылды

ж п оара


Ақ Жайық өңірінің айнасы — «Орал өңірі» қоғамдық-саяси газеті үшін биыл ерекше мерейлі жыл. Облыстың аға басылымына бір ғасыр!


Осыдан жүз жыл бұрын, заманның алмағайып кезеңінде дүниеге келген «Ұран» газетін шығарушылардың мақсат-мүддесі – ел болудың қамы, қазақ баласын қараңғы қоғамнан ел қатарына қосу болатын. Алаш қозғалысының 100 жылдығы мен өңіріміздегі ең байырғы басылымның мерейтойы қатар келуі тектен тек емес. Міне, біз бүгін сол Алаш арыстары армандаған тәуелсіздікке жетіп, егемен елдің еркін азаматтары атанып отырмыз.

Ақпарат ағыны үстемдік етіп тұрған бүгінгі қоғамды БАҚ-сыз елестету мүмкін емес. Соның ішінде өңіріміздің айнымас рухани темірқазығына айналған «Орал өңірі» газетінің алатын орны ерекше. Ғасырлық тарихы бар басылым осы жылдар ішінде Жайық жұрты мен тұтас қазақ елінің игілігі үшін қызмет етіп, қоғамдық пікір мен оқырман көзқарасын қалыптастыруда өлшеусіз үлес қосты.

Әр жылдарда басылымға басшылық жасаған қазақ журналистикасының майталмандары газет тарихында өзіндік ізін қалдырса, бүгінгі ұйымшыл кәсіби деңгейі  жоғары ұжым талғамы биік оқырман сұранысын қанағаттандырып, сапалы дүниелерімен сусындатып келеді.

«Орал өңірі» — билік пен бұқара халықтың арасындағы алтын көпір. Елдің мүддесін, қоғамның қажеттілігін жеткізіп, маңызды мәселелерді дер кезінде көтере білетін қаламы қарымды тілшілер ұжымы бар абыройлы басылым.

Газеттің тойы – елдің тойы. Облыстың бас басылымында қызмет істеген ардагерлер мен редакцияның қазіргі құрамын, талғамы биік оқырман қауымды газеттің 100 жылдық мерейтойымен құттықтай отырып, еліміздің егемендігін нығайту бағытындағы әр бастамаңыз лайым сәтті болғай! Қаламдарыңыз мұқалмасын!

 Баршаңызға амандық-саулық пен жемісті еңбек,    шаңырақтарыңызға бақ-береке тілеймін!

Ізгі тілекпен,  Батыс Қазақстан облысының әкімі А. КӨЛГІНОВ


Армандар орындалады

Күні: , 490 рет оқылды

гулжамал


Журналист  болуды  бала кезімнен армандадым.  Оған  себепкер  болған  сол  кездегі  балалар мен жасөспірімдердің  сүйікті  басылымы болған  «Ұлан»  газеті еді. «Ұлан» газетіне тырнақалды шимайларымды жиі жазып жіберетінмін. Ал сонау Алматыдан сол кездегі Орал  облысының Қаратөбе ауданына қарасты  Шөптікөл кеңшарының  №2  бөлімшесіне «Құрметті Гүлжамал!» деп басталып, мені іздеп келетін хаттар бала көңілімді көкке көтеретін. Біздің әр шимай-шатпағымызға жауап беретін, сол кездегі талай балалардың балалық арман-тілектерінің үмітін үрлеген «Ұлан» газетінің мен үшін маңызы зор.  Хат келген күні немесе «Ұлан» газетіне кішкентай туындыларым жарық көргенде,  марқұм әжем көрші әжелерге «Қызымның алғашқы қадамы ғой» деп тәтті шай беретін еді. Алайда оқу бітіретін жылдарымыз қиын кездермен тұспа-тұс келіп,  өзім армандаған оқу орнына түсе алмадым. Маңдайыма жазылғаны мұғалім болу шығар деп шәкірт тәрбиесіне шын ниетіммен  атсалысуға тырыстым.


Балалар әлемі – ерекше әлем. Олармен жұмыс жасай жүріп, кейбір әсерлі сәттерді қағазға түсіріп жүретінмін. Бірде «Мұғалім күнделігінен» атты шағын мақаламды өзімнің сүйікті газетім «Орал өңіріне» жібердім. Кейіннен газеттің бас редакторы Бауыржан Ғұбайдуллиннің  шақыруымен  облыстық  басылымға  қызметке  орналастым.  Осылайша  отыз  жасқа  жақындағанымда, бала кезгі арманым  аяқ  астынан  орындалды.  Сондықтан шынайы армандардың  түптің  түбінде  орындалатынына  әр адам сенуі тиіс.  Ең  алғаш Қазбек Құттымұратұлы жетекшілік ететін бөлімге түстім. Ол кісі өзінің «Егіз есім» атты жобасын ұсынып, менің жұмысты әрі қарай  алып кетуіме ықпал жасады. Сол кезде  (2007 жылдары) компьютерден терім жасауды да білмейтінмін. Бірақ үстелімнің алдында толып кеткен хаттар мен тапсырмаларды тезірек орындау үшін екі күннің ішінде терімді  тез теретін жағдайға жеттім. Содан бері балалар психологиясы, мұғалімдердің еңбегі мен мәселелері,  отбасылық құндылықтарды дәріптеген мақалаларым оқырманға жол тартып келеді.

 Бірде бір студент қыз: “Апай, журналистиканы қайдан бітірдіңіз, ұстаздарыңыз кім болды?” деп сұрады. “Мен журналистиканы әлі бітірген жоқпын, оқып  жүрмін” деп жауап  бердім.  Тықылдақ  қызым  таңғалып, қарап  қалыпты.  «Менің журналистикадағы алғашқы ұстазым Бауыржан Ғұбайдуллин, өйткені мені журналистика әлеміне алып келген сол кісі. Одан бөлек  алғашқы сәттен  бағыт-бағдар беріп, ақыл-кеңестерін аямаған әріптес-ұстаздарым Қазбек Құттымұратұлы, Ғайсағали Сейтақ,  Тәрбие Смағұлова, Сырымбек Тұяқов, Есенжол Қыстаубаев деген мықты мамандардың тәлімін алып жүрмін. Мен «Орал өңірі» деген үлкен мектептің журналистика факультетінде әлі оқып жүрмін, диплом алған жоқпын» деп  жауап берген едім. Шынында да, мен өзімді әлі дипломын алмаған студенттей сезінемін. 100 жылдық тарихы бар басылым «Орал өңірі» газеті тек газет шығарып қана қоймай, мен сияқты журналист болғысы келетін талай жанның өмірден өз орнын табуына ықпал етіп келеді. Осы салада білетінімнен білмейтінім, үйренерім көп. Ұстаздарым мен әріптестерімді қос басылымның 100 жылдық мерейлі мерекесімен құттықтаймын! Ал жүрек түкпірінде бұғып жатқан арманы бар оқырмандарымызға «Ертеңгі күнге сеніңіздер!

Армандар орындалады!» дегім  келеді.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал  өңірі»  газеті  қоғамдық-саяси  бөлімінің  тілшісі


«…Мен жастарға сенемін!»

Күні: , 598 рет оқылды

Есенжол Кыстаубаев_2016_июнь


Арыстандай  айбатты,

Жолбарыстай  қайратты.

Қырандай  күшті  қанатты,

Мен  жастарға  сенемін!

Мағжан  ЖҰМАБАЕВ


Осыдан тура 40 жыл бұрын айналайын, «Орал өңірінің» табалдырығынан имене аттаған жас жігітке, яғни осы жолдардың авторына (жалғыз маған емес, мен құралпы жастардың бәріне де)  газеттің сол кездегі бас редакторы Бақтыбай Далабайұлы осылай деп еді-ау… Тура дәл осылай демегенмен, осыған жақындатып, «Сендердің журналистикадағы болашақтарыңа сенемін» — деуші еді. Тым  жиі болмағанмен,  ілуде бір болса да, оңаша шақырып алып, бұған дейін газетте шығып кеткен мақалаларымыздың ішінде сәтімен құраған сөйлемдерімізді, орнымен қолданған сөзімізді, сұлу шыққан суреттемелерімізді кішкентай қойын кітапшасынан мәністеп отырып, оқып беруші еді. Өзіміз жазғанмен, өзіміз ұмытып қалған әлгі сөздерді өзімізге қайта оқып бергенде (майысқақ қаламымыздан туған әр мақаламызды айтасыз, әр сөзімізді безбендеп, кітапшасына әдейі көшіріп алып жүретінін айтсайшы…),  көңіліміз көкті тесіп өтердей болушы еді-ау! Алдыңғы ағаның кейінгі жалғасының жігерін жану деп осыны айт! Содан бері неше жыл аунады, қанша су ақты. Енді, міне, біз де ақсақалдар ауылына ат туарып жатқан сәтімізде сол сөздерді бізге де айтуға тура келіп тұр. Оны айтқызғалы тұрған «Орал өңірінің» ғасырға толған жасы, онда қызмет атқарып жүрген бүгінгі легі, бұла толқын жастары.

 Иә, заман өзгерді, уақыт, орта  адам танымастай бөлек. Соған орай газеттің де бедері бөлек. Өзгермегені мақсат-мұраты – оқырман көңілінен шығу, талап-тілегінен қия баспау, соның мұңын мұңдау, оның жоғын жоқтау. Сәт санап құбылып, жөңкілген ақпараттар ағынынан қалып қоймай, оны анау ауылдың қыры мен ойындағы, ағайынның ауанына жеткізу. Осы мақсаттардың үдесінен шығып, өздерінің де мерейі үстем, газеттің де абыройын аспандатып жүрген жастар баршылық бүгінде «Орал өңірінде»! Дәлел қажет пе? Мархабат! Өзі редакцияда отырса да, көңіл дүрбісі ауылда шаруа баққан ағайынның ортасында жүретін қай жерде қай қой егіз тауып, қай шаруаның қай сиыры бошалап кеткенін «біліп» отыратын, мақалалары қазір ғана сол ауылдан келгендей жазылатын «зоотехник», «веттехник», «агроном», «финансист», «бизнес-леди» Гүлбаршын Әжігереева, барған жерінде көрген нәрсесін тәптіштеп сұрамай, діттеген дерек-дәйегін алмай, жазатын нәрсесіне әбден қанықпай, соңына түскеннің қыр соңынан «өлсе де» қалмайтын «экономист», «кәсіпкер» және тағы бір «бизнес-леди» Айша Өтебәлі, қаламының қарымы арқасында «Орал өңірінің» де маңдайын жарқыратып, өзінің де маңдайы жарқырап, Еуропа асып, талай жерді басып, Лондонға барып қайтқан Сәкен Әбілхалықов, алдына сақалы, аузынан мақалы төгілген ақсақалдың алдынан қия өтпейтін, қайта қисайып жата кетіп, әңгімесін тыңдағысы келіп тұратын, оба, қорған, ескі қорым, құлпытас тұсынан «қарасыншылап» өте алмайтын, ескі әңгіме, тәмсіл, аңыз десе, айналшықтап шыға алмайтын, күй күмбірлеп, жыр жырланған жерден табылатын, қолтығынан әдеби кітаптар түспейтін  Нұртас Сафуллин, мектеп өмірінен, білім саласынан жазса, айдынын аңсап жеткен аққудай тербелетін, тебіренетін Гүлжамал Кенжеғалиева, тың тақырып, жаңа дүние жазсам деп құлшынып жүретін, ертеңді кеш ерттеулі пырақтай елеңдеп тұратын күміс қалам, қарлығаш қарындастарымыз Ләззат Шағатай, Гүлсезім Бияшева, Айымгүл Төлеуғалиева, бас редактор қайда жұмсаса да, қыңқ етпей аттанатын, барған жерлерінен тап-тұйнақтай дүние әкелетін Нұртай Текебаев, Нұрбек Оразаев, мойнынан асай-мүсейлері түспейтін, үнемі етегіне сүрініп, шауып жүретін фототілші Темірболат Тоқмамбетов, жұмысы ертеңді-кешті айтасыз, күні-түні  «өртеніп» жататын секретариаттың тас құманын шоқтан түсірмейтін Жаннат Есполаева мен Назгүл Ізтілеуова, газеттің енді  шығатын  нөмірінің  беттерін  безендірумен таңды  атырып, күнді  батыратын Жасұлан Көшекқалиев пен Азат  Есенаманов, қылт еткен қатемізді корректурадан шығармай, көзін құртатын қырағы корректор қарындастарымыз Нұргүл Сұлтанова, Динара Шанкишева. Міне, біз  осындай  жастарға  сенеміз!!!

 Бір жерден оқыдым ба, әлде естідім бе, әйтеуір өзімнің сөзім емес, көңілге көрікті лепес ретінде мөрдей болып дөп түскен, сол күйінде қалып қойған бір тәмсіл көлбеңдейді осындайда. Желке жағымнан топ-топ түсіп, дүсірлетіп келе жатқан  тұяқтардың дүбірі келеді. Дүбірін айтасыз, кейде демі де арқамды қарып-қарып кетеді. Енді болмаса, шаңдарына көміп өте шығардай, шымыр да тегеурінді тұяқтардың, жас «перілердің» дүбірі. 100 жасаса да, қартаймаған, оқырманымен әлі де жасай беретін  бүгінгі «Орал өңірінің» бүгінгі жас қаламгерлерінің дүбірі ғой, бұл!!! Шабыстарыңнан талмаңдар, айналайындар!  Бір ысынып, бір суынып, «өліп-өшіп» отырып, жазатын дүниелерің көп болғай, сендердің!!!

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал өңірі» газеті бас  редакторының орынбасары, «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері,   ҚР Мәдениет қайраткері,  Қазақстанның  құрметті журналисі,  Ақжайық  ауданының  құрметті  азаматы


Батыс Қазақстан басылымдарына — 100 жыл

Күні: , 37 рет оқылды

1968 Орал оніріне орден берілген кун


Еліміздегі ең байырғы мерзімдік басылымдардың бірі Батыс Қазақстан облыстық «Орал өңірі» және «Приуралье» газеттерінің биыл шыға бастағанына 100 жыл толып отыр. Бұл басылымдар 1917 жылы Бөкей ордасында жарық көрген «Ұран» газетінен бастау алады.


«Ұран» газеті 1917 жылдың 28 шілдесінен бастап шыққан. Оның редакторы – ағартушы, полиглот ғалым Ғабдолғазиз Мұсағалиев болған. Кейін Қазақ АССР-ның оқу-ағарту комиссары болатын Нұғман Манаев та орыс газетінде редактордың орынбасары қызметін атқарған.

Біз көп жыл бойы Батыс Қазақстан облыстық «Орал өңірі» және «Приуралье» газеттерін 1918 жылғы 17 қарашадан бастап шықты деп келдік. Өйткені Совет өкіметі тұсында алашордашыл «Ұран» газеті туралы айтуға тыйым салынып, оның орнына Орда қаласында қазақ және орыс тілдерінде шыққан «Известия областного исполнительного комитета Совета крестьянских, рабочих, киргизских, красноармейских и ловецских депутатов» – «Ішкі Ордалықты басқарушы областной кіндік комитеттің Хабары» атты басылымнан бар тарих басталды. Тек 2016 жылы ғана әділеттілік салтанат құрып, «Орал өңірі» мен «Приуралье» газеттері әр санының маңдайына «Газет 1917 жылдың 28 шілдесінен бастап шығып келеді» деп жаза бастады.

Қазір қолда бар деректер бойынша, «Ұран» газеті 1918 жылдың ортасына дейін шығып тұрған деп айта аламыз. Газеттің әзірге табылған соңғы №38 саны 1918 жылғы 16 мамырда шыққан. Бұл газеттің жалпы қанша саны шыққаны, тарихи тағдыры, басқа да мәліметтері зерттеуді қажет етеді.

Хан ордасына болшевиктер келіп, совет билігі орнаған соң, яғни 1918 жылы 17 қарашада «Ұран» газеті жабылып, оның орнына Бөкей облысы кеңесінің органы ретінде «Хабар — Известия» деген атпен жарық көрген.

Жоғарыда айтқанымыздай, Батыс Қазақстан облыстық қоғамдық-саяси «Орал өңірі» газетінің алғашқы саны шыққан күн ретінде көп жыл бойы осы дата айтылып келді. Кеңес үкіметі жылдарында Қазақстан Компартиясы Орал облыстық және қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары облыстық кеңесінің органы болды. 1968 жылы облыстық басылымдардың шыға бастағанына 50 жыл толуына орай «Орал өңірі» мен «Приуралье» газеттері «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды.

«Хабар – Известия» газеті 1919 жылы 1 қаңтардан «Қазақ дұрыстығы – Киргизская правда» атала бастаған. Кейбір деректерде газет редакторы Мұстафа Көкебаев болғандығы айтылады. Бірақ басылымда бұрынғыдай «шығарушы Милютин» деп жазылған.

Азамат соғысының аласапыран кезеңінде, қым-қуыт оқиғаларға толы 1918-1920 жылдары Ордадағы қоғамдық-саяси өмір де ерекше күрделі болған. 1920 жылы республика билігі Орынборға шоғырланып, ресми астана мәртебесі жарияланғанға дейін бейресми орталық, жалпықазақтық астана қызметін Хан ордасы атқарған. Мәселен, ең алғашқы қазақ советтік баспахана 1918 жылы осы Ордада ашылды. В. Ленин, К. Маркстің еңбектері, советтік идеология әдебиеттері қазақ тіліне аударылып, кітаптар шыға бастады. Ең алғашқы мұғалімдер сиезі өтіп, оқулық жазу, мектеп бағдарламаларын жасау мәселесі көтерілді. Бұл мақсаттарға Мәскеуден қыруар қаржы бөлінді. Ордаға сол кездегі ең заманауи баспахана жабдықтары жеткізілді. Бөкейлікте Қазақтың №1 Үлгілі атты әскер полкі жасақталды. Қазіргі Қазақстан Жазушылар одағының баламасы дерлік «Жазушылар құрамасы» құрылды. Дәл осы топ осының алдында орыс-қазақ тілдерінде шыққан большевиктік қос газеттен («Хабар — Известия», «Қазақ дұрыстығы — Киргизская правда») мүлдем бөлек, бастан-аяқ қазақ тілінде «Дұрыстық жолы» газетін шығарды. Ол басылымның алғашқы саны 1919 жылы 26 ақпанда жарық көрді.

Зерттеушілердің бірауыздан айтуынша, «Дұрыстық жолының» орны бөлек. Біріншіден, бұл басылым бастан-аяқ қазақ тілінде шықты. Екіншіден, «Дұрыстық жолында» қазақ халқының, қазақ зиялыларының мақсат-мүддесі айқын көрінеді. Бұдан бұрын Ордада шыққан «Қазақстан» мен «Ұранның», тіпті жалпықазақтық «Айқап», «Қазақ» секілді басылымдардың салған жолы, алға қойған мақсаты анық байқалып тұр. Ол жол, ол мақсат – қазақ халқын ағарту, бірлігін сақтау, өзгелермен терезесі тең ел ету, автономия болу еді.

Бұған дейін Бөкейліктегі Хан ордасын бүкіл қазақ даласына орталық етуге күш салған большевиктер Азамат соғысында жеңіске жетіп, жалпы Ресейде күш алған соң, 1920 жылы республика билігін Орынборға шоғырландыра бастады. 1920 жылы 26 тамызда Бүкілресейлік ОАК мен РКФСР ХКК «Қырғыз (қазақ) автономиялы социалистік кеңес республикасын құру туралы» Декрет қабылдады. РКФСР БРОАК-ның 1920 жылы 22 қыркүйектегі жаңа Декретімен Орынбор губернаторлығы мен Орынбор қаласы ҚазАКСР құрамына қосылды. 1920-25 жылдары Орынбор қаласы Қазақстан астанасы болды. Сөйтіп, Ордада шоғырланған советтік қазақ билігі-нің көсемдері Орынборға қоныс аударды. Хан ордасына орнатылған заманауи баспахана да Орынборға көшірілді. Бұл жөнінде осы оқиғалардың куәсі Тамимдар Сафиевтің естелігінде толығырақ айтылған. Ордада «Дұрыстық жолын» шығарған топ құрамындағы Халел Есенбаев пен Тамимдар Сафиев 1919 жылдың 17 желтоқсанынан бастап Орынбордан жалпықазақтық «Ұшқын» газетін шығара бастаған. «Ұшқын» — қазіргі Қазақстан Республикасының ең үлкен аға басылымы – «Егемен Қазақстанның» ізашары болатын.

Осы тұстан Батыс Қазақстан облыстық газеттерінің шежіресі Орал қаласындағы баспасөз ісімен байланысты айтылады. Белгілі баспасөз тарихын зерттеуші Қылышбай Сүндетұлы: «Орал-Бөкей Қазақ әскери революциялық комитетінің 1919 жылдың 15-28 қарашасында Қазәсревкомының басқармасына берген есебінің баяндамасында: «…Татар тілінде «Сахара таңы» атты газеттің бірінші саны 3000 данамен жарық көрді. Жаудан тазартылған аудандардағы мұсылман қызыл әскерлер мен 25-ші дивизияның саясат бөлімі арқылы жауынгерлер арасына таратылды. Мәскеу, Саратов, Қазан, Орынбор және басқа қалаларға жіберіліп, онда шығатын татар газеттері секілді ауылдық кеңестер мен атқару комитеттеріне киргиз (қазақ) арасында мәдени жұмыстарды жүргізу үшін жіберілді» делінген» деп жазады.

Иә, Орал қаласында большевиктердің жергілікті халыққа арнап шығарған басылымы – «Сахара таңы» газеті негізінен татар тілінде шыққан. Бұл жөнінде Әмірғали Ипмағамбетов өзінің «Қызыл ту» газетінде (8. 01. 1926 ж., №3) жарияланған «Есімде қалғандар» мақаласында былай дейді: «Орал губернесінде қазақ тілінде баспасөз төңкерістен соң ғана дүниеге шықты. Одан бұрын шыға түсіп жоғалып кеткен «Қазақстан» газетін еске алмағанда газет атын естігеніміз жоқ-ты.

…1919 жылдың сентябрь-октябрь айларында Орал губернесі қазақ-орыс жандаралдарынан, Алаш-Ордадан құтылып, кеңес орнағаннан кейін Текеде қазақ тілінде газет шығару керек болды.

Ең әуелі «Сахара таңы» газеті шықты. Мұның басқармасында қазақтан жазушылар аз болды, көбі татар еді. Сондықтан газеттің тілі татарша да емес, қазақша да емес, былық болды. Шығарушы Забирұлы Уәли еді. «Сахара таңының» өмірі ұзын болмады, 3-4 саны шықты да, тоқтап қалды…»

1919 жылдың аяғы, 1920 жылдың басында Орал қаласында қазақ тілінде газет шығаруға тағы бір талпыныс болған. Бұл туралы Ахмет Мамытұлы былай деп жазады: «…Бір күні губком хатшысы жолдас Петровский қазақ жігіттерін жинап алып, қазақ тілінде бір газет шығарудың керек екенін, соған ат қойып, шығарушы белгілеуді ұсынды. …Ертеңіне 4-5 қазақ: мен, Қаратілеуұлы, Епмағамбетұлы, Әлібекұлы бір үйде жиналып, қазақ газетіне ылайық ат қойып алуды кеңестік. …Газеттің аты «Ерік» болды. …Сол күннен бастап мені шығарушы етіп белгіледі де, іске кірісуге қосты. Жұмысқа кірістім, бірақ жәрдемші етіп бір адам да бермеді, бергенмен ылайықты кісі де жоқ еді. …Жазушы да өзім, корректор да өзім… жазға дейін тоқтатпай жеткіздім». Алайда Оралда тұрмыстың қиындығы, жәрдемдесетін сауатты қазақтардың тапшылығы салдарынан 1920 жылы жазда «Ерік» газеті қалың қазақ ішіне, Жымпитыға көшірілген. Кейін, 1923 жылдан бастап бұл басылым баспаханасымен, қызметкерлерімен бірге Атырау (бұрынғы Гурьев) қаласына көшіріліп, қазіргі Атырау облыстық газетінің бастауына айналады.

Орал қаласында қазақ тілінде губерниялық газет шығарудың үшінші мәрте талпынысы «Қызыл ту» газеті болды. Оның алғашқы саны 1920 жылдың 7 желтоқсан күні шықты. Бұл газеттің басы-қасында әу баста Батырбек Әлжанов пен Шайқы Жантілеуов, кейіннен Ысқақ Санатұлы, Ғабидоллаұлы, Рахметжан Малабайұлы, Әмірғали Ипмағамбетұлы, Ахмет Мамытұлы, Медеш Оралдиев, Нұғман Манаев, Тамимдар Сафиев және т. б. тұлғалар жүрді. Сөйтіп, «Қызыл тудың» ғұмыры ұзақ болды, 1932 жылға дейін шықты. Орал губерниялық (облыстық) басылымының негізін қалады, іргетасын нық бекітті.

Орал облыстық басылымдары 1932-1957 жылдары «Екпінді құрылыс», 1957-1963 жылдары «Октябрь туы» деген атпен шықты. 1963 жылы мамырдан «Орал өңірі» деген атаумен шығып келеді.

Алғашқы қазақ басылымдарының қарлығашы – «Қазақстан» (1911-1913 ж. ж.) газетінің ізбасары ретінде жарық көрген «Хабар» газетінің басында да Алаш арыстары тұрды. Мысалы, 1919 жылы ақпан айында Ордада өткен сауатты қазақ жастарының жиналысына Шафхат Бекмұхамедов, Бисен Жәнекешев, Мұстафа Көкебаев, Халел Есенбаев, Ғали Бегалиев, Ғабит Сарбаев, Әмірғали Меңешев, Хайырлы Бекқалиев, Хамид Чурин, Ғұмар Қараш секілді азаматтар қатысып, бұған дейін «Хабар» және «Қазақ дұрыстығы» аталып екі тілде шығып келген газет орнына бір ғана қазақ тілінде газет шығару мәселесін талқылайды. Көпшіліктің ұйғарымымен газет атауы «Дұрыстық жолы» болып өзгертілгенде, оның редакция алқасына Ғұмар Қараш, Мұстафа Көкебаев, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Халел Есенбаев және Тамимдар Сафиев кірген. Бұл жөнінде газеттің жартығасырлық мерейтойына арналған мерекелік нөмірде (1968 жылғы 17 қараша) сол кезде Мәскеу қаласында тұратын Тамимдар Сафиевтің «Газет осылай шығарылды» атты мақаласында айтылады.

Бір ғасырлық тарихында ұлтымыздың ең байырғы басылымдарының бірі ретінде «Орал өңірі» газеті де талай тарихты бастан кешті. Ұлт зиялыларының басын қосқан киелі шаңыраққа айналды. 1932-1937 жылдары Орал педагогикалық институтында жұмыс істеген Қажым Жұмалиев редакция жұмысына белсене араласты. Сол кездері Орал қаласында болған Қасым Аманжоловтың тұңғыш өлеңі «Екпінді құрылыс» газетінде басылды. Қасымның қаламдас досы, 1934-1936 жылдары Орал пединститутында оқыған ақын Абдолла Жұмағалиевтің де газет тарихында орны бар. Ақиық ақындардың 1932-1936 жылдары газет редакциясында қызмет атқарғаны жөніндегі ескерткіш тақта кезінде «Екпінді құрылыс» газетінің редакциясы болған ғимаратқа – Орал қаласы, Ғұмар Қараш көшесіндегі 14-үйге орнатылған.

Хамит Ерғалиев, Хамза Есенжанов, Жәрдем Тілеков, Жұбан Молдағалиев, Сағынғали Сейітов секілді қазақ әдебиетінің алыптары да алғашқы қадамдарын «Орал өңірінде» бастаған.

Газет редакциясында ұлтжанды азаматтар қызмет еткендігі жөнінде дерек көп. Мысалы, «Екпінді құрылыс» газетінің сол кездегі бас редакторы Сәтбек Иманқұлов 1937 жылы «Халық жауы» деген жаламен айыпталып, ату жазасына кесілген. Ол сол кездегі кеңес үкіметі саясатына, елдегі ашаршылыққа наразылық білдірді деген жаламен оққа байланған.

Көп жылғы ізденістердің нәтижесінде Батыс Қазақстан облыстық газеттерінің тарихына қатысты көптеген тұлғаның 1930-1938 жылдар аралығында саяси репрессия құрбаны болғанын анықтадық. Олар – Ғұмар Қараш, Елеусін Бұйрин, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Нұғман Манаев, Уәли Забиров, Халел Есенбаев, Ахмет Мәметов, Батырбек Әлжанов, Шайқы Жантілеуов, Абдрахман Байділдин, Рахым Сүгіров, Медеш Оралдиев, Сәтібек Иманқұлов, Елжас Бекенов, Ізбай Қошанов, Ыдырыс Мұстамбаев  және т. б. болатын.

1941-1945 жылғы Ұлы Отан соғысы кезінде қаламын қаруға айналдырып, ұрыс даласына аттанған журналистер де аз болған жоқ. Мысалы, Сағит Құдайбергенов, Айтжан Құсайынов, Б. Нұрғалиев, Ж. Құдасов, Ғ. Қалиев секілді қаламгерлер редакциядан өз еркімен соғысқа сұранып, қан майданда қаза тапқан. Кейбір деректерде редакциядан соғысқа он адам аттанғаны, олардың ішінен Ғұбаш Жөндібаев қана аман оралғаны айтылады. Бүгінде газет редакциясының фойесінде боздақтардың құрметіне арналған ескерткіш тақта орнатылған. Ал Хабер Нұрмұхамедов, Бисен Жұмағалиев, Қосаман Орынбасаров, Ғалиасқар Қосанов, Рахым Қожахметов, Ғұбаш Жөндібаев секілді ағаларымыз майданнан аманесен оралып, газет редакциясында ұзақ жыл жемісті еңбек етті.

Облыста әдебиет пен журналистика саласында қалам тербеген тұлғалардың «Орал өңірі» газетіне тағдырын қоспағаны кем де кем. Қазақ поэзиясының ең ірі өкілдерінің бірі Қадыр Мырза Әлидің алғашқы туындылары осы газет бетінде басылды. Газет редакциясында ұзақ жыл қызмет еткен белгілі ақын, КСРО Жазушылар одағының мүшесі Жанғали Набиуллин 1963 жылы 1 мамырда «Орал өңірі» деген атпен шыққан тұңғыш санына кезекшілік еткенін есіне алады. Бұл газетте қазіргі қазақ әдебиеті мен журналистикасының көрнекті өкілдері Ақұштап Бақтыгереева, Айтқали Нәріков, Серікқали Шарабасов, Рахымжан Отарбаев, Мақсот Ізімов, Серікқали Хасанов, Александр Тасболатов, Таңатар Төлеуғалиев, Темір Құсайын және т. б. әр жылдары қызмет атқарған.

Басылымның ұзақ ғұмырында қазақ журналистикасының талай майталманы «Орал өңірі» газетіне басшылық жасады. Сол редакторлардың тізімі, басшылық еткен жылдарының кестесі осы жинақта бөлек беріліп отыр.

«Орал өңірі» газетінің редакциясы 1958-1984 жылдар аралығында Орал қаласының Карев көшесіндегі 47-үйде (әйгілі Карев үйінің үшінші қабатында) орналасты. 1984 жылдың күзінде қазіргі Достық даңғылы 177-үйдегі жаңадан арнайы салынған ғимаратқа – Баспасөз үйіне көшті. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы жекешелендіру науқанында ғимаратынан айырылып қалған редакция 2006-2009 жылдары көп қиындық көріп, бірнеше мәрте көшіп-қонуға мәжбүр болды. 2009 жылы ақпан айында сол кездегі облыс әкімі Бақтықожа Ізмұхамбетовтің қолдауымен қазіргі ғимаратқа – Орал қаласы, Мұхит көшесі 57/1-үйге қоныстанды. Сол жылы облыстық «Орал өңірі» және «Приуралье» газеттері өз баспаханасынан басылып шыға бастады.

Қазбек  ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ,

«Жайық  Пресс»  ЖШС  жанындағы

баспасөз  тарихын  зерттеу  орталығының жетекшісі


Мәлім де беймәлім Мұстафа Көкебаев

Күні: , 44 рет оқылды

04 Мустафа Кокебаев


Тарихта жеке тұлғалардың тарихын зерттеу мен зерделеу қай қоғамның болмасын өзекті мәселесі болғаны анық. Әсіресе, қоғам дамуын тұлға дамуымен барынша тығыз байланыстырған қазіргі Қазақстан Республикасы жағдайында бұл аса өткір мәселелердің біріне айналып отыр.


Елбасы Н. Ә. Назарбаев: «Ұлы тұлғаларын білмейінше, бірде-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. Адам тарихының айнасынан біз тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз, оның рухын, тынысын сезінеміз. Сондықтан да халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай қиын-қыстау жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір сүрсе де, дәйім жұртының нағыз азаматы болып қала бермек. Тарихтың қай кезеңінде болсын олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы болып келген», — деген сөзінде қоғамның дамуында жеке тұлғалардың феномені ерекше орын алатындығы нақты көрсетілген.

Әрбір тарихи кезең қайталанбас тұлғаларын өмірге әкеледі. Сол тұлғаларға қоғамдағы тарихи орнына, атқарған еңбегіне орай әрқилы баға беріледі. Тарихи тұлғаны біржақты бағаламай, тарихтағы шынайы бейнесін тану күрделірек мәселе. Бұған дейінгі тарихтың даму белестері кезінде кейбір ірі саяси тұлғалар саясаттың ықпалына орай, идеологиялық шеңбердің аясында бағаланды. Көптеген тарихи тұлғаларымыздың жарқын бейнелері, халыққа сіңірген өлшеусіз еңбектері жөнінде жан-жақты талданып, оларға тарихи тұрғыдан баға берілмеді. Сондай тарихи тұлғалардың бірі – Мұстафа Көкебаев.

М.Көкебаев туралы қысқаша мәліметтер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедиясының 4-ші томында және Батыс Қазақстан облысы энциклопедиясында берілген. Сонымен бірге ол туралы мәліметтер, Қазақстан Республикасы Президенті мұрағаты мен Батыс Қазақстан облысы мемлекеттік мұрағаты қорларындағы құжаттарда сақталған. Ғалымдар С.Зиманов, М.Тәж-Мұраттың зерттеу еңбектерінде М.Көкебаев туралы мәліметтер бар.

Жерлесіміз, ардагер журналист Р.Иманғалиев М. Көкебаев туралы естеліктерді сонау 1964, 1970 жылдардың басында 1920 жылдардың тірі куәгері, азамат соғысына қатынасқан сарбаздардың бірі Досмұхамбет Сарбасов пен қарт ұстаз Биғазы Жұмағалиевтан естіген әңгімелерін жазып алғандығын аталып отырған еңбегінде көрсетеді.

Ардагер журналист Досмұхамбет ақсақалдан Мұстафа Көкебаев туралы жазып алған жылы естелік кейіпкері 1964 жылы Шымкент қаласында 76 жасында қайтыс болған. Ал, журналист сол атажұртында дүние салған деген дерек келтіреді.

Сонымен әңгімемізге арқау болып отырған Мұстафа Көкебаев кім? Қандай ісімен жұртшылықтың есінде қалды, ел, өлке тарихындағы орны қандай? деген заңды сұрақ туындайды. М. Көкебаевтың өмірдерегі мен ұлттық мемлекетіміздің таңсәрісіндегі еңбегі мен халқы үшін атқарған қызметі, шығармашылық еңбектері әлі толық зерттелмеген тұлға.

Мәлім де беймәлім Мұстафа Көкебаевтың ғұмырына қысқаша шолу жасасақ. Ол 1888 жылы Бөкей Ордасы, І Приморье округіне қарасты Мыңтөбе мекенінде балықшы отбасында дүниеге келген. 1907 жылы 19 жасында Ордада 4 сыныптық мектебін бітірген. Одан кейін Астрахан гимназиясын бітіріп, 1910 жылы Омбы мал дәрігерлік училищесінде оқыған. Оқу жылдарында либеральдық студенттік қозғалыстарға қатыса жүріп, Қазан қаласынан шығатын «Орал» газетінің тұрақты оқырманы болады. 1907-1908 жылдары шамасында Самар губерниясының таяу жерде Көлборсы елді мекенінде құрамында Б. Қаратаев, Е. Бұйрин, М. Көкебаев, Ғ. Қараш, Ғ. Мұсағалиев, Х. Сембаев, Ш. Бөкеев, С. Нұралыханов, С. Меңдешев бар жасырын топ «Қазақстан» газетін шығару және баспахана сатып алу үшін қаражат жинау мақсатында астыртын жиын өткізген. 1910-1911 жылдары Астрахан қаласындағы қасапханада мал фельдшері болып істейтін М. Көкебаев астрахандық большевик И. Е. Ивановпен достық қарым-қатынаста болады және қалаға жер аударылып келген әзірбайжанның революционері Нариман Наримановпен танысады. Бұл танысу Мұстафаның кейінгі өміріндегі қоғамдық-саяси қызметіне елеулі ықпал еткендігі сөзсіз. 1917 жылдан бастап республиканың буырқанған қоғамдық-саяси өміріне белсене араласқаны бұлтартпас тарихи ақиқат.

Мұстафа Көкебаевтың 1913 жылы «Айқап» журналының №17 санында «Хажылар жайынан» тақырыбында мақаласы жарияланды, онда автор: «Біздің ел ішіндегі қарттарымыз һәм шала білімі бар моллаларымыз қол қусырып Аллаға сыйынады. Жылма-жыл көбейіп хажыға барушы адамдарды көріп: Ислам дінінің таралғаны һәм біздің анық мұсылман болып фарызды жеріне келтіргеніміз білінеді», — дейді. Бұл айтулары дұрыс, бірақ 70-80-ге келген шалдарымызбен, ел ішіндегі сараң байларымызбен, иәки хажының атағына құмар болып жүрген жамандарымызбен таралмайды ғой. Себебі, намазды жөндеп оқи алмай жүріп, көңілін хақ жолға қоя алмай, ұялмай жүріп, құр қойша шұбырып ұзын жолды көріп келгеніменен ұялмай нағып Ислам діні таралды дейді? Мұндай… дүниесін орынсыз жерге ысыраф қылушы надандар, шариғат жолы мен ғылым иесі хақ жолда халық файдасында болушы адамдар малдарын шет жерлерге надан ғұрыптарға жұмсамасын… өнер, білім шығатын жарлы жастарды (жәрдем беріп) хажылыққа һәм оқуға жіберу керек, сонда хажылықтан да артық жақсылық көрер», — деп жазды. Мұстафаның бұл мақаласы елді  бір дүрліктіргені де рас. Мақаладағы көтеріліп отырған мәселелер, яғни өнер мен білімге ұмтылған қазақ жастарын оқуға жіберу, олардың оқу қаражатын төлеу сол кезеңдегі ең өткір мәселелердің бірі еді.

Ол қазақ даласынан сырт жүрсе де, 1916 жылы ұлт-азаттық көтерілісті қолдаған қазақ интелигенциясы өкілдерінің бірі. Көтеріліске қатысқаны үшін Астрахан түрмесіне қамауға алынған Өтепқали Исатаевқа және оның серіктері Н. Кентаев, Б. Жанбаев, И. Төлебаев, М. Маутенов, С. Меңдешев пен Н. Залиевке өміріне қауіп төніп тұрса да, оларға тамақ тасып, материалдық жағынан көмек берген. Бұл азаматтық игі істі кейін 1936 жылы С. Меңдешев «Екпінді құрылыс» газетіне естелік ретінде жазды. Қазан төңкерісін қолдаған М. Көкебаев 1917-1918 жылдары Астрахан Кеңесінің алғашқы жұмыстарына қатысты. Астрахан губерниясы атқару комитетінің төралқа мүшесі болып сайланды және Астрахан өлкесі қазақ атқару комитетінің мүшесі болды.

«Қазақ» газетінің 1918 жылы 27 ақпанда шыққан 261-ші нөмірінде «Ұран» газетіне бір хабар басылған. Бұл хабар бойынша денсаулық саласына М. Көкебаев жауапты болғандығын аңғарамыз. Ұлттық энциклопедияда Мұстафаны 1918 жылға дейін Алаш партиясының мүшесі болды делінген. Бірақ та оның Алаш партиясына қатысы туралы ешқандай деректер кездеспейді. Кейінгі уақытта жарық көрген материалдарда Алаш партиясына мүше болғандардың тізімі қатарында оның есімі ұшыраспайды. Мұстафа Көкебаевтың меньшевиктер партиясының мүшесі болғандығы туралы мәліметтер мұ-рағат құжаттарында кездеседі. Қазақстан Республикасы Президенті мұрағаты қорында сақталған құжатта 1918 жылы 300 жігіттің бірі болып Қызыл армияға өз еркімен кірген, Бірінші үлгілі қазақ атты әскер полкінде қызмет атқарған, Бөкей даласындағы комсомол ұйымын құрушылардың белсенділерінің бірі, Орда қалалық комсомол комитетінің және Бөкей губерниясы комсомолы комитетінің бірінші хатшысы болып қызмет атқарған Жұмағали Сәрсеков өз естелігінде: «1918 жылдың маусым айында мен  Орда қаласына орналасқан Торғын уезінің атқару комитетінде жұмыс жасайтын едім. Жастықтан айналада болып жатқан өзгерістер туралы, елдегі барлық жаңалықтарды білуге құштар едім, көп оқыдым. Саясатқа қызығушылықта таныттым. Сол жылдары жарық көрген газеттердің бірде-бір номерін жібермей оқыдым. Сол кездегі әр алуан партия өкілдеріне көңіл де аудара бастадым», дейді. Ол өз естелігінде аласапыран тұста қалың жұртшылықтан жырақталған азаматтардың галереясын беруге тырысады. Мысалы, «оңшыл эсер  Абдолқадыр Әзербаев бұйра шашты, дөңгелек жүзді, аяғын сылтып басатын, жігерлі, мылжың,  шадыр мінезді адвокат болса, Ғұмар Қарашев байсалды, орта бойлы, толық денелі, орта жаста, Алаш Орда үкіметінің дін істері жөніндегі министрі болған, керітартпа ақын, ал меньшевик Мұстафа Көкебаев қараторы, сәл еңкіш, түнеріңкі адам», — деп сипаттайды.

1918 жылы Ордада меньшевик Мұстафа Көкебаев өз бастамасымен «Жігер» қоғамын құрады.

М. Көкебаев жетекшілік жасайтын он адамдық топ қоғам қызметіне «мәдени-ағарту үйірмесі» дейтін жаңа мәртебе беріп, жарғысын жазады. Ерікті дербес қоғамдық ұйым ретінде ресми тіркеліп, өзге өңірлерден отау бөлімшелерін ашты. Қоғамның Тарғын қисымында «Ұлт қауымы», ал Жаңақала жағында «Білім бірлігі» деген атпен бөлімшелері болды.

Бүкілодақтық Орталық Атқару комитетінің мүшесі, Орталық Қазақ әскер ісі жөніндегі комиссариаттың Әскери комиссары Мұхамедияр Тұңғашиннің бастамасымен ашылған РКФСР Ұлт Халық Комиссарлары Қазақ бөлімі Бөкей қосалқы бөлімінің меңгерушілігіне меньшевик М. Көкебаев бекітіледі. Бұл жерде бөлімнің меңгерушілігіне М. Көкебаевтың бекітілуі әдеттегі большевиктердің коалициялық саясат сақтауы деп түсінген жөн сияқты.

Ордада 1919 жылы 3-17-қаңтарда Екінші толық мұғалімдер сиезі өтті. Сиезге Нарын, Қалмақ, Таловка, Қамыс-Самар, Тарғын бөлімінің мұғалімдері түгелдей дерлік қатынасты. Сиездің алғашқы мәжілістерін халық ағарту комитеті жанындағы ұлттық мектептер секциясының қызметкерлері Мұстафа Көкебаев пен Ғали Бегалиев жүргізген. Сиез оқу үрдісіндегі ұлттық ерекшеліктерді ескереді, қазақ ағарту саласында тұңғыш рет интернаттық жүйе енгізіліп, әрбір мектепте мектеп кеңесін құруға, қазақ ағарту саласында тұңғыш рет интернаттық жүйе енгізіліп, әрбір мектепте мектеп кеңесі, емле мәселелеріне жан-жақты тоқталады. Сиез жұмысының барысында «Оқу құралдарын жетістіру, кітаптар тәржіме ету, тағлым журналын шығару үшін» сайланған комиссияға М. Көкебаев, Ғ. Бегалиев, Х. Есенбаев, Ғ. Қараш, Ғ. Бөкейханов, Ғ. Мұсағалиев, Ғ. Мұқанов енеді. Қабылданған қаулыда осы кісілердің қызметте тұрғандары шығып, тек қана кітап жазу қызметімен шұғылдансын делінеді.

М. Көкебаевтың қазақ мерзімді баспасөзіне қосқан үлесі де зор.

Ол туралы «Әлі есімде, 1919 жылы февраль айының бастапқы күндерінің бірінде Ордада азамат соғысына белсенді қатысып жүрген және сауатты қазақ жастарының жиналысы болды. Оған Шафқат Бекмұхаметов, Бисен Жәнекешев, Мұстафа Көкебаев, Халел Есенбаев, Ғали Бегалиев, Ғабит Сарбаев, Әмірғали Меңешев, Хайырлы Бекқалиев, Хамит Чурин, белгілі ақын Ғұмар Қарашев және басқалары қатысты. Жиналыста сол мезгілге дейін екі тілде шығып келген «Хабар» және «Қазақ дұрыстығы» газеттерінің орнына бір ғана қазақ тілінде газет шығару мәселесі талқыланды. Алдымен газеттің аты туралы әңгіме болды. «Ел еркі», «Ерікті ел» болсын деген ұсыныстар айтылды. Ақырында жиналысқа қатысушылардың бәріне «Дұрыстық жолы» деген ат қатты ұнап, болашақ газеттің атын осылай атауға ұйғарылды. Осы жиналыста редакциялық коллегия мүшелері бекітілді. Оның құрамына М. Көкебаев, Ғ. Қарашев, Ғ. Мұсағалиев, Х. Есенбаев және осы жолдардың авторы кірді. Сөйтіп 1919 жылғы 20 февральдан бастап Ордада «Дұрыстық жолы» газеті шығарыла бастады», — деп жазды сол жылдар қайраткері, журналист Тамимдар Сафиев. «Дұрыстық жолының» редакциялық алқасын басқарған М. Көкебаев еді. Газеттің таралымы аз уақыт ішінде 15 мың данаға жетті.

І Жалпықазақ сиезіне әзірлік 1919 жылдың 26 мамыр мен 6 маусым аралығында өткен Бөкей Ордасы кеңестерінің ІІІ сиезі қараған мәселе болды. Бұл сиез жұмысына М. Көкебаевтың «ескі» танысы Астрахан РК(б)П губкомынан өкіл болып Н.Нариманов қатынасты. 5 маусымда РКФСР Ұлт Халық Комиссариаты Қазақ бөлімі Бөкей бөлімшесінің есебі тыңдалды. Мәжілістің барысында сол жылдың 18-сәуір күнгі «Дұрыстық жолы» газетінің №6 санында жарияланған М. Көкебаевтың «Жұмыскерлер халы (Коммуна һәм Интернационал)» дейтін мақаласы жөнінде айтыс-тартыстар өтті. Автор мақаласында «Коммуна», «Интернационал» сөздеріне түсініктеме бере келіп: «Айтылған сөздердің мағынасы біздің қазаққа тіпті жат. Дұрысын айтқанда, ішіңнен ұнатып, ұнатпасаң да бұл сөздердің мағынасын түсініп қою тиіс. Қазіргі уақытта коммуна деген сөздің түпкі шегі дүниедағы бар нәрсенің әйел-еркекке шейін ортақтығын, менікі-сенікі жоқтығын көрсетеді», — деп жазған болатын. Бұл мақалаға қатысты М. Тұңғашин өз тарапынан «Контрреволюцияның арандату мақсатында бұрмалап пайдалануына ыңғайлы мақалалар кеңес қаржысына шығып тұрған басылым бетінен жіберілмесе керек», — деген ескерту береді. Бұл мәселеде ақын, қоғам қайраткері Ғұмар Қараш «М. Көкебаевтің мақаласын тек арандатушылар ғана пайдалануы мүмкін, «Дұрыстық жолының» редакциялық алқасы пікірлер алуандығын сақтап, «Бірліктің» тойтарма мақаласын өз бетінен орын бергендігін» — атап көрсетіп, М. Көкебаевты қолдап сөз сөйледі. Дегенмен де, С. Жақыпов басқаратын «Жарлы қазақ жастары бірлігінің» наразылықтарын туғызғаны да ақиқат.

Сиездің соңғы күні І-Жалпықазақ сиезіне делегат сайлауы өтті. Бөкей Ордасына бөлінген қырық орынға делегат сайланды. М. Көкебаев солардың қатарында болды, бұл дегеніміз сол жылдарда қоғамдық-саяси сахнада белгілі дәрежедегі қайраткер болғандығының нақты айғағы. Мұстафа 1920 жылы мамыр айында өткен Бөкей облыстық ҮІ сиезіне қатынасады. Сиез барысында эсер А. Әзірбаев ұлт мәселесі туралы айта келіп, «Кеңес өкіметі берген өзін-өзі билеу құқығы өмірде жүзеге асып отырған жоқ», — деп пікірін ашық айтты. А. Әзербаевты М. Көкебаев қолдады, ал бұл пікірге большевиктер Ламский, С. Милютин, Д. Темірәлиев сияқтылар қарсы болды. 26 мамырда Ішкі басқару бөлімінің есебін жасаған Милютинге көптеген сұрақтар қойылады. Соның ішіндегі ең маңыздысы милиция мәселесі болды. Сол жылдары Кеңес өкіметінің атын жамылып, бейбіт елге бейбастық жасау етек алып кеткен болатын. Шын мәнінде милиция уездік кеңес органдарына бағынбайтын. Аталған мәселе бойынша қабылданған қарарға делегат М. Көкебаев: «Милиция әрекетіне жергілікті атқару комитеттері тарапынан бақылау жасалсын» деген өзгеріс енгізуді ұсынады. Алайда бұл ұсынысқа Милютин қарсылық таныты. Бірақ көпшілік дауыспен Мұстафаның ұсынысы қабылданды.

1920 жылдың 26 тамызында Қазақ АКСР-нің құрылуы мен Ресей империясының бодандығы тұсында ыдырап кеткен Қазақстанның аумақтық тұтастығын қалпына келтіре бастады. Қазақстанның аумақтық тұтастығын қалпына келтіру қазақ халқының болашақ тарихи тағдыры үшін аса маңызды рөл атқарды. Сондықтан да бұл аса қиын да күрделі мәселені шешу үстінде ұлт қайраткерлері А. Байтұрсынов, Ә. Ермеков, У. Танашев, А. Тұрлыбаев, Ғ. Тәжібаев, М. Көкебаев т.б. ұлт мүддесі үшін, бар жан-тәндерімен жұмыс істеді. Қазақ революциялық комитеті Қазақстан Кеңестерінің Құрылтай съезін шақырудың, болашақ республиканың шекараларын анықтаудың барлық дайындық жұмыстарын жүргізді. Бұл күрделі міндеттерді жүзеге асыруда Қазақ ревкомының жанында ұйымдастырылып, А. Байтұрсынов басшылық еткен Қазақ Республикасының шекараларын анықтау жөніндегі комиссия ерекше ықпал етеді. Қазақ жерін біріктіруде күрделі де қиын жұмыс алғашқы кезекте ұлы державалық пиғылдағы шовинистермен толассыз күрес барысында жүзеге асырылды. Үлкен талас-тартыстар ұйымдастырылып жатқан Қазақ АКСР-інің құрамына Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстарының едәуір аймағын енгізу мәселесі бойынша туындады. Даулы мәселелерді шешу үшін Қазақ револоциялық комитеті өз өкілдерін Семей, Омбы, Челябі облыстарына жіберді. Тарихи әділеттілік үшін қазақ жерінің аумағын белгілеуде болашақ Қазақ республикасының шекараларын анықтауда Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы В. И. Лениннің қазақ халқының өкілдерін қолдағанын атап өткен жөн деп білеміз.

Қазақ АКСР-інің қарамағына 1917 жылға дейінгі шекарадағы Орал (Орал, Гурьев, Ілбішін, Темір уездері), Торғай (Ақтөбе, Ырғыз, Қостанай, Торғай уездері), Семей (Өскемен, Зайсан, Павлодар, Семей, Қарқаралы уездері), Ақмола (Ақмола, Петропавл, Атбасар, Көкшетау уездері мен Омбы уезінің бір бөлігі), сондай-ақ Маңғыстау уезі, Закаспий облысындағы Красноводск уезінің 4-ші және 5-ші Адай болыстары, Астрахан губерниясынан Синеморье болысы, Бөкей Ордасы, бірінші және екінші Приморский округінің қазақтар қоныстанған жер аумақтары енгізілді. Қазақ АКСР-інің құрамына Орынбор губерниясы енді. Ал Орынбор қаласы 1925 жылға дейін еліміздің тұңғыш астанасы болды. Сол кезеңдегі ресми мәліметтер бойынша 1920 жылы күзде республиканың жер аумағы 1 871 239 шаршы версті қамтыды, халқының саны – 5 046 000 адам, оның 46,6 пайызын қазақтар құрады.

М. Көкебаев 1920 жылдары Бөкей губерниясының жер комитетінің төрағасы һәм губерниялық атқару комитетінің жауапты хатшысы болып, жаңадан іргетасын қалап жатқан Қазақ АКСР-ының батыс шекарасын белгілеуге жауапты адамдардың бірі ретінде қызмет атқарды. Мемлекеттік дәрежедегі барлық құжаттарды дайындау, оны нақтылап, қағаз бетіне түсіру Мұстафа сияқты екі тілде бірдей жазатын сауатты адамға тірелсе керек.

Қазақстанның мемлекеттік шекарасын орнатудың өзіне тән ерекшеліктері болды. Шекараның графикалық қосымшасы бар және мәтіндік сипаттауы баяндалатын картографиялық материалдар іс жүзінде мүлдем болған жоқ. Сонымен қатар 1920 жылы Қазақ КАСР-і құрылған кезден бастап Қазақстан – Ресей шекарасы бірнеше рет өзгеріске түсті.

Р. Иманғалиевтың жазуы бойынша Мұстафа Көкебаев Қазақстанның батыс шекарасының бір бөлігін нақтылауда оның Қиғаш өзенінің бойымен жоғары өрлеп, Ескі Кордуан жерінен бастап, Азау даласымен, Ноғайбай даласының түстігін қуалап, Майшағыл жайлауының түстік етегімен Қоңыртерек, Қоянды қоныстарын қамтып, Басқұншақ көлінің шығыс шалғайымен өтетін шекара шеруін түйемен жүріп картаға түсірткен. Сол сапарда М. Көкебаев қасындағы мемлекетаралық комиссияның келісімін ала отырып, кей тұстарға уақытша шекара қадаларын қақтырған екен.

М. Көкебаевтың екі елдің шекарасын белгілеуде жасаған жұмыстарын кейінгі ұрпақ білуге тиіс. 1921-1926 жылдары Саратов университетінің құқық факультетінде оқыған, кейінгі жылдары Орал, Алматы облыстарында республикалық мемлекеттік жоспарлау комитеттерінде қызмет істейді. 1937 жылы Шымкент педагогикалық институтында сабақ берген. Ұлтымыз үшін аянбай еңбек еткен, қазақ елінің батысындағы мемлекеттік шекарасын белгілеуге атсалысқан бірегей тұлға Мұстафа Көкебаевқа еліміздің қалаларынан (Атырау, Орал, Шымкент, Алматы, Астана) бір көше атауын берсе, ескерусіз қалған ардақты тұлғаға көрсеткен құрметі-міз болар еді.

 Аққали АХМЕТ,

тарих ғылымдарының докторы,

Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің профессоры


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика