«Журналистердің мінезі мақаласынан-ақ көрініп тұрады…»

Күні: , 38 рет оқылды


Ақ Жайық өңірінде әдебиет пен журналистика саласынан қалам тербеген тұлғалардың арасында «Орал өңірі» газетімен тағдырын байланыстырмағаны кем де кем шығар. Солардың бірі және бірегейі, талай жас журналистерді тәрбиелеп, ақпарат айдынына қосқан Нарынның нар ұлдарының бірі Ғарифолла Көшенов пен жұбайы Алмагүл Әбікенқызы болатын.


Бүгінде екеуі де Алматы қаласында ұл-қыздарының жанында зейнеткерлік демалыстарының қызығын көруде. Олар зейнеткер болса да, қаламдарын туармай, ақ қағазға сөз кестелеп, өткен жылдардың бедерінде жолыққан жайсаң ағалары мен ұстаздары, құрдастары, жұмыстас әріптестері жөнінде төгілдіре сыр шертіп, шұрайлы шығармаларды түйдектете жазу үстінде. Жуырда «Орал өңірі» газетінің 100 жылдығына орай арнайы Оралға келіп, кейін Бөкей ордасының Нарын құмынына барып, аунап-қунап қайтқан еді. Сол сапарда біраз әңгімелесудің сәті түсті.

– Біраз жылдан бері Оралға жолым түспей жүр еді. «Орал өңірі» газетінің ғасырлық тойына келіп, өзіммен бірге қызмет атқарған көптеген қаламдастарымды кездестірдім. Арқа-жарқа болып, шүйіркелесіп әңгімелестім. «Орал өңірі» газетінің редакциясы мен үшін өте ыстық. 1964 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген соң облысқа алты маман келдік. Олардың қатарында Алмагүл жеңгең екеуміз бар едік. Хабер Нұрмұхамедов деген ағамыз редактор болып тұрған кезде, «Орал өңірі» газетінде қызметке қабылданып, бақандай 27 жыл қызмет атқардым. Тілші қызметінен бастап, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, бас редактор болып қызметтің барлық сатысынан өттім. Сол кезде «Орал өңіріне» шығармашылық десант секілді болып келген Тихон Әліпқали, Базарғали Қуатов, Мәжит Қайырғалииев, Қажым Ғұбашев, Ғилаж Наурзин секілді азаматтарды айрықша құрметтеймін. Сондай-ақ сол кезде уақытпен санаспай, газеттің жұмысында жүрген барлық қызметкерлерге басымды иемін. Өйткені менің маман болып қалыптасып, мансаптық өсу жолымда олардың үлесі зор болды. Бұл сапарымда Бөкей ордасы мен Жәнібек аудандарына барып, ағайын-туғандардың амандығын біліп келдім. Зейнетке шыққаннан бері байқағаным, өзім жақсы көретін екі іспен айналыссам көңілім жайланады екен. Оның бірі – тыныш жерде компьютерге отырып, естеліктер жазып, бұрынғы жазған көркем шығармаларымның басын қосып кітап шығару. Ал екіншісі – автомашинаның руліне отырып, серуендеу. Ұлғайғасын кейде сырқаттанып қаламыз, сондай кезде көлік айдасам, ауырғанымды ұмытып кетемін. Бір жағынан, шопыр мамандығы мен үшін айрықша ыстық. Өйткені еңбек жолымды жүргізуші болып бастаған едім ғой, – дейді ардагер журналист.

Ғарифолла Көшенов есімі Ақ Жайықтың оқырмандарына жазушы, аудармашы, журналист, ақын ретінде етене таныс. Ол 1939 жылы Бөкей ордасы ауданының Бисен ауылында дүниеге келген. Орда орта мектебін бітірген соң Орал ауыл шаруашылығы техникумы жанындағы кәсіпқой көлік жүргізушілер даярлайтын арнаулы курстан өтеді. Содан техника жөндеудің қыр-сырын меңгерген бозбала еңбек жолын «Орда» кеңшарында механизатор болып бастайды. Бала күнінен өлең шығаруға бейім жан темір тұлпарлардың қара майына былғанып жүрсе де, тырнақалды туындылары мен ауыл өмірінен алған шағын хабарларын аудандық, облыстық газеттерге үзбей жазып тұрады. 1958 жылы Оралда облыс ақындарының тұңғыш айтысына қатысып, жүлдегер атанса, келесі жылы ұйымдастырылған ақындар айтысында да бас жүлдеден көрініп, Еңбекшілер депутаттары Батыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің қаулысымен «Облыс ақыны» құрметті атағын иеленеді. Сол жылы Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік университетіне оқуға түсіп, оны 1964 жылы бітірген соң облыстық «Орал өңірі» газетіне қызметке қабылданады. 1988-1991 жылдары «Орал өңірі» газетінің бас редакторы, 1991-1993 жылдары – облыстық теледидар және радио компаниясының төрағасы болады.

– Өмірімнің отыз жылын арнаған «Орал өңірінде» өмірімнің көп естеліктері қалды. Мақала жазарда тақырып таңдау не жазған мақалаңызға ұтымды тақырып қою маңызды мәселе екенін журналистер қауымы жақсы біледі. Өйткені мақаланың өтімділігі тақырыбына тікелей байланысты. Жанғали Набиуллин деген замандасым екеуміз мақала, өлеңді жарысып жазатын едік. Жәкең, әсіресе, очерк жазуға келгенде алдына жан салмайтын. Сол кісінің жақсы бір әдеті бар. Толғанып мақала жазу үшін бірінші тақырып іздейтін. Бірде «Қақпада қабаған ит бар» деген мақаласы жарияланды. Барлығымыз не туралы жазды екен деп жапа-тармағай оқыдық. Фактісі шағын болса да, тақырыбы тартымды еді. Күнделікті таптауыр болған тақырып оқырманды тартпайды. Байқасаңыз, журналистердің мінезі мақаласынан-ақ көрініп тұрады. Біздің кезімізде мақаланы жарысып жазатын едік. Бірде «Приуралье» газетінде қызмет атқаратын Феодор Игнатьев деген азамат екеуміз бірге іссапарға шықтық. Ол мені «Гарик» дейтін. Журналистік зерттеуді жақсы меңгерген журналист еді. Беталысымыз ауылдағы шопандар. Екеуміз малшыларға сауалдар қоямыз. Бірге барған соң көргеніміз де бір нәрсе. Алайда ол кіргеннен бастап не байқады соны суреттеп, әдемі детальдар арқылы жеткізетін. Қарапайым, үстелдің үстінде тұрған сөмкені де сөйлететін еді, шіркін… Жас журналистерге айтарым, ең бірінші аңғарымпаз, байқағыш болғандарыңыз жөн. Сондай-ақ бәсекелесе жазған мақалада сапа болады, – дейді Ғарифолла Көшенов.

Кейін Ғарифолла ағамыз отбасымен 1994 жылы Алматы қаласына қоныс аударады. ҚР Қаржы министрлігінің аударма басқармасында, Әділет министрлігі жүйесінде аудармашылық қызмет атқарады. Іс-қағаздарын мемлекеттік тілге көшіру, салалық термин сөздердің орысша-қазақша сөздіктерін жасау жөніндегі республикалық байқаулардың бірнеше мәрте жүлдегері атанады.

Бүгінде бейнетінің зейнетін көріп отырған ағамыздың «Сүмбіленің салқыны» мен жұбайы Алмагүл Әбікенқызының «Періштем болып жебей жүр» атты кітабы оқырмандардың қолына енді-енді тигелі жатыр. Бұған дейін Ғарифолла Көшеновтің өлеңдері, эсселері, естеліктері жинақталған «Қоян жылы» кітабы (2015 ж.) жарық көрген еді. Ғарифолла ағайдың жұбайы Алмагүл Өмірбекова да – облыстағы журналистиканың пұшпағын илеп, бақандай 25 жылын Орал облыстық радиосының дикторлығына арнаған жан.

Затында Алматы төңірегінің тумасы Алмагүл Әбікенқызы Орал жеріне Қазақ университетінің филология факультетін бітіргеннен кейін, өзімен бірге оқыған бөкейлік азаматтың етегінен ұстап келеді де, Оралда отыз жыл бойы тұрақтап тұрып, еңбек етті. Ұрпақ өсіріп, жастық шақтың небір қызғылықты кезеңін осында, оралдық замандастарының ортасында өткізеді. Әуелі облыстық «Орал өңірі» газетінің редакциясында еңбекшілер хаттарымен жұмыс бөлімінің хатшысы, кейін бірқыдыру уақыт Орал облыстық мемлекеттік мұрағатының ғылыми қызметкері болады. Осы мекемеде жұмыс істей жүріп, сол кездегі облыстық теледидар және радио комитеті жариялаған конкурста жеңіп шығып, облыстық радионың дикторы қызметіне тағайындалады.

Шынтуайтына келгенде, нақ осы қызметке жеңгеміздің табиғи таза қоңыр дауысы, сөздің мақамын келтіріп, мазмұнын аша білетін тіл маманы ретіндегі теориялық білімі, таза және ашық сөйлеу машығы секілді туабітті қасиеттері іздегенге сұрағандай сай келіп, оның маман ретіндегі бағын ашқан болатын. Бұған қоса ҚазГУ-дің қабырғасында жүріп, «Мәнерлеп оқу» деп аталатын қосалқы пән бойынша сахна өнерінің хас шебері, профессор Асқар Тоқпановтан тыңдаған жартыжылдық арнаулы дәрістің де кәсіптік қызметте көмегі аз болмаған. Негізгі қызметіне қоса, облыстық радионың балаларға арналған хабарлар дайындайтын бөліміне жетекшілік етіп, осы мазмұндағы арнайы хабарлардың апта құрғатпай эфирден өтіп тұруына мұрындық болды. Хабарға қазақ тілді мектеп оқушыларының қаламгерлікке бейімі бар бір тобын тартып, олардың алғашқы шығармашылық машық алуына, тіл ұстартуына ұстаздық етті. Ширек ғасырға созылған дикторлық қызметінде ол радиохабар материалдарының жеделдігі мен эфир сапасын арттыру арқылы өңірдің саяси, шаруашылық, әлеуметтік-мәдени салалардағы жетістіктері мен жеңістері жайлы жаңалық хабарларды радиоэфир арқылы облыс жұртшылығына бірінші болып жеткізу бақытын бастан кешті. Кеңестік кезеңдегі көптеген мерекелер мен еңбектегі табыстарды марапаттаған той-думандардың бәрінде дерлік «ұраншы» әрі жүргізуші болды. Жеңгеміздің мамандығынан өзге, тағы бір мақтанышы – зайыбы Ғарифолла Көшенов екеуі қосарласа тәрбиелеп, өрісті өнегеге баулыған ұл-қыздары Лейла мен Ербол мәртебелі халықаралық құрылымдарда жауапты қызметтер атқарып жүр.

Бүгінде Алматыда тұратын Ғарифолла аға мен Алмагүл жеңгемізді алып шаһардағы «Орал өңірінің» әр санын қалт жібермей, оқып отыратын «№1» оқырманы десек, қателеспейміз. Ендеше, Алматыда Ақ Жайықтағы журналист іні-қарындастарының «бар болған күндеріне сүйініп» жүретін аға-жеңгемізге ұзақ ғұмыр тілейік.

Гүлсезім БИЯШЕВА,

«Орал өңірі»

Редакциядан: Ғарифолла ағамыз бен Алмагүл жеңгеміз өздерінің қаламынан туған «Қоян жылы», «Періштем болып жебей жүр», «Сүмбіленің салқыны» кітаптарын осы сапарларында Ж. Молдағалиев атындағы облыстық ғылыми-әмбебап кітапханаға тегін тарту етті. Ол кітаптар одан әрі аудандардағы кітапханаларға жолданып, көп ұзамай облыс оқырмандарының көзайымына айналады деп сенеміз.


«Ұран»

Күні: , 115 рет оқылды

100  жыл  бұрын


Құрметті  оқырман!

Алғашқы санының жарық көргеніне 100 жыл толған «Орал өңірі» газеті өзінің түп бастауын «Ұран» үн қағазынан алады. Ол дәл бір ғасыр бұрын, араб әліпбиімен жарияланып тұрыпты. Сан жылдар жылжып өткенде «Ұранның» біздің қолымызға тигені әзірге 9-ақ нөмір. Оны нақтылай түссек: №6, 1 қыркүйек, 1917 жыл, жұма; №7, 12 қыркүйек, 1917 жыл, сейсенбі; №8, 26 қыркүйек, 1917 жыл, сейсенбі; №9, 7 қазан, 1917 жыл, сейсенбі; №20, 31 желтоқсан, 1917 жыл, жексенбі; №24, 16 ақпан, 1918 жыл, жұма; №28 (датасы белгісіз); №30, 28 (10) наурыз, 1918 жыл, бейсенбі; №38, 16 (3) мамыр,  1918 жыл, бейсенбі.

«Орал өңірінің» бүгінгі жарық көрген сейсенбілік нөмірі осыдан тура 100 жыл бұрын оқырмандарының қолына тиген «Ұранның» кезекті 8 санымен тұспа-тұс келіп отыр.

Біз бүгін тарихтан жеткен тәбәрік нөмірдің бұдан бір ғасыр бұрын не туралы жазып, баяндағанын оқырмандарымыздың назарына ұсынуды жөн көрдік.

«Ұранның» материалдарын араб әліпбиімен кириллицаға аударған баспасөз тарихын зерттеуші, белгілі журналист Қазбек Құттымұратұлы.


 

Нөмірі 8                        сентябрь 26               жылан 1917              сейсенбі

 

«Ұран»

 

газитасы Хан Ордасында жетісіне бір шығады

1917 жыл иул (июль-шілде – ауд.) (28) да шыға бастады.

 

Жазылу бағасы: жылдығы 5 сом, жарты жылдығы 3 …, үш айлығы 1,75…

 

Иғлан бағасы: бірінші бетте жолы 30 т., төртінші бетте жолы 20 т., бірден артық басу келісуінше.

 

Нөмірі 10 тиын

 

Хабарласушыларға адрес: Ханская ставка, Астр. губ. Ред. газ. «Уранъ»

 

Русияда жумһуриет

Халықты бес саусағында қып, ауыздықтап отырған ескі хүкімет һәм Николайды жығып, халық өз тізгінін өз қолдарына алды. Өзгерістен соң Русия мемлекетінің қалайша басқарылатын белгілеуді халық өкілдерінің учрителный собранияның билігіне қалдырып, мемлекетті уақытша басқару үшін жаңа хүкімет сайланды. Бұған енді қазір 7-нші ай. Осы 7 ай ішінде Русиядағы әр түрлі ұлттардың, партиялардың съездері, ең аяғында 12-нші августа бүтін Русия халқының бас қосқан Мәскеу съезі болып озды. Осы съездердің бәрінде де: «Русия бұдан бұлай жумһуриет жолымен басқарылсын» деген қаулылар жасалды.

Русия көпшілігі осылайша жумһуриет тілеп жатқанда, екінші жақтан ескі хүкімет, ескі тәртіпті сақтаушылардың да Русияда аз емес екендігі білінді. Бұл август аяғында болып өткен Корнилов бунтынан анық көрінді. Қорқақтардың көңіліне «ескі тәртіп қайта тіріле ме» деген қауіп төнді. Міне осындай жоқты жоғалту һәм көптің тілегін орындау, екінші анадай жауыз тілек, залымдардың үміттерін түбінен үзу үшін уақытша хүкімет: «енді бұдан былай Русия мемлекеті жумһуриет жолымен басқаылады» деп бірінші сентябрде жұртқа жариялады. Ертең учредительный собранияда үлкен соғыспен шешілетін зор бір істің уақытша хүкімет күн ілгері-ақ аяғын қысқартып кесті. Русияда жумһуриет болған соң енді бұдан бұлай нәсілден нәсілге, анадан балаға тура болып қалатын патшалық болмайды. Халық өкілдері өздерінің қалаған бір адамын 4-5 жылға сайлап, мемлекетке бас етіп қояды. Бұған «райс жумһур» яки президент деп айтылады.

Ішкі хабарлар

Кіндік камитеттің шақыруымен, Саратаудағы халық дар-алфанониның лектірлерінен А.У.Куликов ішкі Ордалыққа лектір болып тағайындалды. Қазір кіндік камитет құзырында «Земстуо бөлімі» деген бір бөлім ашылып, іске кірісті. Осы бөлімнің ұйғаруы бойынша Саратау халық дар-алфанониның шәкірттерінен (орыстардан) жеті кісі жеті қисымға инструктырлыққа шақыртылып еді. Солардан қазір үш кісі келіп, екеуі екі округқа, біреуі Нарын қисымына жүріп кетті. Қазақтан өзі тілеп инструкторлаушы әзірге біреу: студент Ғ.Мусағалиев. Бұл Тарғын қысымына тағайындалды. Инструкторлардың алатын айлық жалониялары (жалақысы – ауд.) 3 жүз сом.

«Земстуо бөлімінен» алынған ақпарға қарағанда: Ішкі Ордалықта сайлаушылар списігі бірінші октябрге шейін үлгерсе керек. Сайлау күні ноябрь бастарында болар деп шамаланады. Учредительный собрания сайлауынан бұрын қалай болса да Земстуо сайлауларын тәмәм етуге «Земстуо бөлімі» қам қылып жатқанға ұсайды.

Құрылтайға сайлау камиссиясы

Учредительный собранияға сайлау ісін басқару үшін Ордада бір камиссия құрылды. Камиссияның басы: Б. Ниязов. Ағзалары: кіндік камитеттен 4 кісі: М.Жұмалиев, А.Мұхаммедалиев, Ж(Ш).Юсупов. Меңдәлиев. Астрахань окружной судяның шілені Чурин һәмде Саратау судейный палатасынан екі мировой судья. Камиссия 21-нші сентябрден бастап іске кірісті. Камиссия гласный сайлау туралы жасалған қазіргі сайлау учаскелерін учредительный собранияға да сайлау участкасы болуға жарайды деп қаулы жасады. Учредительный собранияға сайлаушылар списігі түзуге (жасауға, құрастыруға – ауд.) камиссия 23-нші сентябрде кіріседі. Гласныйлар сайлау туралы түзілген сайлаушылар списігін толықтырып түзетумен камиссия қанағат ететін көрінеді. Учредительный собранияға сайлау туралы шығатын расходтар үшін қазнадан 25 мың сом берілмек. 24-нші сентябрде камиссияға сол ақшаның жіберілгендігін білдірген телеграм алынды.


 

Ел азаматтарына ашық хат

Біз ең болмағанда бастауыш мектептерімізде мұғалім болып, қолдан келгенгенше елімізге қызмет етерміз деген ниетпен оқып жүрген шәкірттер едік. 21-нші апрелдегі жалпы ішкі Ордалық съезінің қаулысы бойынша қысқа уақытты курстар ашылар деп, жаз бойы қарай-қарай көзіміз талды. Аяғында биыл курс ашылмайтынына көзіміз жетті. Енді Орынбордағы медресе Хусайнияға оқуға деп жүріп барамыз.

Барлығымыз 7 шәкіртпіз. Бәрімізде жарлының балаларымыз. Жәрдемге мұқтажбыз. Арада әсіресе Юсуф (Жүсіп – ауд.) Тобан баласы жәрдемге өте мұқтаж. Алдымызда Земстуо ашылғалы тұр. Елге күні ертең мұғалім керек екендігі анық. Осындай қымбатшылықта іс басындағы азаматтарымыз жөнін тауып жәрдем етпесе яки елдегі қалтасы кең мырзаларымыз жәрдем қолдарын созбаса, шеттен бізге біреу ақша әкеліп берер деген дәмеміз жоқ. Тілеген кімге адресіміз: Орынбор, Медресе Хусаиния яки «Қазақ» басқармасы: Хасен Аққали баласы, Сәлмен Әли баласы, Бейсенғали Жұмаш баласы, Құрмаш Мұсалим баласы, Ғалалиддин Мұсақай баласы, Хисаммадден Лұқман баласы.

 

Құрылтайға сайлау камиссиясынан иғлан

Құрылтайға сайлау камиссиясы жұртқа жариялайды: Ішкі Ордалықта 23-нші сентябрден бастап құрылтайға сайлаушылар списігін түзуге кірісіледі. Камиссия басы: Ниязов.

22-нші сентябрь 1917 жыл.

 

Нарын қисымынан

Басқа қисымдарға қарағанда да, біздің Нарын қисымының кемдігі, шабандығы өте күшті: камитет сайлау туралы дау, жанжал осы күнге шейін арылған жоқ. Бұл, 7-9-11-нші волустардан көрініп тұр, пошта жорту ісі бүтіндей тоқталды, азық-түлік камитетін ашып ұқсата алмадық. Астық-шәй іздеп Ордаға шұбырған Нарын кісілері орамда сандалып, кіндік камитетінің еденін аяғымызбен тоздырдық. Бұлай қор болмалық, жұрттығымызды етелік: 3-4 волус бірігіп болса да бір азық-түлік камитетін ашып, ашықпаудың қамын жасалық деп бірлі-жарым айтушыларымыз болса да, ұрлап шәй сатушы һәм тамағы тоқтардың «Елден бұрын аштан өлмеспіз. Камитет ашқандардың да ұқсатқаны шамалы ғой» деп теріс ақыл беруімен азық-түлік камитеті ашылмады. Яки ел екі партия болып, бір жағының сөзі дұрыс болса да бұрыс көрінді. Кедей пақырлардың көз жасына ма, білмеймін, бірінші сентябрде кіндік камитет шілені Мауби мырза Жұмалиев келіп 9-нші бөлімнің қызыл үйінде бір съез жасадық. Съезде волустардан сайланған 24 өкілден басқа қисым камитетінің председателі де бар еді. Съезде Жұмалиев поштаның кемдігі себепті халық қызметіне тоқталыш болып тұрғандығын түсіндіріп, әр вуолусной камитеттің қызыл үйінде 4 көлік әзірлеп тұруды халық мақұл көрді. Көлік әзірленбегенде елден мінуге риза болмақшы болды. Азық-түлік жетістіру үшін әр 4 волус бірігіп, бір районный камитет ашпаққа қаулы жасалды.

8 волустан бір өкіл Ордада болмақ. Астық, шәй сатып алу үшін октябрь басына шейін волус басына он мың сомнан ақша жинап әзірлеуге қаулы болды. Мауби мырза Жұмалиевтің осындай кемдігімізді түсіндіріп, еткен қызметіне, ұлт үшін жүрген қиындығына тәңір жарылқасын айтамыз. «Нарынның халқы түсініксіз, тіл алмайды» деп жұрт айыптаушы еді. Айып халықта емес, түсіндіруші, түсіндіріп айтушы басшыларымыз болса, халықтың өз пайдасына түсінетіндігі осымен анықталса керек.

Ғабит Сарыбаев


Жәнібек – Осы күнде Жәнібек қаласында (бұрын станция еді, енді қала болды) 45 салдат жатыр. Солардың кейбіреулері қазақ ішіндегі волустарды бағып жүр. Кей біреулері жолдарды тосып, бидай, астық алып қайтқан қазақтарды шырылдатып ұстап, ақша алып босатып жатыр. Кей біреулері жүрегі ұшып қорқып қалған қазақ сорлылардың үйлеріне барып қорқытып, атын мініп, асын ішіп жүр. Бармағыңды шайнағанмен не пайда, қолыңды тұcуда тұр.

Қалмақ қисымы 7-нші бөлім қазақтары Самар губерниясынан 90 қап астық алып келе жатқанда Жәнібек салдаттарының қолына түсіп, бір жұмадан бері тұтқында жатыр. Қашан босататындықтары белгісіз. Камисар һәм кіндік камитеттегі басшыларымыз бізді осылай ит-құсқа жем қылып қоя ма, яки халықты қорғаудың бір амалын істей ме? — деп қарай-қарай енді көзіміз талды.

Жәнібекский


Биылғы жылы қазақ халқының съез жасауы өте көбейіп кеткендіктен ардақты «Қазақ» газетасы мынаны жазады:

Биылғы жылы біздің қазақ өзгеден кейінде болса да съезге бір жарыды. Енді мұнан бұлай съезді қоя тұрып, іске кіріскеніміз де теріс болмас еді. Алдымызда сан съездер жатыр ғой. Земстуомызды сайлап алып, Земстуо собрание кеңес ашылатын болса, осы күнгі тоқсан тоғыз съезден сол пайдалырақ болар еді.

Асығыс иғлан:

Ішкі Ордаға Земстуо ісіне қанық инструкторлар керек. Айлық уәзифа 300 сом. Жүріп тұратын көлік халықтан. Қызмет 2-3 айға тартылады. Земстуо бөлімдеріне секретарь һәм іс басқарушылар керек және де бойлай тұратын бір аграном керек. Тілегенге адрес мынау:

Ханская ставка, Астрах. губ. Центральный К-тъ Земский Отделъ.

 

Құрылтайға сайлау туралы иғлан

Құрылтайға сайлау камиссия 21-нші сентябрден бастап іске кірісті. Камиссиясының басы: Б.Ниязов, ағзалары: М.Жұмалиев, Ч.Юсупов, .Х.Меңдалиев, А.Мұхамедалиев, Астрахан акружной судясының шілені А.Я.Шубин. Саратау судебный палатасынан екі мировой судья. Камиссия басқармасы: Хан Ордасында Камисар үйінде ертеңгі сағат 10-нан 2-ге шейін, кешкі сағат 6-дан 9-ға шейін әр күн ашық.

Босқын қырғыздарға жәрдем

Қайырғали Қыдыралиев                                3 сом;

Мифтах мырза Күйінов арқылы жиналған

Мырза Бисәліұғлы                                           1 сом;

Жұмаш Машақ                                     1 сом;

Бисенғали Мақат                                             1 сом;

Мифтах Күйінов                                              5 сом;

Ғамаладдин Күйінов                                       1 сом;

Баһауаддин Күйінов                                       1 сом;

Хами Серғазыұлы                                           2 сом;

Дүйсемәлі Темірәліұлы                                   2 сом;

Қосай Осабанұлы                                            1 сом;

Шаңберген Тарақұлы                          1 сом;

Тұрымбет Көшекұлы                          1 сом;

Мыңғара Даңөз (Дангөз)ұлы             1 сом;

Оспан Жаштанұлы                                          1 сом;

барлығы:                                                           2… сом


Басқармадан:

«Екінші округ қазақтарына арналған бір уагон құм секерін Хұсейін Танашев пен Ғимран Дәулетияров көтере басқаларға сатып жіберіпті» деп жазушы Алаңбайға: аты-жөніңізді һәм адресіңізді анық білдірмегендігіңізден, хатыңыз түгел басылмайды. Біз ол туралы Ордадағы азық-түлік камитеттен һәм Астрахандағы Ішкі Ордалық өкілі Нұралыхановтан сұрасып, анығын білуді өтіндік.

Көзі көргенге: әзірге хатыңызды баса алмадық, айып етпеңіз.

Иса Адрисовке: Сізден басқармаға ақша келген жоқ.

Шығарушы: Ғабдолғазиз Муси

Бастырушы: Ордалық мұсылман бұйросы… …

 

Зиялылар съезі

Бостандық қолымызға тиді, 21-нші апрелде ішкі Орда қазақтары жиналып, жалпы съез жасады. Съез толымды, көлемді болды. Халқымызға, елімізге, жұртымызға пайдалы жақсы қаулылар шығарды. Жиналған халық сол съезде-ақ өзімізден, қазағымыздан ішкі Ордалыққа камисар һәмде кіндік уа қисым комитеттерінің ағзаларын сайлап, тағайындады. Өз елінің жасаған қаулыларын миданға шығаруды, амалға қоюды сол сайлаған адамдарына, сол сайлаған комитеттеріне тапсырып, съез тарады. Бұған енді қазір бес ай толды. Осы бес ай ішінде керек камисарымыз керек камитеттеріміз болсын үстеріне алған істерін жақсылап атқара алмады. Атқара алмағандықтарын қазір енді іс басындағы адамдарымыз өздері де білді. Жұрт та, халық та, ел де білді. Міне: осы іс басындағы адамдарымыз осы өз істерін жақсылап атқара алмаған һәм атқара алмайтын комитеттеріміз үстіне тағы да бір ауыр жүк, тағы да бір қызмет арттырылды: Ішкі Ордалыққа Земстуо кіргізу, Земстуо істерін талассыз тәртіпті өткізу сол комитеттерімізге тапсырылды. Үстімізге түскен бұл ауыр борышты қалайша өтеу, Земстуо сайлауларын қалайша тартыссыз атқарамыз, Земство ісін қалайша ақ жүрек адал адамдарымыздың қолдарына тапсыру, қазақ халқына қалайша басшылық етіп оларды бір жол, бір бағытпен алып шығу жайларын сөйлесу, кеңесу, түсінісу үшін Ордада тұрушы пікірлі адамдарымыз бүтін ішкі Ордалық зиялыларының съезін шақыруды мақұл көріп еді. Съез уақытында жиналды, ашылды, жабылды. Бірақ онда …(бір сөз оқылмайды – ауд.) болып шықпады, біз ойлағанша іс көрсетпеді. Біз съезден мынадай қызметтер күтіп едік: … земство туралы съезде Меңдешевтің доклады (баяндамасы – ауд.) оқылған соң, сол Земстуо сайлауларын қалайша тәртіпті өткізу, қалайша Земстуо істерін лайықты адамдарымыздың қолдарына тапсыру туралы съезде толық әңгіме болар, бүтін зиялылар болып бірігіп соған жәрдемдесеміз, бүтін зиялылар болып бір ауыздан сөз, бір жеңнен білек шығарып бір жол бір планмен соған қызмет ету туралы съез қаулы жасар деп ойлап едік, бұл ойымыз, бұл тілегіміз босқа кетті: доклад оқылды, тыңдалды, сол күйше қалды. Бұл бір.

Екінші – кіндік камитет һәм камисарымыздың бес айлық еткен қызметтерінен съез толық есеп, атшут (отчет-есеп – ауд.) алар, бес ай ішінде елімізге, халқымызға еш бір пайдалы іс істелмеуі, іс басындағы адамдарымыздың жалқаулығынан, шабандығынан, іс білмегендіктерінен бе? Яки олардың көрсеткен жолы, сілтеген бағытымен жүрмеген халықтың надандығынан ба? Сол анықталар деп едік. Бұ да болмады. 10-ншы сентябрде болатын зиялылар съезін к…кендей, оны еш нәрсеге санамаған секілді болып, бір күнді күтпей камиссар 9-ншы сентябрде ауылына қайтып кетті. Осы камисар туралы сөз бастаушыға: «Жоқ! Сен дұшпандық араздықпен айтасың» деген жауаптар берілді. Сондай жауапты естуден қорқып кіндік камитет туралы сөз сөйлеуге тілеушілер де жұмған ауыздарын ашпады. Бұдан соң болды: партияшылық, алауыздық жаңғыз қара қазақта емес, зиялыларымыз арасында да өте күшті екен. Біз: «съез, камитет яки камисарды неге орындарынан жұлып тастамайды» демейміз. Біздің айтатынымыз жаңғыз сол: «Съез бұл туралы өзінің ойындағысын айтып протоколға тіркету тиіс еді» дейміз.

  1. Ел ішіндегі уолысной камитет председателінің (төрағасының – ауд.) бұрынғы ыстаршиналардан еш айырмалары жоқ: мөр қолдарында, билік өздерінде, камитет члендеріне (мүшелеріне – ауд.) кеңессіз тілеген жерде мөрді қойып қалып өз биліктерімен іс етіп жүр. Осындайларға бір шек қою, өз уазифаларын (тапсырмаларын – ауд.) таныту туралы зиялылар съезінде сөз болар. Ондайлардың тұмсығын тасқа тигізудің бір-бір жолын, ылажын табар деп ойлап едік, бұ да болмады.
  2. Теңіз бойындағы, құм араларындағы қазақтардан жаз бойы бір тілім нан, бір қайнатым шәй көрмеген елдер көп астық жоқтықтың үстіне күзге қарай мал суалып, ақ азайып, ел ішіне әбден-ақ ашаршылық кіруге айналды. Түрлі аурулар көбейе бастады дегенді күнде айтып отырмыз. Азық-түлік камитеттеріміздің шабандық һәм тәртіпсіздігінен Астрахан губерниясына деп келген астық, шәйдан норма бойынша өзімізге тиісті үлес-сыбағаны түгел ала алмай тағы отырмыз. Анда-санда қолымызға тиген бір уагон (вагон – ауд.) астық, бір уагон секер (қант – ауд.), бірер мың қадақ шәй халыққа үлесу үшін қисым камитеттеріне яки сол қисымнан өкіл болған бірер адамның қолына беріледі. Оларда ешбір дұрыстық, туралық жоқ: көңілі тату, қолы ұзын, көлігі бар байларға бар да, кедейлерге жоқ. Халықтың атын, өзінің арын сатып тамағын тойдырушы арамдар, құзғындар әр елде, әр уолыста да бар. Мұндайлар уолысной камитет председателіне барып, бір шолақ қағазға мөрді бастырып алады да, шауып қисым камитеттеріне келеді. Бір уолыс елге арналған шай, секерді қолына түсіріп, шайдың қадағы 15-20 сомнан, секердің қадағын 2-3 сомнан шетке апарып жасырып сатады. Бұндай арамдарға камитет председательдері қалайша … береді, жұрттың шай, секерін ол қалайша ұрлап, шетке сатады. Оны тергеп-тексерген, тиған адам жоқ. Шеттегі ашаршылықта жатқан қазақтар күн-түн қатып барып Самар губернасынан астық шығарады. Жолшыбай қазақ камитеттері, қазақ милициялары құшақтап ұстап, қорқытып олардан жүздеп-мыңдап ақша алады. Қазақты қазақ талайды, орыстан көрмеген қорлықты қазақ өз бауырынан, өз туғанынан көреді. Бұларды елеген, «сенің мұның қалай?» деген адам жоқ. Міне, осы айтылған кемшіліктеріміздің бәрі де зиялылар съезінде алқаға салынып, кемдігімізді толтыру, қисығымызды түзету, жауыздық-жалмауыздарымызды ауызға ұрғандай қылып тоқтату, тыю – сол зиялыларымызды үстіне түскен үлкен бір борыш емес пе еді?
  3. Бес айдан бері ешбір іс атқара алмай арып-талып, шаршап, «бір жәрдем болар ма» деп зиялылар съезін шақырып отырған кіндік камитет үстіне тағы да көп істерді аудара тастап, шілдің боғындай алды-алдына ыдырап кету зиялыларға лайық па еді? Осындай съез, жиыннан пайдаланып, бүтін ішкі Орда зиялыларының бірігу, саюзын (одағын – ауд.) ашу, оның бөлімдерін әр қисымда ашу, солай етіп ертеңгі земстуо сайлауларын сол зиялылар бір г… қарамағынан, кантролінан оздыру, өткеру, зиялыларға ең бірінші керекті, лайықты іс емес пе еді? Солай етіп хәзіргі әлсіз, күшсіз, іссіз камитеттерімізге жәрдем етулері тиіс емес пе еді? Осындай тарихи күндерде сыбанып халқына қызмет етпеген, қолымызға тиген осы бостандық, кеңшіліктен, тиісінше халқымызды пайдаландыру жолында борыштарын жақсылап өтемеген пытыраңқы, біріксіз жүрген зиялыларымыз тарихтың сынынан өздерін қалайша ақтамақ? Жоғарыда айтылған толып жатқан кем-кетіктеріміздің бәрі де зиялылар съезінде толық алқаға салынбады. Бұлар туралы съез өзіне лайықты тілектерін, қаулыларын шығара алмады. Соның үшін де біз бұл туралы газет бетінде, тарих жүзінде осы сөздерді ғана жазып, тергеп қалдыруға мәжбүрміз. Ішкі Ордалық зиялыларының бірінші съезі уақытында жиналды, ашылды, жабылды.

——————————————-

 

Ішкі Ордалық зиялыларының съезі

Съез, 11-нші сентябрьде басталып 13-нші сентябрь кеш жабылды. Съез председателі: Сәлімгерей Нұралиханов. Председатель орынбасары Мәжит Шомбалов, жазушы: Мауби Жұмалиев.

Съездің программасы (бағдарламасы – ауд.):

  1. Русияның хазіргі саяси халы, докладшы – Уәлитхан Танашев.
  2. Учредительный собранияға сайлау түрі. Докладшы – Уәлитхан Танашев.
  3. Ішкі Орданың хазіргі саяси халі. Докладшы – Б.Ниязов.
  4. Жер туралы. Докладшы – Б.Құлманов.
  5. Оқу жайы. Докладшы – Ж.Бөкейханов.
  6. Ден саулығы. Докладшы – М.Шомбалов.
  7. Сот ісі. Докладшы – Нұралиханов.
  8. Әйелдер жайы. Докладшы – Митениязова.
  9. Мал шаруалығы. Докладшы – Кортнев.
  10. Баспа сөздер. Докладшы – Н.Манаев.
  11. Земстуо жайы. Докладшы – С.Меңдешов.

Жер туралы доклад әзірлеуші Құлманов аулына қайтып кеткендіктен, баспасөз туралы доклат әзірлеуші Манаев ауырып қалғандықтан съезде жер һәм баспасөз туралы әңгіме болмады. Мал шаруалығы, әйелдер жайы туралы доклад әзірлеушілер де съезде болмағанмен де олар туралы студент Көкебаев доклад жасады. Бұлардан басқа ішкі Ордалықта пошта жорту(?!) ісін тәртіпке салу, …лықты бегректе(?!) жылқы ұрлаған тию туралы доклад оқушыларда болды.

Докладтар тыңдалып, алқаға алынғаннан кейін съез төмендегі қаулыларын шығарды.

 

Съез қаулылары:

  1. Оқу, оқыту туралы 21-нші июлде (шілдеде – ауд.) болып өткен жалпы Ішкі Ордалық съезінің һәмде 21-нші май, 9 сентябрьлерде болып озған Ішкі Ордалық учительдері съезінің қаулыларына қосылуға. Зиялылар съезінің арттырғаны жаңғыз сол ғана болды: кіндік камитет биылдан бастап Ордадағы уысший началный школаны (жоғары бастауыш мектеп – ауд.) бітірген балалардан таңдап 10-20 баланы шеттегі орта дәреже мектептерге жіберіп оқытсын деді.

Һәмде қазіргі Ордадағы учительдер шығаратын курсты, бүгіннен бастап учительский семинарияға айналдырудың жабдығына кіріссін.

  1. Ден саулығы туралы Ордадағы доктор, фельдшерлерден һәм әр туралы халық ұйымдарының өкілдерінен бір камиссия құралсын, ол камиссия, бірінші Земски собранияға (жиналысына – ауд.) бір проекті (жоба – ауд.) даярласын.
  2. Сот ісі – бұл туралы Александр екіншінің шығарған тәртібі қолдансын. Тұрмысымызға шалғай келген жерлерді өзгертілсін. Мировой судиялар халық сайлауымен болмас, жоғарыдан белгіленсін, Ішкі Ордалыққа судейный реформа (сот саласындағы жаңартулар – ауд.) күту туралы кіндік камитет тиісті орындарынан тез сұрансын.
  3. Әйелдер жайы. Бұл туралы 21-нші июлде (шілдеде – ауд.) Орынборда болып өткен жалпы қазақ съезінің қаулысына қосылуға.
  4. Мал шаруалығы. Бұл туралы Ордадағы мал дәрігері, мал фельдшерлері һәмде әртүрлі халық ұйымдарының өкілдерінен бір камиссия құралсын. Ол камиссия мал шаруалығын ілгерілету туралы бірінші земски собранияға бір проекті әзірлесін.
  5. Кіндік камитет, пошта жорту ісін тәртіпке салуға шұғыл кіріссін, пошта-телеграфный канторадан өкіл алып кеңесіп, қазақ ішінде тиісті орындарға поштовуй һәм поштовый-телеграфный бөлімдер һәмде жәрдем бөлімдері (мысалы: вуолусной правлениялар құзырында хат алып, беріп тұратын кісілер қою секілді) аштыруға ыждағат етсін.
  6. Ұрлықты тию туралы кіндік камитет шұғыл қимыл жасасын, начальник милициялардың лайықсыздарын түсіріп, лайықты адамдар қойсын, Ордада тұрып бүтін ішкі ордалық милициясын басқару үшін бір лайықты адам бас болып сайлансын.

 

Земстуо жайы

Бұрыннан земстуолы губерналардағы вуолусной земстуо сайлаулары туралы хүкіметтің шығарған тәртібі «Ұранның» 6-7 нші номерлерінде басылды. Енді өзіміздің Ішкі Орда земстуо сайлаулары қалайша болмақ? – Сонымен халықты таныстыралық: Ішкі Орда земстуо ісінде Астраханнан бөлініп, өзіне ұйым облыс, бұрынғы жеті қисым жеті үйез болғандықтан, бізде үш түрлі земстуа болмақ: обласной земстуо, уйезни земстуо һәм уолусной земстуо. Бізде ең бірінші уезни земстуо ашылады. Осы уезіні земстуо қалайша ашылмақ? Халық оның ісіне қалайша кіріспек? Соны түсіндірелік:

  1. Қазіргі участковый (қисым) камитеттері әр туралы халық ұйымдарынан бір бірден кісі алып, өзінің састауын (состав-құрамын – ауд.) толықтырады. Халық ұйымдары деп: «қазіргі кіндік камитет, азық, жер камитеттері, учитель-мұғалімдер, бір-екі потребльский общества (тұтынушылар одағы – ауд.), кредитный товарищество (несие серіктестігі – ауд.) секілді жамағаттарға айтылады. Камитеттке осы ұйымдардан кірген шілендердің (член-мүшелердің – ауд.) саны оннан артпау керек.
  2. Бір уезный земстуға сол уез яғни қисымнан 35 гласный сайланады. Осы гласныйларды сайлауда халыққа жеңілдік болсын үшін әр қисым бірнеше округтарға бөлінеді. Округтар участкаларға (бұрынғы ауылный участоларға тура келеді) бөлінеді. Қысымдар округқа бөлінгенде мына шарттар орындалу керек: бір округтағы сайлаушылар саны ең кемінен бес гласный сайлап шығаруға жеткілікті болсын. Артық болуында зиян жоқ.
  3. Сайлаушыларының (20 жасқа толғандар) саны бес гласный сайлауға жеткілікті үлкен волустар бір окрук болуға жараған секілді. Көршілес, іргелес отырған 2-3 волусты қосып бір окрук жасауға да болады. Бірақ бір окрукқа қосылған волустардың саны бестен арылмасын.

 

Сайлау камиссиялары

Жоғарыда айтылған окрук, участкалар (ауылный обществалар) һәм волустардың һәр қайсысының басында да бір-бірден сайлау камиссиялары болады. Окрук һәм участкалардағы сайлау камиссияларының председательдерін участковый (қисым) камитеттері сайлап жібереді. Окрукке сайланған председатель, өзінің округынан 3 кісі һәм сол окруктағы участка (ауылный обществалар) лар басынан бір кісі. Һәм гласныйлыққа кандидат списігін беруші группа-топтардан бір кісіден өзіне жолдастар алып, окрук сайлау камиссиясы жасайды. Участка (ауылный обществалар) ның председателі, өзінің участкасынан 3 кісі, кандидат списігін беруші топтардан бірер кісі алып, ауылный сайлау камиссиясы жасайды. Волусной сайлау камиссиясының председатель һәм шілендерінің жартысын да қисым камитеттері сайлап жібереді. Қалған жартысын қазіргі вуолусной камитеттер өздері сайлайды.

Саставы толықтырған қазіргі участковый қисым камитеттерінің атқаратын қызметтері: жоғарыда айтылғанша қисымдарды окруктарға, окруктарды участка (ауылный обществалар) ларға бөлмек.

Окрук, участка һәм волус сайлау камиссияларының председательдерін белгіледі.

Сайлаудың қай күні болатындығын күні ілгері белгілейді. (бүтін бір қисымдар сайлаулар бір күнде болмақ.)

Бүтін бір қисымдағы сайлауларды тәртіпті өткізу туралы басшылық етеді.

Сайлау камиссияларының қызметтері: вуолусной сайлау камиссияларының қызметтері мыналар:

  1. Өз волусындағы сайлаушылар яғни 20 жасқа толған барша еркек, әйелдердің түгел санын алып, списік жасады.
  2. «Списік тәмәм … пәлен күнге шейін тілеген … лып списікті көруге, жазылмағ… , жазылуға, арыз айтушы … айтуға болады» деген … жерге иғлан намелер жабыстырылды… Жариялайды.
  3. Сайлау күнінен ең кемі бір ай, яғни (31) күн бұрын кісі көретін, кісі көп келетін (мәселен: вуолусной ауылный правлениялар, мешіт, мектеп, …ды) орындарға 2 күн іліп қояды. Сол төрт күн ішінде жазылмақ қалғандар болса жазады. Списіктің қатесін, толық еместігін айтқан, адамдардың еткен арыздарын камиссия қабыл етеді. Списікті жаңадан түзетеді. Сайлау күнінен бір жеті бұрын түзетілген списікті жұрт көретін жерлерге тағы да 2 күн іліп қояды. Көруге қойылғандығын тағы да жұртқа жариялайды. Осы 4 күн озған соң вуолусной сайлау камиссиясының қызметі етеді.

Аяғы бар.


Арманыма жол ашқан басылым

Күні: , 35 рет оқылды


«Орал өңірі» газетінің менің өмірімде алар орны ерекше. Себебі, мектеп қабырғасында жүріп, қойын дәптеріме жазған «шимайларымды» өлең етіп түзетіп, көпшіліктің назарына ұсынған осы басылым еді.


Бағым мен бабымның қатар шапқандығы шығар, шығармашылық жолдағы алғашқы жеңісіме де сүйікті газетім себепші болды. Редакция ұйымдастырған байқауда жеңімпаз атандым. Нақтылап айтсам, 8-сыныпта оқып жүргенімде, «Орал өңіріне» мақала жолдадым. Ол газеттің «Айналайын» айдарымен ұдайы жарияланатын балаларға арналған бетте «Әке мен көке тұрғанда, «папа» сөзін қайтеміз» деген тақырыпта жарық көрді. Артынан осы мақалам газет редакциясы ұйымдастырған балалар шығармашылығы байқауында «Ақыл жастан» аталымында үздік деп танылды. Журналист аға-апаларымның айтқан тілектерінен кейін, редакция тынысын көргеннен соң тілші болсам деп армандай бастадым.

Мектебімді «Алтын белгіге» тәмамдап, армандаған оқуыма да түстім. Яғни еліміздің алдыңғы қатарлы оқу орындарының бірі — Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің журналистика факультетінің студенті атандым. Биыл бұл ЖОО-ны қызыл дипломмен аяқтап, «Ақжайық» телеарнасының тілшісі болып еңбек жолымды бастадым.

Облысымыздың бас газетін бір ғасыр мерейтойымен шын жүректен құттықтай отырып, мендей балғынның арманына жол ашқаны үшін оған өз алғысымды арнағым келеді. «Орал өңірінің» алар асулары көп болсын! Мен сияқты өрендерге бағыт-бағдар беріп, тәуелсіз еліміздің дамуына үлесін қосар жастарды тәрбиелеуге себепші бола берсін!

Ал газет редакциясының ұжымына денсаулық, ынтымақ, шығармашылық табыстар тілеймін!

Шәрипа СӘДМАНОВА


Алғали деген аға-ды, ақ кіреуке жаға-ды…

Күні: , 25 рет оқылды


Ұзақ уақыт осы облыстық газеттің «отынымен кіріп, күлімен шыға» қызмет атқарған, сол үшін де аты ардақтауға лайық ардагер журналистердің бірі, марқұм Алғали Мерғалиев ағамыз болатын. Ертелі-кеш ерінуді білместен «Орал өңірінің» оттан түспейтін қазанында қайнап жүріп, қызмет атқарған бұл кісі кезінде әріптестері ортасында ерекше сыйлы болып еді.


Біздер, бір топ жас журналистер «Орал өңіріне» қызметке келгенде, Алғали ағамыз редакцияның «кіндікжұрты» саналатын секретариатта, жауапты хатшы Жұрғали Ертілесовтың «оң қолы» болып қызмет атқарып жүрген-ді. Осы құрылымның мойнына жүктелген мың-сан міндеттеріне қоса, ҚазТАГ-тан келіп түсетін ресми материалдарды сұрыптап, газеттің ағымдағы нөмірлерін жоспарлап, макетін түзумен айналысатын. Жұртқа жұғымды, үлкенмен де, кішімен де тез тіл табыса кететін кеңпейіл, мінезі ерекше жұмсақ, адал да аңғал, жан дүниесі шыныдай мөлдір адам болатын.

Осы газетте қызметке тұрған алғашқы жылдары бірсыпыра мезгіл жанында жүріп жұмыс істедім. Сол уақытта байқағаным, Алекең өзі еңбек ететін «кіндікжұрттағы» қызмет қазаны бұрқылдап қайнап кететін қайсыбір қызулы сәттердің өзінде абылып-сабылмайтын, айрықша бапты кісі еді. Бұл жағынан ол кейде тіпті жұмысы өнбейтін «жайбасар» адамдай болып көрініп те кететін. Бірақ жай басқанымен, жұмысын жақсы білетін әрі беріліп істеп, ерінбей атқаратын.

Секретариаттағы жауапты әрі маңызды жұмыстың бірі – ағымдағы әр нөмірді жоспарлап, газеттің әр бетінің макетін сызу. Ширақ қимылдап, ұқыпты атқаруды, сонымен бірге белгілі бір машық пен тәжірибені талап ететін іс. Алғали ағамыздың осы істе де өзінше қалыптастырып алған дағдысы болатын.

Мәселен, ол кісі әуелі макет сызатын қарындашын құлағына қыстыра салған қалпы, бір қолына қыса ұстаған ұзын сызғышымен екінші қолының алақанын шапаттап біраз отырады. Содан кейін жұмыс үстелінің тартпасынан өзінше бір каталог тәрізді қалың оқушы дәптерін алып, парақтай бастайды. Тор көзді бұл дәптердің әр бетінде газет беттерінің алуан түрлі сызбалары (макеттерінің ықшам көшірмелері) өрнектелген. Оларды Алекең редакцияға газет алмасу жолымен күн құрғатпай келіп тұратын барлық облыстық, республикалық газеттерді, сондай-ақ орталық басылымдарды қарай отырып, сол басылымдардың макеттелуі өзіне ұнаған қайсыбір беттерінің сызбасын үлгі ретінде дәптеріне түсіріп қойған. Өз газетінің ағымдағы нөмірінің макетін сызбас бұрын ағамыз жаңағы «каталогты» аударыстырып отырып, қолындағы материалдардың ыңғайына қарай лайықты дейтінін таңдап алады. Онысы кәдімгі тігін ательесіндегі киім пішуші шебердің әр түрлі үлгілерге, әр түрлі мөлшерлерге лайықталған лекалосы секілді еді.

Рас, осылай баппен, баяу қимылдап отырғанда біраз мезгіл өтіп кететіні болады. Оның үстіне секретариатқа үздіксіз кіріп-шығып жататын әріптес қызметкерлермен азды-көпті тіл қағысу дағдысы тағы бар. Ал мұндай тіл қағысуларды Алекеңнің көңілі қалап тұрады. Жанына келген әріптесін кемі жарты сағат әңгімеге тартпай босатпайды. Ағамыздың әңгіме-дүкенді жақсы көретін ғадетін білетін әріптестері де қапелімде бұрылып кете баруға ол кісінің көңілін қимайды. Осының бәрі «уақытты ұрлайды». Ал газет жұмысы толассыз қозғалған конвейер секілді, үздік-создық тізбектің бір буынында іркіліс болса, бүкіл үдеріс тежеледі.

Мәселе осылай бағыт алып бара жатса, іске жауапты хатшының тікелей өзі араласады. Жұрғали ағай Алекеңе кереғар — қимыл-әрекеті шұғыл адам. Ондайда орынбасарының өгізаяң қозғалысынан әбден ішпысты болып кетеді білем, «Әй, әңгімесі таусылмайтын әпенді, әкел бері!» деп, ағамыздың үстелі үстінде қопырап жатқан материалдар үйіндісін алдына алдырады да, газеттің ішкі екі бетінің макетін Алекеңнің «каталогынсыз-ақ» тез-тез сыза салып, кейбір ұсақ-түйек кем-кетіктерін жетістіру үшін орынбасарына қарай ысырып тастайды.

Дегенмен Алғали ағамыз — осылай өгізаяңмен жай басып қозғалатынына қарамастан, өзіне тапсырылған жұмысқа келгенде ерінуді білмейтін еңбекқор кісі. Мәселен, әдетте, кешкілік жұмыс аяқталып, әріптестері үйді-үйлеріне қайта бастағанда, ол кісі әлі қызу жұмыстың қарбаласымен отырады. Тек телетайп байланысы аяқталып, секретариаттағы істері бір ыңғайға келгеннен кейін ғана орнынан көтеріледі. Онда да жұрт құсап бірден үйіне қайтпай, күн сайынғы атқаратын жұмысын газет шығып жатқан нағыз өндіріс ортасында одан әрі жалғастыру үшін енді баспаханаға бет алады.

Сол бетімен баспаханада газеттің соңғы беті беттеліп біткенше жүреді. Енді үйіне қайтқандай болып жинала бастағанда, өзімен жастары шамалас әрі бір кезде қызметтес болған (ағамыз бұл ұжымдағы еңбек жолын сонау «Екпінді құрылыста» корректор болып бастаған ғой), әрі Алекеңнің өтініш атаулыны жерге тастамайтын көңілшек мінезіне қанық корректор келіншектердің бірі: «Бәрібір осында жүрсің ғой, соңғы беттің корректурасын өзің оқи салшы», деп аяқ астынан қолқа салады. Бұл секілді өтінішке, әсіресе, Алекеңмен құрдас ретінде қатты қалжыңдасатын Тойдық апамыз үйір.

– Үйіңде сүр етің түгесіліп қалған жоқ па? – деп сұрайды ондайда ағамыз аяқасты өтінішті қабыл алмас бұрын. Мәселенің басын ашып алғысы келгендей, апайдың үйіндегі кебежесінен ет арылмайтынын біле тұра сөйтеді.

– Е-е, ет бар ғой! – деп қысқа қайырады Тойдық апамыз.

– Ендеше, үйіңе бар да, өзіңе жәлкі емес дейтіндей бір жілігің мен бірлі-екілі омыртқаңды былқылдатып аса бер…

Тойдық апамыз сылқ-сылқ күле құптаған қалпы үйіне кете барады – қалай дегенмен түннің бір уағына дейін баспахананың майлы бояуына былғанып, гранка оқығаннан гөрі, үйге барып ет асу әлдеқайда жеңіл әрі үйреншікті іс қой.

Көңілшектігіне қоса, ағамыздың ақ көңіл баладай аңқаулығы да болатын. Осындай әпенділігінен (сөздің жақсы мағынасында) кей-кейде күлкілі оқиғалардың «құрбаны» болып қалатыны да болушы еді. Алпыс үшінші жылы облыстық газеттер бір тарап барып, қайта шыға бастаған кезде бір шаңырақтың астында болған қазақ және орыс редакциялары кеңестік қызыл мерекелерді бір дастарқан басында атап өтеді екен (қазіргі корпоративтік кештер секілді). Сондай мерекелердің бірінің қарсаңында орыс редакциясындағы әріптестері алда болатын мерекелік дастарқанға қандай шарап қою мәселесін шешіп алмақ болып, редакция кеңсесі орналасқан Карев үйінің астындағы азық-түлік дүкенінен шараптың бірнеше түрін әкеліп, өздерінше дегустация жасайды білем. Бірер шөлмекті босатқаннан кейін өздерінің қазақ әріптестері де бар екені және шарап таңдауды олармен де келісіп алу керек болатыны естеріне түсіп, дәліздің екінші бетіндегі қазақ редакциясына жүгірсе, жұмыс аяқталған мезгіл екен, жұрт тарап кетіпті. Көршілерден қызметі қапелімде біте қоймайтын Алғали ағамыз ғана секретариатта отырған көрінеді. Орыс көршілер ағамызға қызыл шараптың шүпілдеген стаканын ұсынып:

– Кәне, дәмін татып көрші, алдағы отырысқа арнап алуға жарар ма екен? – деп өтінсе керек.

Күнұзаққы жұмыстан шаршаңқырап отырған ағамыз ұсынған шарапты қағып салып, қысқа ғана: «Пойдет!» десе керек.

Ағамыз – партия мүшесі, ал бұл дегеніңіз әрқашан түзу жүріп, байқап басуды талап ететін мәртебе. Осылай аңдаусыз айтылып қалған жалғыз ауыз сөзі үшін горкомның бюросынан бір-ақ шыққанын ол кісі көңілі келгенде қызық қылып айтып отырушы еді. Сөйтсе, әлгі «корпоративтік кештен» қызулы шыққан көрші газеттің екі-үш жас тілшісі түнгі көшеде милицияға ұсталып қалыпты. Партиялық тәртіптің қатал кезі ғой, газет ұжымы үшін лайықсыз осы бір оқиға кейін біраз әңгіме қоздырып, ақыры қалалық партия комитетінің бюросына дейін жетіп, осы іске қатысты болған (бар айыбы – бір стақан шарап ішіп, «Пойдет!» деген жалғыз ауыз сөзді айта салғаны!) Алғали ағамызға да түсінік беруге тура келсе керек.

Алекең қаламының жүрісі жорға, жап-жақсы журналист болатын. Әрине, секретариаттың қауырт жұмысы басқа іске мойын бұрғызбайды. Соған қарамастан, ара-тұра болса да, жап-жақсы мақалалар жазып тұрушы еді. Жазғандарын ұзақ толғатып, ұқыпты дайындайтын. Әсіресе, мақаланың тақырыбы қазақы мақамда, тартымды болғанын қалайтын. Әр түрлі деңгейдегі газеттерді қарай отырып, елең еткізер ерекше тақырып ұшырата қалса, сол бойда қойын дәптеріне түртіп алатын. Ойына ұнамды тақырып келе қалса, біз секілді жанында жүрген жастарға көрсетіп:

– Мына тақырыптарыма көз салып жіберші: «Өз баласын өзекке тепті». «Өкіріп» тұр емес пе! Моральдық тақырыптағы мақалаға қатып кетпей ме! Ал мынау ше: «Азаматтығы ауылға аян». Қалай, ә? – деп алдын ала «бақылаудан өткізіп» алатыны болушы еді.

Ондайын құлағы шалса, әріптес-құрдасы Жұрғали ағамыз:

– Тақырыбы келісіп-ақ тұр делік, ал мақалаң қайда? – деп қазбалай жөнелетін.

– Енді жазам, — дейді Алекең шімірікпестен.

– Әй, әпенді, мынауың «Өңгесі жоқ көнгесі, өлең айтар жеңгесінің» кебі ғой! — деп мазақтаушы еді Жұрғали құрдасы.

Ал Алекең болса:

– Әне, Жанғали да сөйтеді – мақаласын не очеркін жазбас бұрын, алдын ала апта бойы ойланып, әуелі тақырыбын қойып алады да, содан соң барып жазуға отырады. Сонысы дұрыс! — деп өз «әдісін» ақтай түседі…

Айтқандай, Алекең екеуміздің «татар іздеген» бір сапарымыз есіме түседі.

Мен облыстық газетке жұмысқа тұрған алғашқы жылдары Қазақстанда татар әдебиеті мен өнерінің күндері өтетін болды. Оның бірқыдыру шаралары Орал қаласында өткізілетін болып белгіленген еді. Өйткені басқа өңірлермен салыстырғанда, мұнда татар ұлтының өкілдері көп әрі олар облыс орталығында біркелкі шоғыр орналасқан. Әрі бұл өңір Татарстанға ең таяу аймақ. Былайша айтқанда, Қазаныңыз Оралға «тиіп тұр».

Осы маңызды мәдени шараның қарсаңында аяқ астынан редакторым шұғыл тапсырма бермесі бар ма:

— Алдағы күндердің ашылуына орайластырып осында келетін татар ақын-жазушыларының қайсыбір шығармаларын аударып жарияласақ па деп едік. Осындағы бірқатар жігіттер сені тәп-тәуір ақын дейді. Мына жинақтармен танысып, қазақша жатық сөйлетуге күшім жетеді-ау дегендей бір топ өлеңді іріктеп алып, аударып көрші, — деп татар тілінде басылған екі жинақты қолыма ұстатты.

Тапсырманың қандайынан болса да тартынуды білмейтін жаспыз, оның үстіне бұрын-соңды қолыма ала қоймаған мына шаруа таза шығармашылық тұрғысынан да қызғылықты болып көрінген соң қуана келістім де, кейінге қалдырмастан дереу қолға алдым. Қолға алуын алғаныммен, жаңа істің өзім ойлағандай оңайға түспейтіні салған беттен-ақ белгілі болып қалды. Редакторым қолыма ұстатқан кітапшаларды аударыстыра оқып қарасам, бірсыпыра танымал сөздерін түсінгеніммен (қайтсе де бауырлас тіл ғой), таза әдеби тілмен өрілген өлеңдеріне тісім бататын емес. Ақырғы айтпақ ойларын ұғына алмай дал болдым.

Аударуға әлім келмей, әуреленіп жүргенімді байқаған әріптес ағам Болат Қалиев:

– Өзіміздің Садық ақсақалға жолығып көрсеңші, — деп кеңес айтты.

Салып-ұрып Садық Ғайсин ақсақалға барайын. Қазақша қалам ұстаған, бұрындары әр түрлі газеттерде, радиода қызмет атқарған жүзтаныс адам. Алайда ол ағам жарытып көмектесе алмады. Тумысы татар дегені болмаса, осы жақта туып-өсіп, жергілікті жұрттың арасына сіңісіп, әбден қазақ болып кеткен адам ғой. Бар білетіні ауызекі әңгімеден аспайды екен. Дегенмен өзі көмектесе алмағанымен, қалада тұратын, бір білсе татар тілін осы кісі жетік біледі-ау деген бірнеше татар ағайындардың аты-жөндерін атап, мекенжайларын айтып берді.

«Танымайтын адамдардың үйіне бас-көз жоқ қалай жетіп барам?» деген қиналысымды бір бөлмеде қатар отыратын Алғали ағама білдіргендей болып едім. Ағамыз:

— Кешкісін, жұмыстан шыққан соң, шәйіңді ішіп алып, біздің үйдің маңына келе қал. Мен сені өзім танитын татарларыма да апарайын, — деп көңілімді бірлеп тастады.

Шынында да, таныс татарлары бар екен. Салық ағайдың «татарларына» қоса, оларға да «сәлем беріп» шықтық. Өз кезегінде олардың да көршілері (ағайындары, таныстары) бар дегендей, біреулерінің екіншілеріне сілтеуімен Алекең екеуміз екі кештің арасында бірталай татар отбасыларының есігін қақтық. Бір жақсысы, бас сұққан үйлерімізде ана тіліне жатық «әтилер» мен «әнилер» де бар еді. Әлекең болса, қашанғы жұртқа жұғысқыш ғадетімен олардың үйлеріне күнде көрісіп жүрген сыралғы адамдай салып-ұрып кіріп барып:

— Исәнбісіз? – деп қиыла татарша амандасқанда, үй иелерінің көңілдері майдай еріп, жайылып сала береді.

Сол сол-ақ, мен кезекті «әтимен» әңгімеге кірісем, ал Алекем болса, «әнимен» бірге асүй жаққа озып, шәй іше бастайды. Осылай бірінің білмегенін екіншісі біліп, бірінің ұғына алмағанын екіншісі түсініп дегендей, ақыры, екі ақынның он шақты өлеңінің жолма-жол аудармасын жасап алудың сәті түскен-ді.

 Аударма өлеңдер газетте жарияланды. Редакторым разы болды. Әріптестерім құттықтады.

— Өй-й, мыналарың татар жазды дейтіндей емес, әбден қазақша шығыпты ғой. Жуса болғандай екен… – деп Алекең де «ұры жымиыспен» күлімдеп қояды.

— Қаламақысын алған соң… – деймін мен де ағамның меңзеуіне жығыла.

Бүгінде мерейлі мерейтойына дайындалып жатқан туған газетіміздің ғасырлық шежіресінде осындай бір жақсы ағамыздың да өзіндік із қалдырғанын інілік ізетпен еске алып отырмын. Иә, қылдай қарамдығы жоқ, айрықша ақкөңіл ол кісіге біздер, жастар жағы: «Алекең деген ағам бар, ақ кіреуке жағам бар!», деп арсалаңдай амандасып, еркелеп тұрушы едік. Ал өмір көрген үлкендер жағы ағамыздың ерінбейтін еңбекқорлығына сүйсіне: «Е-е, Алғали «Орал өңірінің» еңбекторысы ғой!», деуші еді.

Ғарифолла КӨШЕНОВ,

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері,

 Алматы қаласы


«Сендерге ұрсып алып, соңынан өкінетінмін»

Күні: , 24 рет оқылды


Мәжит ағайды көп білемін деп те, аз білемін деп те айтуға болады. Аз білемін деп отырғаным, жалауы жығылуды білмейтін жалт-жұлт жиырмадан енді-енді асып жүрген кезімде көрдім Мәжақаңды. Айтпақшы, Мәжақаң деп отырғаным – Мәжит Қайырғалиұлы Қайырғалиев ағамыз ғой. Сонау ала-топалаң, алмағайып 90-жылдарда «Орал өңірі» газетінің 12 жылға жуық ноқтасын ұстаған бас сарапшысы.


 Жалаулы жиырмам деп отырғаным, сол тұста «Орал өңірінің» есігінен енді-енді еніп, тұлабойдағы дірілді баса алмаған, алакөбең шағым. Ондай кезде  жасы қырыққа таялып тұрған, мүйізі қарағайдай журналист ағаларға  өз бетіңмен жақындай аласың ба? Ал  жан-жағына биіктен көз салатын, кез келгенмен шүйіркелесе кетпейтін, айтарын ешкімнің бет-жүзіне қарамай, сарт еткізетін Мәжақаңмен «тем более». Маған ол кісі бірден қатал, тәкәппар көрінген. Сондықтан алыстан ғана сәлем беріп жүретінбіз біздер, жастар. Бұл аз білемін деп отырғанымнан шығып отыр ғой.

Сонымен келесі жылы қарашада 80-нің сеңгіріне аяқ басқалы отырған Мәжақаңмен «Орал өңірі» газетінің ғасырлық тойы қарсаңында шұрайлы әңгіменің шүйкесін созудың ыңғайы келді.

— «Орал өңірі» газетімен қарым-қатынасыңыз қай кезден бастау алады, аға?

— Сонау 50-жылдары кеңес елі бойынша Қазақстанның тың өлкелеріне аттаныстың дүркіреп тұрған шағы еді. Мектептегі кезімнен өлең жазатынмын. Содан 1956 жылы, Калмыков орта мектебінің 9-сыныбында оқып жүрген кезімде, «Тың батырларына» деген арнау өлеңімді «Орал өңірі» газетіне жолдап келіп жібердім. Күндердің күнінде ол жарияланды. Хамидолла Қыдыров, Әмин Фатихов деген ағаларымды газеттегі жазғандарынан білуші едім. Солар өлеңімді ұнатса керек. Содан бастап облыстық газет менің бір бүйірімді жылытып жататын. Мектепті көбі бес және төрттік бағамен тәмамдап, сол 1957 жылы Оралдың педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетіне еркін түсіп кеттім. Айтпақшы, кешегі алапат соғыстан елдің иіні әлі бүтінделе қоймаған жылдар ғой. Біздің үйдің де жағдайы сол елмен бірдей, оқуға баратын қаражат жоқ, пұлдай қоятын басы артық мал тағы жоқ. Алғашқыда «жұмыс істеймін бе?» — деп дағдарып жүргенімде, марқұм анам «Балам, бір қалсаң, қалып қоясың, қарайлама, бір жөні болар» — деген сөзін арқаланып аттанғанмын. Анамның сол ақылы дұрыс болғанын кейін түсіндім. Институттың екінші курсына дейін, яғни 1959 жылға дейін газетке ештеңе жаза қоймаппын. Бір күні ұстазымыз Тілеужанов Мәтжан ағай сабақ үстінде «Мәжит, сен редакцияға бірдеңе жазып па едің?» дегені. Мен ештеңе жазбағанымды айттым. «Сені шақырып жатыр, барып келші» — деді. Редакция ол тұста Карев үйіне қарсы жатқан, қазіргі №3 емхананың ауласында. Жүгіріп бардым. Ол кезде сырттай білуімше, бас редактор Байкенов Қарқабат ағай. Хамидолла ағай: «Сені редактор іздеп жатыр» — деді де, мені бірден  бас редакторға ертіп кірді. Амандық-саулықтан кейін Қарқабат ағай: «Сен өлең жазады екенсің ғой?» — деп сұрады. «Иә, жазамын» — дедім, қысыла үн қатып. Сол уақытта облыстық ақындар айтысы өтейін деп жатыр еді, мені соған қатыс деп шақырған екен. Мен бұрын-соңды айтысқа қатысып көрмегенімді айтқанмен, Қарқабат ағай мені қатысуға көндіріп тынды. Сонымен мен қаладағы ет комбинатының атынан, қарсылас ақын механикалық зауыт атынан облыстық ақындар айтысына қатысқанбыз. Араға бір жыл түскенде, 1960 жылы «Орал өңірінде» топтама өлеңдерім шықты. Менің редакциямен байланысым осылай басталған еді.

— Өлеңге бейімі бар жас ретінде танылып қалдыңыз. Институтта жүре береміз бе, аға, оқуды бітірмейміз бе?..

— Иә, содан 1962 жылы институтты бітіріп, Тайпақ ауданының «Котельников» кеңшарындағы сегізжылдық мектепке жолдамамен жұмысқа келдім. Бұл ауылда басқа ұлт өкілі басым еді, соған орай мектепте қазақ мұғалімдері де аз екен. Маған көп сағат берілді. Бір күні ауылдың көркемөнерпаздар үйірмесін құрайын деген ой келді басыма. Айтпақшы, институтта оқып жүргенімізде, біздер, студенттер «Қыз Жібек» операсын қойған едік. Сонда операны сүйемелдеп отыратын өнерлі студенттерден құрылған ансамбльді мен басқардым. Домбырада, скрипкада, мандолинада ойнайтынмын. Әлгі ансамбліміз операны қойғаннан кейін атағы дүрілдеп, қалаға жақын аудандарға, мысалы, Камен (қазіргі Тасқала) ауданына барып, концерт қойғанымыз есімде. Содан сөздің қысқасы, мектепте тек мұғалім болып жүре бермей, ауылдағы өнерлі жастардың басын құрап, көркемөнерпаздар үйірмесін құрдым. Бара-бара ауыл өнерпаздарының фестивальдарына қатыстық. Ансамбліміздің атағы ауданнан да асып кетті. Оның алдында Тайпақ ауданы таратылып, Чапаевқа қосылған еді. Бірақ көп ұзамай, аудан өз алдына құрылғалы жатыр деген хабар тарады. 1964 жылдың желтоқсанында мені ауданға шұғыл шақыртты. Барсам, Жұмақаев Төлеген ағай, Тәжімұқанов Мырзахмет ағай және сол кезде облыстық партия комитетінің хатшысы болып істейтін Жұмағалиев Бисен ағай, Табылдиев Тобанияз ағай төртеуі отыр екен.  «Апырмай, мені клуб немесе мәдениет үйінің меңгерушісі боласың» — деп шақыртты-ау  деп ойладым.

Сөйтсем, ағаларым одан да асырып жіберді. Аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі етіп тағайындады. Баяғыда аудан тарағанда, тек кітапхана қалған, қалғаны быт-шыт. Бәрін қайтадан бастауға тура келді ғой. Қысқарта айтсам, 1965 жылдан 1971 жылға дейін осы қызметті атқардым. Қазан төңкерісінің 50 жылдығы, Лениннің туғанына 100 жыл деген сол кездегі ұлы мерекелерді абыроймен өткіздік. Тайпақ аудандық мәдениет бөлімі облыста Орал қаласынан кейін екінші орын алып, атағымыз алысқа кетті.

— «Орал өңірі» газетіне қай жылы келіп едіңіз?

— Мәдениет бөлімінің меңгерушісі болып жеті жыл істегеннен кейін, әр түрлі себептермен Орал қаласына қоныс аударуға тура келді. Облыстық кинофикация басқармасының бастығы, марқұм Рахметова Мәжитқызы Ғарифа апай бір тамаша жан еді. Мені жұмыс бабында жақсы білетін. Сол кісінің қарауында жұмыс істедім. Бара-бара ол апамыз сол кездегі қаладағы ірі кинотеатр «Мирге» директорлыққа жұмсады. Сөйтсем, оның қарауына тағы үш кинотеатр («Аврора», «Ленин комсомолы», Гагарин атындағы) кіреді екен. Әрине, «Жаңадан келген адамды бірден директорлыққа қойды» — деп күндеушілер де болмай қалған жоқ. Бірақ ер мінезді Ғарифа апамыз оларды құлағына да ілген жоқ, маған «Қысылма, жұмыс істей бер!» — деді.

Ол кісінің жақсылығын ұмытпаймын, өмір бойы қарыздармын… Осы жылдарда «Орал өңірі» газетімен қарым-қатынасымды үзген жоқпын, жазып тұрдым. Ол  уақытта журналистер Ғарифолла, Тихон, кейін марқұм болып кеткен Ораз Мұсақұлов, Азамат Иманбаев бар, жақсы байланыста болдық. Марқұм Қабдырахим Өтепбергеновпен жақын сырластым. Тихон бастап, осы жігіттер газеттің сол кездегі редакторы Нұрмұхамедов Хабер ағайға айтқан ғой, қолынан жазу келетін жігіт деп мені. Содан 1972 жылы тамыз айында редакцияға түпкілікті  жұмысқа келдім. Кіші әдеби қызметкер болып Орынбасаров Қосаман ағайдың бөліміне жұмысқа қабылдандым. 1977 жылы  мамыр  айынан  бастап газетке  редактор  болып Бақтыбай Далабайұлы келді ғой. Ол азамат газетке, ұжымға зор еңбек сіңірді. Жұмысты жаңаша ұйымдастыруға күш салды. Есіңде ме, журналистердің ауыр еңбегін жеңілдетуге, газеттің ұшқырлығын арттыруда жаңаша әдістер ойлап, оны тәжірибеге енгізді ғой. Қызметкерлердің тұрмыстық жағдайын, оларды тұрғын үймен қамту да бар ызбынын салды. Сол тұста аға тілші болдым. Бөлім меңгерушісі, сәл кейін бас редактордың орынбасары болғанымды өзің жақсы білесің. Одан   беріректе  бас  редакторлыққа  тағайындалдым.

— Сол кездегі облыс басшысы Нәжімеден Есқалиевтің редакцияға келіп, сізді бас редакторлыққа тағайындаған жиналыста мен де болдым…

— Иә, 1991 жылдың 25 қарашасы ғой… Редактор Ғарифолла Көшенов  облыстық телерадио комитетіне төраға болып тағайындалып, орнына мені қойды ғой. Келесі күні туған күнім болатын, соған жасаған сыйлықтай болды (күлді).

— Менің сұрайын дегенім… Сол жиналыстан кейін сіздің тұстастарыңыз, құрдастарыңыз көбі сыпырылып, жұмыстан өз еріктерімен босап кетті ғой?..

— Жалпы, ол жиналыста кейбір тұстастарым «Редакторды сайлап қою керек» — деп қарсы болғанын сен де естідің ғой… Мен облыс басшысына «Мені редактор етіп қойыңдар» — деп сұрап бармағанымды сен жақсы білесің.

Редакторлықтан дәметіп жүргендер ренжісе, ренжіген шығар… Мен ешкімді жұмыстан қуған жоқпын. Сол кетіп қалғандардың бірқатары кейін қайтып келді, оны да жақсы білесің.

Редакторымыз  сол  кездегі  нарықтық  қатынастың  қыспағынан  ұжымды  аман  алып  шығу үшін  қолдан  келгеннің  бәрін  жасады. Жалақыны  айлап  алмаған  журналистер  де елмен  бірге  қоңылтақ  тұрмыстың  қамытын  киді. Газетке шаруашылықтар  жөнінде  ақылы материалдар,  арнайы  беттер  беріп, орнына сиыр,  жылқы  алып, оны  ұжымға  бөліп  беріп, амалдап отырдық. Қызметкерлердің   жалақы  алмағандықтан, пәтерлеріндегі  жылу  мен  ыстық  суға  қордаланған  қарыздарынан  құтылу  үшін  бас  редакторымыз  осы  жолдардың  авторын бұл  жұмысқа  басы  байлы  жекті.  Жылу беретін  мекемемен  арнайы  келісімшарт  жасалып,  ақылы  беттер,  материалдар  ұйымдастырылып,   қарыздарымыздан  құтылдық.

Сұхбатымыз аяқталып, Мәжақаң қайтуға жиналды. Жылы қоштастық. Күлтеленген толқынды шаштары бір кезде желкесінде жалданып тұратын. Қазір әбден сирепті. «Анау шаштың талайының ағарып, сиреуіне мен де себепкер болдым-ау, аға!..» — дей жаздап, тілімді тістеп қалдым…  Оның орнына «80 деген немене, қыр астында тұр, аға! Жасаған ие, сізге 100-ге жетуді бұйыртқай?» — дедім  іштей.

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ

 

Осындайда ойға оралады:

Мәжақаң обалы қайсы, орайы келіп жатса, ұжыммен арқа-жарқа отыруды онша жек көрмейтін. Арнайы жиһаздалған шағын демалыс бөлмеміз болды. Ол жерге газетте бұрын қызмет атқарып кеткен зейнеткер ардагерлерімізді шақыртып, мерекелерде қонақасы беретін. Қаржылық жағдайдың қиындығына қарамастан, қарияларға аз да болса, ақшалай сый-сияпат жасауға тырысатын, бас редактор. Ал тым жиі болмаса да, үлкен жұманың соңына қарай, жұмыстың аяғына таман ұжым болып, өзіміз кейде жинала қалатынбыз. Өзі шағын бөлмені жиырма шақты қызметкер шүпілдете толтырып, талай шалқып отырып едік, шіркін-ай!  Бірақ бас редакторымыз ертеңіне ештеңе болмағандай, жұмысқа келгенде екі аяғымызды бір кебіске тығып жіберетін. Сол қылығы жанымызға әбден батты. Күндердің-күнінде менің саяжайымда бір демалудың реті келіп қалды. Мысық табандап барып, оған бас сарапшымыз Мәжақаңды да шақырдым. Келісті. Жақсы отырдық. Түннің біруағы болып қалса да, асықпадық. Көңіл шіркін, әбден асып-тасып ернеуінен шөпілдеп тұрғанда, Мәжақаңды сейілдеп келуге шақырайын. Бастығымыз да көңілді, келісе кетті. Сүттей төгілген ай сәулесіне шомылып, екеуміз әрлі берлі қыдырайық. Содан «Аға, біз сізді өте жақсы көреміз, тек бізге көп ұрыспасаңызшы» — деппін. «Иә, ондай мінезім бар, кейде сіздерге ұрсып алып, соңынан өкінетінім рас…» — деп ағамыз жайылып түссін. Қысқасы, бас редакторымыз енді бізге мейіріммен қарайтын болды деп мен мәз-мейраммын. Одан әрі сүт пісірім уақыт отырғаннан кейін Мәжақаң үйіне қайтып кетті. Біз әрі қарай жалғастырдық… Келесі күні саяжайда қара басып, ұйықтап қалыппыз. Түс қайта жұмысқа келсек, Мәжақаң «Орал өңірі» ұжымы отыратын екі этажды дірілдетіп жатыр екен. Қабылдау бөлмесінде отыратын хатшы қыз Кенжегүлдің: «Мәжит Қайырғалиевич қамшысын суға малып, сендерді күтіп отыр» — дегені бізді одан сайын дірілдетті. Қалай кіргенім есімде жоқ, Мәжақаңның алдына. Бас редактордың қос иығында ашудың қос  айдаһары, Алла-ай, бет қаратпайды-ай… Кешегі ай сәулесінің астында айқұшақ болып қыдырған  ағамыз жоқ, оның орнында басқа Қайырғалиев отыр… Қысқасы, «Жұмыстан кешіккенің жөнінде түсініктеме жаз» — деген әмірді арқалап, ағамыздың кабинетінен жердің астымен шықтым. Түсініктеме жазылды. Бірақ обалы қайсы, Мәжақаң жағдайды одан әрі ушықтырмады. Сірә, бізді қорқытып алайын дегені шығар. Ол кезде түсінбедік пе?.. Сонысы дұрыс болған-ау,  дейміз бүгінде.

 * * *

«Жұт жеті ағайынды» дегендей, сол кезде электр жарығы да жиі өшетін. Бір күні баспахана, редакция ғимараты жарықсыз қалды. Ол ұзаққа созылатын болды. Сонда бас редакторымыз не істеді дейсіз ғой. Редакциядағы үш компьютерді үш операторымен көлігіне тиеп, өз үйіне алып кетті. Оларға қоса, кезекшілер мен корректорлар бірге кетті. Содан газеттің бірнеше санын редактордың үйінен теріп, құрып, қаттап дегендей, Оралдағы жеке баспаханалардың бірінен тоқтаусыз шығарып тұрдық. Тап сол сәтте редактор Қайырғалиевке «Газетті қалай шығарсаң, олай шығар» — деген ешкім болған жоқ. Алайда  редактор газетті қиындықтарға қарамастан, ақшаларына жаздырып алып күтіп жүретін оқырмандарын сыйлағандықтан, осындай шалт қадамға барған ғой. Айтпақшы, редактордың үйінде жатып алып, газетіміздің кезекті сандарын әзірлегендер: «Гүлмария жеңгеміз үш мезгіл тамағымызды дайындап, жұмысқа барлық жағдайды жасады» — деп мәз болып келді.

 * * *

Газет үшін қате кетсе, «катастрофа». Сол пәлеңіз бір күні кетіп қалды. Тура бірінші бетте. Бас тақырыпта. Келесі күні баяғы «Дастанның» «Орал өңіріне» тиесілі қос қабаты Мәжақаңның қаһарынан қақ айырылардай болып жатты. Айқай шабыспен поштада аудандарға жөнелтілгелі  жатқан «Орал өңірінің» түнде баспаханадан шыққан бумаларын «тұтқындап», редакцияға кері тасыдық. Оларды әкеліп қате кеткен бірінші бетпен оған ілесіп жүретін соңғы бетті жұлып алып көзін құртып, баспаханада қайта бастыртып, қолмен қайта бумаладық. Ол кезде қиын жағдайға байланысты газетіміздің таралымы төмендеп, бес мыңды төңіректеп қалған-тұғын. Бірақ сол бес мыңға жуық таралымның өзі көп болады екен. Таңертеңнен екінті ауғанша ақ тер, көк тер болдық. Бұл жұмысқа журналистер өз алдына, редакцияның еден жуушысы мен шопырына дейін жұмылдырған бас редакторымыз арасында өзі де келіп, қолдап көмектесіп кетеді. Қате жібергендерді қалай жазалаймын десе де, редактордың еркінде еді. Оның үстіне газеттің беттерін қайта бастыруға кеткен қағаз, бояу, электр қуаты, тасымал сияқты  қосымша шығын бар, ол дегеніңіз қарайған ақша. Шындап келгенде,  оларды қатені жіберген кінәлілер (корректор, кезекші тілші, бет құрушы және т.б.) өтеуі тиіс.  Бірақ обалы қайсы, Мәжит Қайырғалиұлы мұның да тігісін жатқызып жіберді. Қатеге кінәлілерді жазаламады.

* * *

Бас редакторымыздың жұмысымызға енгізген бір талабы біздің арқамызға әбден батты. Ол кезде нарықтық қарым-қатынастың енді-енді еніп жатқан кезі. Қай-қай салада да қиындық бастан асады. Жалақы, зейнетақы дегенді жұрт ұмыта жаздаған кезең. Газеттің де жағдайы мүшкілденіп, аптасына бір рет (айлап шықпай қалған кезіміз де болды) тәлтіректеп, әрең шығатын жағдайға жетті. Журналистер екі қолын қайда қоярға білмей отыратын апталар көбейген. Сондай шақтарда күн сайын әр журналист 250 жол авторлық мақала ұйымдастырып (мамандардың, еңбеккерлердің атынан) тапсырып отыруы тиіс. Ол үшін қабылдау  бөлмесінде тапсырылған материалдарды күн сайын сағат кешкі 18-00-де тіркеп отыратын журнал қойылды. Егер 250 жол материал тапсырылмаса, Мәжақаң қаһарына мінеді. Мәліметтерін алып, біреудің атынан мақала жазу дегеннің қандай «оңбаған» жұмыс екенін қаламдастарым жақсы білетін шығар. Мұны да Мәжақаң журналистер «қаламсапқа сүйеніп»  отырмасын деп әдейі ойлап тапқан. Қолы бос журналистің «желіп кететінін» бас редакторымыз жақсы біледі. Сөйтіп, күн сайын 250 жол мақала тапсырамыз деп талай «желіп кетуден» аман қалыппыз. Мұны да кейін түсіндік қой…


Құрметті оқырман!

Күні: , 24 рет оқылды

100  жыл  бұрын


Алғашқы санының жарық көргеніне 100 жыл толған «Орал өңірі» газеті өзінің түп бастауын «Ұран» үн қағазынан алады. Ол дәл бір ғасыр бұрын, араб әліпбиімен жарияланып тұрыпты. Сан жылдар жылжып өткенде «Ұранның» біздің қолымызға тигені әзірге 9-ақ нөмір. Оны нақтылай түссек: №6, 1 қыркүйек, 1917 жыл, жұма; №7, 12 қыркүйек, 1917 жыл, сейсенбі; №8, 26 қыркүйек, 1917 жыл, сейсенбі; №9, 7 қазан, 1917 жыл, сейсенбі; №20, 31 желтоқсан, 1917 жыл, жексенбі; №24, 16 ақпан, 1918 жыл, жұма; №28 (датасы белгісіз);

№30, 28 (10) наурыз, 1918 жыл, бейсенбі; №38, 16 (3) мамыр, 1918 жыл, бейсенбі.

«Орал өңірінің» бүгінгі жарық көрген сейсенбілік нөмірі осыдан тура 100 жыл бұрын оқырмандарының қолына тиген «Ұранның» кезекті 7 санымен тұспа-тұс келіп отыр.

Біз бүгін тарихтан жеткен тәбәрік нөмірдің бұдан бір ғасыр бұрын не туралы жазып, баяндағанын оқырмандарымыздың назарына ұсынуды жөн көрдік.

«Ұранның» материалдарын араб әліпбиімен кириллицаға аударған баспасөз тарихын зерттеуші, белгілі журналист Қазбек Құттымұратұлы.


 

№ 7       сентябрь  12  жылан 1917          сейсенбі          №7

«ҰРАН»

газитасы Хан Ордасында жетісіне бір шығады

1917 жыл иул (июль-шілде – ауд.) (28) да шыға бастады.

Жазылу бағасы: жылдығы 5 сом, жарты жылдығы 3 …, үш айлығы 1,75…

Иғлан бағасы: бірінші бетте жолы 30 т., төртінші бетте жолы 20 т., бірден артық басу келісуінше.

Нөмірі 10 тиын

Хабарласушыларға адрес: Ханская ставка, Астр. губ. Ред. газ. «Уранъ»

   

Земстуо сайлауын қалай өтеуге?

(басы өткен санда)

Сайлаушылар міндеті

1) Сайлаушылар сайлау күні комисия ашылысымен сайлау үйіне келіп, сайлау запискесін салады. Салғандар, яки запискасы қабылданғандар өзге сайлаушыларға тығыздық етпей, үйден шығып, орын босатып тұруы керек.

2) Әр сайлаушы сайлауға келгенде сайлаушы өзі екендігін ыспатталып кіргізіледі. Қалай ыспаттау ретін сайлау комиссиясы өзі біледі. Камисия записканы қабылдамаса, не себеппен қабылданбағанын көрсетіп, протоколға тіркейді. Сайлаушы өзін …мен болса да, сайлаушы екенін ыспаттауға болады.

3) Сайлау болып жатқанда сайлау үйінің не ішінде болсын, не тысында болсын, «пәленшені сайла» деп ел тарту болмасын. Председатель сайлау үйінде тәртіпсіздік болмауын қарайды. Сайлау запискесін оқыған һәм санаған уақытта комиссия отырған столға келіп, бір де де сөз айтпас, сөз таластырмас. Әгәрдә бұл тәртіпті бұзушы болса, камисия сонда-ақ үйден қуып шығарар.

4) Сайлау запискасын салуға арнаулы жеке қобди болмақ. Оның записка салғандай тесігі болмақ. Бұл қобди записка салынбастан бұрын записка салушыларға көрсетіледі: қобдидың іші саңғырлаған бос екендігі, өзге тесігі жоқ екендігі. Осылайша мәлімденген соң қобдидың тесігі председательдің мөрімен пешеттеліп, сорғышпен пешеттелген барлық қағаздың үстіне председатель һәм өзге ағзалар қол қояды. Басы-қасында болған шет адамдар да өз еркімен қол қоюға болады.

5) Сайлау қағазы қадімгі жазу жазатын қағаздың сегіздің біріне жазылады. Бір бетіне гласный сайланатын адамдардың фамилиясы, аты, әкесінің аты жазылады. Екінші бетіне дым жазылмайды. Тап-таза сақталады. Осы шарттар орындалмағанда, записка іске аспай, далада қалады. Және, көрсетілген гласныйлардың саны селский сайлау округындағы сайланатындардан артық болмасын.

6) Сайланушылардан біреудің аты өзге біреумен аттас болып, шатасуға себеп болатын болса, сайлаушылар сайлаған гласныйларының атының тұсына тұрған жерін, списокке тігілген нөмірін қоса жазуға керек. Мұндай записканың жарап-жарамайтындығын камисия өзі айырмақ.

7) Сайлау запискасын күні бұрын үйіне алып, жазып қоюға да болады. Тап сайлауға келген уақытында жазса да болады. Записканың жазу жазылмаған ақ жағын сыртына қаратып бүктеп, күнібұрын болса, күнібұрын деп сайлаушы өз қолымен комисия председателіне тапсырады. Председатель запсиканы алысымен ашпастан, яки конверті болса жыртпастан сол күйінше сайлаушының көзінше қобдиға салады. Қобдиға әлігі записканың салынғандығына списоктегі нөмірінің тұсына белгі қояды. Қобди тұрған столға сайлаушылар бір-бірден келуге.

8) Сайлау болған күні кешкі сегіз сағатта сайлау үйінің есігі жабылады. Запискалардың сол сегіз сағатқа шейін қобдиға түскендері ғана есепке алынады. Запискалар салынып біткен соң қобдидың аузы пешеттеліп, күзеттіріледі. Председатель қанша адамның қағаз салғанын естіртіп, оны протоколға тіркеледі.

9) Запискаларды санау ертеңіне болады. Таңертеңгі сегіз сағат пен кешкі сегіздің арасында. Камисия келіп, мәжіліс ашылған соң қобдидың пешеті аман тұрған ба, бұзылмаған ба, әбден қаралады. Бүтін екендігін анық білген соң пешетті бұзып, аузын ашып, запискаларды санап бастайды. Записка саны сайлауға қатысушылардың санынан артық ия кем болса, протоколға тіркеледі. Бір санап болған соң нөмір қойылып, қайтадан саналып шығады. (Аяғы бар)

Жоқшы

 

Орысқа жер сату һәм қыр қаласы Жәнібек

(басы өткен нөмірде)

Шашық хуторлардың зарарына ғана қазақтар қанағат етеді: 1904 жылы Саратаудан Астрханға тартылған теміржолдың қазақ жерінен өткен жерлерінде Жәнібек деген станса салынды. Бұл стансаның түбіне орыстар үй сала бастады. Орнын қазақтардан 5-10 сомға сатып алып, мұның түбінің зарарлы екеніне көзі жеткен бірқатар адам қаралардың қала салдырмасқа еткен амалы, арызы, обшестуаның пригоуоры (қоғамның өкімі – ауд.) кешегі кесір хүкіметтің бөкпесінде қалды. Енді Жәнібек үш жүз (300) үй шамалы қала болып алды. Поселок атанды. Мұныменен тұрмады, бұл күнде горд (қала – ауд.) болуды ізденді. Еңбегі босқа кетпеді, кешегі кесірлі хүкіметтің тұсында, кесірлі әкімдердің жасасып кеткен планы (жоспары – ауд.) бойынша жақын арада горд болып шықты. Үйезсіз-ақ «қыр қаласы – Жәнібек» болды!

Қазір енді анық білінді: барлық «іші лас, сырты таза» залымдардың құрған планы, көздеген мақсұты мынау екен: Жәнібекті горд жасап, Таловка уезіне тіркеп, тұрған жерінен, яғни қазақ жерінен жер кестіріп алып, һәм қазақ жеріндегі барлық шашық хуторларды Жәнібекке тіркеп, Тарғын болысының барлық пайдалы жерін өздеріне қаратып алмақ. Ал енді бұл планды қалай орындау керек? Яғни қазақ жеріндегі шашық хутордарды қалайша тұрған орындарында қалдырып, Жәнібекпен арасындағы 3-4 уолыстың қазағын қалай жоқ етіп, жерді босату керек?

Бұған амалы мынау болды:

1) Шашық хуторлардың қожаларынан губернский комисияларға арыз бергізді: «қазақтар күштеп бізді нығыздайды, мұның бір тыйымы болса екен» деп. Бұған губернский земелный комитет тәдбир етеді: «Хуторлар бұрынғы күйінше орнында тұрсын, учредительный собранияға шейін һәм қазақтар тығыздалмасын» деп.

2) Жәнібек комитеті хабар берген: «қазақтар жиналып, қазақ жеріндегі орыстардың егіндерін жорта бүлдіріп, малдарына жегізіп жатыр, һәм малдарын бізден шауып, тартып алып жатыр. һәм егіндерімізді талап та алмақшылар, мұның үстіне германский проуакатсиа (германдық арандату – ауд.) бар» деп. Бұған қарсы ғамал ету үшін салдат сұраған. Осы арыз, осы шақырумен 1-нші аугуста (тамызда – ауд.) Жәнібекке елуден аса салдат келіп, қазақ ішіне шығып, бірнеше қазақтарды ұстап алып, өлімші қылып … … (бір жол оқылмайды, қиылып қалған – ауд.) Біреулерінің үйлерін шауып, талап, кейбіреулерден путраба төлетіп, кейбіреулерінен өткен заманда … орысқа тіл тигізгеніңнің, қол тигізгеніңнің айыбы деп оның малымен төлеулер төлетіп, қырғидай тиіп, жаудай шауып жүргенде, баяғы қуылуға лайықты (?) қазақтар қатын-бала, мал-мүлкін тастап, қашып кете де бастады. Ендігі көшіп те үлгеретін еді, тек … комитеттен мүшелер келіп, Астрханнан келген дырауларға арыз айтып, (сөйлесіп емес) салдаттар қайтарылды. Сотсыз … сабау һәм самосуд жасаушылардың ғамалын прокурор серігі … губернский комитеттен кәсіпкерлер һәм жұмысшы, салдатский депутаттардың кеңсесінен шығарылған мүшелер алдында судейный дознания (сот тексерісін – ауд.) жасап, жабылған жалалардан қазақтардың нақақ екенін біліп қайтқан соң … баяғы қашқын қазақтар үйлеріне қайтып барып отыр.

 

Мұнда кім айыпты?

Қазақтың ортақ жеріне, бағусыз көп малының ортасына алып барып егін салдырған кім? –

Жер сатушы!

Қазақ ортасына егін салдырып, бұл күнде көп қазақты жерден, судан айырып, һәм айырайын деп отырған кім? – Жер сатушы!

Жәнібекті салдырып, горд жасатып, қазақтардың көп жеріне қол создырып қойған кім? – Жер сатушы!

Мал баққан қазақтарды егін салушы орыстармен жауластырып қойған кім? – Жер сатушы!

Қазақ ішіне салдат шығып, қазақтарды өлімші етіп сабауға, ұстауға, дүниесін талатуға, қаңғыртып қашыруға, қатын-баласының жүрегін жарып қорқытуға һәм бүкіл қазақтың сүйегін сырқыратуға бас себеп болған кім? – Жер сатушы! Бұларға «жер сатпаңыз, зиянды» деп білетін саналы адамдар айтпады ма? Айтушы да, айтпаушы да болды. Біреу зарарын айтқан кісінің тілін алмады. Оны қас көрді. Жер сатудың қанша зарары бар екендігін айтып, халыққа түсіндірмеушілер, айтпағанымен тұрмады. Жер сатуды һәм орыс малын алып бағуды мақұлдап жүрді. Байғұс жарайлар, жерменен тамағын асырасын деп, қамқоршылық қылған болып, сүйікті көрінді. Қашан да сасық ми, салқын жүрек, санасыздардан үміт жоқ!

Таныс

 

Бірінші махрұм мұсылман солдаттарының күні

(Бүтін Русия мұсұлман харбі шорасынан)

Өткен июль айының ішінде Қазанда үш съез болды: «жалпы Русия мұсұлмандарының съезі», «Бүтін Русия ислам ғұламасының съезі», «Бүтін мұсыслман әскерлерінің съезі» болды. 22-сі күні сол үш үлкен съездің бас қосқан жиылысы болып, мына қаулыларды шығарып еді:

1) ұлттық һәм мәдениет автономиясы 2) мұсылман әскерлерінен жеке милли фарақалар(?!) құру. Мұның үстіне, алдымызда ел құрылтайы тұр. Ел құрылтайына жерсіз шаруамен күн көргендердің сөз сөйлейтін саналы мұсылман солдаттарын сайлап қалу – алдымызда тұр.

Жоғарыда айтылған үлкен үш … … (газет беті жыртылған – ауд.)

… мұсылмандарының харбі шурасы өтес деп бізге тапсырды.

Мұның үшін харбі шура жардемге мұхтаж. Сондықтан бірінші махрұм күнін «Мұсылман салдаттарының күні» деген мейрам қылып, осы мейрамды сол күні жер жерде жасауға, солай етіп елден жәрдем жиюға харбі шура қаулы жасады. Ол күнге арналып, жеке бағдарлықтар, ашық хаттар, кітаптар сатып, кружкалармен ақша жиюға, латарей, аллигрий ойындарын…

… сол күні «мұсылман солдаттарының күні» пайдасына майын алуға. Ресторан (мейрамхана –  ауд.), чайни (шәйхана – ауд.), номер хошаларныа һәм саудагерлерге сол күнгі саудаларынан, крестиандарға қолдарындағы малдарынан, жұмысшы, приказшиктер тағы басқа адамдар сол күнгі алатын жалубналарынан (жалақысынан – ауд.) біршама брусентін (пайызын – ауд.) белгілеуі туралы харбі шура қаулысын бекітті.

Бірінші махрұмда «мұсұлмандар салдаттарының күні» жаса… … .

…халық, оқушылар, оқытушылар, крестиандар, жұмысшылар, социалистер һәм басқа ұйымдарға:

б) Харбі комитеттер жоқ жерлерде, тек ұлт ұйымына.

т) олар да болмаған жерде белгілі білген адамдарына хат жазып, осы мейрамды жасауын никлиз(?!) етпек.

Жоғарыда айтылған орындар, бірінші махрұм күнінің, «мұсылман салдаттарының күні» болуын тілесе, сол күнді мейрам етіп, харбі шураға жәрдем етуден бойын тек сақтамаса, ол күні жәрдем етуді тиісті көрсе, тілегін төмендегі адреспен білдірсін. Ашық хат, кітап туралы ғаламдардың қаншадан керек боларын білгізсін. Һәм өздерінің адресін көрсетсін.

Бүтін Русия мұсұлман харбі шурасының «мал мүлік бөлімі».

Адрес:

Казань, Всероссийское Мусульманское Военное Шуро. Комиссия по устройству праздника «День солдата мусульманина».

Телеграмм үшін:

Казань Вашуро Финансовый отдел

   

25-інші июнь жарлығы тақырыпты Ішкі Орда бірінші һәм екінші округтердің атқа мінген жақсылары жігіттерден жүздеп, мыңдап ақша алып еді набордан қалдырамыз деп, қалғаны қалып, қалмағаны сол кірумен кетіп еді. Бостандық болып жігіттер елдеріне келген соң, былтырғы ақшасын алған жақсылардың үстінен арыз беріп жүреді екен, жігіттердің сол арыздары бойынша болса керек. Екінші округтен тоғыз кісі қолға алынды. Екінші округ 6-ншы бөлімнен жеті кісі, үшінші бөлімнен екі кісі. 6-бөлімнен жеті кісінің бізге білінге… … … (бірнеше жол жыртылған – ауд.) старшина Махмет Юмпалиев (Юсқалиев?!) һәм Анис (Әнес – ауд.), Қажығали, Жұн (Жұрын?!) балалары. Үшінші бөлімнен доқтор Махмуд Шолтуров.

Үбіш ИМАНҰЛЫ

   

Почта телеграф арттырған ақылар

Почта телеграф министрінің 21-нші июльде 1917-нші жылда шығарған жарлығы бойынша 15 августан бастап почта телеграф ақылары өсті.

1) Бандероль ақылары:

А) баспа заттар болса һәм бір лоттан аспаса, қала ішінде екі тиын. Лоттан асса, әр төрт лотына екі тиын, бір қаладан екінші қалаға жіберетін болса, әр екі лотына екі тиын.

Б) Іс қағаздары болса, қала ішінде әр екі лотына екі тиын, бірақ ондай бандеролдың ең азынан он тиыннан кем етпейді. Бір қаладан екінші қалаға жіберетін болса, әр бір лотынан екі тиын алынады. Ең азынан он бес тиыннан кем алмайды.

В) Тауар түрліктері болса, әр бір лотынан бір тиын алынады.

Ең азынан бес тиын.

2) ашық хаттар ақылары: қала ішінде, бір қаладан екінші қалаға жібергенде де бес тиын, ж… мен открыткалар он тиын, (әр сыңары бес тиын)

3) жабық хаттар ақылары:

а) қала ішінде әр отыз грамына бір тиын, бір қаладан екінші қалаға жіберетін болса, әр он бес грамына он бес тиын.

4) Карточка ақылары: құттықтау һәм сәлемдесу карточка ақылары жабық хаттар дегендей.

5) Заказной хаттар ақылары:

заказной хаттардың салмақ  жағының ақылары жай жабық дегендей заказ ақысы хат басынан жиырма тиын.

(Бірнеше жол жыртылған – ауд.)

…да, бандерол, басыл… …а да жиырма тиын.

7) Ақшалы хаттар ақылары:

1) қала ішінде болса салмақ ақысы әр отыз грамына он бес тиын, страховай ақысы килесі пунктте айтылған бөтен қалалық хаттар дегендей. 2) бөтен қалалық хаттар болса, салмақ ақысы әр он бес лотынан он бес тиын. Страховай ақысы он бес сомнан аспаса бес тиын, жүз елу бес сомнан аспаса отыз тиын, жүз елу бес сомнан асқанын әр жүзінен отыз тиыннан алады.

8) Переуод ақылары: жиырма бес сомнан аспаған переуод он бес тиын, жүз сомнан аспағаны елу тиын, жүз сомнан асқаның әр жүзінен (толық болсын болмасын) елу тиыннан алады.

 

Қырда

Сайрандап сахраны жүрдім кезіп,

Қуаныш, жүруменен шаттық сезіп.

Сергіді жас жүрегім жалқын басқан,

Кешегі қара күннің кеткен езіп.

Қол-басым азат болып,  көңіл тасқан,

Көрмеген мұндай дәурен бала жастан

Керіліп екі қолды сермегенде,

Көзіме тең көрінді жер мен аспан.

Көк орай аяқ астым – бейне кілем,

Сар басты жоңышқалар қызыл күрең.

Биеке, нарлау, жусан, ақ бас селеу,

Бәрі де қуанышты анық білем.

Құттықтап бостандықпен  жүрген күйді,

Бетіме ескен жел де жылы тиді.

«Өзің би, өзің патша,  нұр есен…» деп

Шөп біткен тәжім  қылып басын иді.

Мен бұған бұрынғыдан  жаман тастым,

Керіліп, көтеріле аяқ бастым.

Масайрап өз-өзімне бойым балқып,

Алдағы сағымданған  белден астым.

Кеш болып сол арада күн де батты,

Шық түсіп, жердің жүзі мұнар тартты.

Ауылға – өз аулыма бет түзедім.

Қамшылап астымдағы мінген атты…

Би Мұхаммед МАЙЛИН

   

VI телеграм ақылары:

Қала ішінде хабарласқаны телеграм ақысы сөз басына бес тиын, қалалар арасындағы хабарласу телеграмы сөз басына он тиын, срокты, яғни асығыс телеграм сөз басы жиырма тиын құттықтау телеграм сөз басы алпыс тиын.

Жай телеграмдардың депешалық ақысы бұрынғы қалыпша отыз тиын, срокты телеграмдың депешалык ақысы үш есе артық.

18 анықтаумен соғылған телеграм ақысы жай телеграмнан екі есе артық. 19 анықтаумен соғылған срокты телеграм ақысы төрт есе артық.

Басқармадан: газетамыздың бас жазушысы Абдолазаиз Мұса он күн срокпен аулына кеткенде екінші жазушысы Нығман Манаев қатты науқастанып қалды. Сондықтан «Ұран»-ның бұл номері уақыттан кешігіп һәм екі бет кем шықты. Оқушыларымыздан ғафу өтінеміз.

Шығарушысы: Ғабдулғазиз Муси

(Газеттің төменгі жағы жыртылған – ауд.)


Қос газетке — 100 жыл

Күні: , 27 рет оқылды

PRI_2422


Өткен  жұмада  «Жайық  Пресс»  медиахолдингінде   облыстық «Орал  өңірі»  және  «Приуралье»  газеттерінің  ғасырлық  мерейтойына  арналған  салтанатты  шара  өтті.


Басқосуда сөз алған «Жайық Пресс» ЖШС-ның  бас директоры Жантас Сафуллин қос газеттің ардагерлері мен ұжымын құттықтап, басылым тарихынан сыр шертті.

– 100 жылдыққа дайындық кезінде баспасөз тарихы зерттеліп, тың деректер анықталды. Қолда бар газет көшірмелерінен белгілі болғанындай, «Ұранның» кемінде 38 нөмірі жарық көрген. Әзірге тоғыз нөмірі табылды. Осылайша, облыстық қос газеттің ізашары «Ұранның» 1917 жылы 28 шілдеде Ордада алғашқы саны шыққаны белгілі болды. 2014 жылы бар тапқан нөмірлер кириллицаға аударылып, Мұстафа Ысмағұлов жинаған еңбектер, «Ұран» газетінің бас редакторы болған Ғабдолғазиз Мұсағалиевтің басқа да басылымдарда жарық көрген мақалалары және «Ұран» туралы жазылған материалдары топтастырылып, «Ұран» газеті 1917-1918» кітабы шығарылды «Ұраннан» бөлек «Известия-Хабар», «Киргизская правда» — «Қазақ дұрыстығы», «Дұрыстық жолы», «Ұшқын» (республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің бастауы) газеттері де жинақталып, жеке кітап болып жарық көрді. Соңғы бес жыл ішінде облыстағы баспасөз тарихына байланысты он кітап жарық көрді. Оған қоса газеттердің 100 жылдық тігінділері жинақталып, электронды нұсқалары жасалды. «Жайық Пресс» ғимаратында баспасөз музейі жасақталып, жүз жылдық тігінді жасақталды. Бұл ұжымның газеттің ғасырлық мерейтойға қосқан үлесі болмақ, — деді Жантас Набиоллаұлы.

Қос газеттің ғасырлық мерейтойына редакция ардагерлері Ғилаж Наурзин, Мәжит Қайырғалиев, Құбаш Қажымов, Амантай Боранқұл, Амангелді Ақмурзин, Энгельс Шыңғалиев  арнайы келіп, ақжарма тілектерін арнады. Сондай-ақ басылымдардың тарихына арналған деректі фильм көрсетілді. «Орал өңірі» және «Приуралье» газеттерінің бас редакторлары Бауыржан Ғұбайдуллин мен Роза Сыйықоваға, баспасөз тарихын зерттеу орталығы басшысы Қазбек Құттымұратұлына алғысхаттар табысталды.

Шара барысында айтылған ізгі тілектерден соң қонақтарға ақ дастарқаннан  дәм ұсынылды.

Қаперлеріңізге сала кетсек, облыстық басылымдардың 100 жылдығына арналған негізгі салтанатты  шаралар қыркүйек  айында өтпек.

Өз   тілшіміз


Құрметті «Орал өңірі» газеті редакциясының ұжымы және оқырман қауым!

Күні: , 49 рет оқылды

ж п оара


Ақ Жайық өңірінің айнасы — «Орал өңірі» қоғамдық-саяси газеті үшін биыл ерекше мерейлі жыл. Облыстың аға басылымына бір ғасыр!


Осыдан жүз жыл бұрын, заманның алмағайып кезеңінде дүниеге келген «Ұран» газетін шығарушылардың мақсат-мүддесі – ел болудың қамы, қазақ баласын қараңғы қоғамнан ел қатарына қосу болатын. Алаш қозғалысының 100 жылдығы мен өңіріміздегі ең байырғы басылымның мерейтойы қатар келуі тектен тек емес. Міне, біз бүгін сол Алаш арыстары армандаған тәуелсіздікке жетіп, егемен елдің еркін азаматтары атанып отырмыз.

Ақпарат ағыны үстемдік етіп тұрған бүгінгі қоғамды БАҚ-сыз елестету мүмкін емес. Соның ішінде өңіріміздің айнымас рухани темірқазығына айналған «Орал өңірі» газетінің алатын орны ерекше. Ғасырлық тарихы бар басылым осы жылдар ішінде Жайық жұрты мен тұтас қазақ елінің игілігі үшін қызмет етіп, қоғамдық пікір мен оқырман көзқарасын қалыптастыруда өлшеусіз үлес қосты.

Әр жылдарда басылымға басшылық жасаған қазақ журналистикасының майталмандары газет тарихында өзіндік ізін қалдырса, бүгінгі ұйымшыл кәсіби деңгейі  жоғары ұжым талғамы биік оқырман сұранысын қанағаттандырып, сапалы дүниелерімен сусындатып келеді.

«Орал өңірі» — билік пен бұқара халықтың арасындағы алтын көпір. Елдің мүддесін, қоғамның қажеттілігін жеткізіп, маңызды мәселелерді дер кезінде көтере білетін қаламы қарымды тілшілер ұжымы бар абыройлы басылым.

Газеттің тойы – елдің тойы. Облыстың бас басылымында қызмет істеген ардагерлер мен редакцияның қазіргі құрамын, талғамы биік оқырман қауымды газеттің 100 жылдық мерейтойымен құттықтай отырып, еліміздің егемендігін нығайту бағытындағы әр бастамаңыз лайым сәтті болғай! Қаламдарыңыз мұқалмасын!

 Баршаңызға амандық-саулық пен жемісті еңбек,    шаңырақтарыңызға бақ-береке тілеймін!

Ізгі тілекпен,  Батыс Қазақстан облысының әкімі А. КӨЛГІНОВ


Армандар орындалады

Күні: , 493 рет оқылды

гулжамал


Журналист  болуды  бала кезімнен армандадым.  Оған  себепкер  болған  сол  кездегі  балалар мен жасөспірімдердің  сүйікті  басылымы болған  «Ұлан»  газеті еді. «Ұлан» газетіне тырнақалды шимайларымды жиі жазып жіберетінмін. Ал сонау Алматыдан сол кездегі Орал  облысының Қаратөбе ауданына қарасты  Шөптікөл кеңшарының  №2  бөлімшесіне «Құрметті Гүлжамал!» деп басталып, мені іздеп келетін хаттар бала көңілімді көкке көтеретін. Біздің әр шимай-шатпағымызға жауап беретін, сол кездегі талай балалардың балалық арман-тілектерінің үмітін үрлеген «Ұлан» газетінің мен үшін маңызы зор.  Хат келген күні немесе «Ұлан» газетіне кішкентай туындыларым жарық көргенде,  марқұм әжем көрші әжелерге «Қызымның алғашқы қадамы ғой» деп тәтті шай беретін еді. Алайда оқу бітіретін жылдарымыз қиын кездермен тұспа-тұс келіп,  өзім армандаған оқу орнына түсе алмадым. Маңдайыма жазылғаны мұғалім болу шығар деп шәкірт тәрбиесіне шын ниетіммен  атсалысуға тырыстым.


Балалар әлемі – ерекше әлем. Олармен жұмыс жасай жүріп, кейбір әсерлі сәттерді қағазға түсіріп жүретінмін. Бірде «Мұғалім күнделігінен» атты шағын мақаламды өзімнің сүйікті газетім «Орал өңіріне» жібердім. Кейіннен газеттің бас редакторы Бауыржан Ғұбайдуллиннің  шақыруымен  облыстық  басылымға  қызметке  орналастым.  Осылайша  отыз  жасқа  жақындағанымда, бала кезгі арманым  аяқ  астынан  орындалды.  Сондықтан шынайы армандардың  түптің  түбінде  орындалатынына  әр адам сенуі тиіс.  Ең  алғаш Қазбек Құттымұратұлы жетекшілік ететін бөлімге түстім. Ол кісі өзінің «Егіз есім» атты жобасын ұсынып, менің жұмысты әрі қарай  алып кетуіме ықпал жасады. Сол кезде  (2007 жылдары) компьютерден терім жасауды да білмейтінмін. Бірақ үстелімнің алдында толып кеткен хаттар мен тапсырмаларды тезірек орындау үшін екі күннің ішінде терімді  тез теретін жағдайға жеттім. Содан бері балалар психологиясы, мұғалімдердің еңбегі мен мәселелері,  отбасылық құндылықтарды дәріптеген мақалаларым оқырманға жол тартып келеді.

 Бірде бір студент қыз: “Апай, журналистиканы қайдан бітірдіңіз, ұстаздарыңыз кім болды?” деп сұрады. “Мен журналистиканы әлі бітірген жоқпын, оқып  жүрмін” деп жауап  бердім.  Тықылдақ  қызым  таңғалып, қарап  қалыпты.  «Менің журналистикадағы алғашқы ұстазым Бауыржан Ғұбайдуллин, өйткені мені журналистика әлеміне алып келген сол кісі. Одан бөлек  алғашқы сәттен  бағыт-бағдар беріп, ақыл-кеңестерін аямаған әріптес-ұстаздарым Қазбек Құттымұратұлы, Ғайсағали Сейтақ,  Тәрбие Смағұлова, Сырымбек Тұяқов, Есенжол Қыстаубаев деген мықты мамандардың тәлімін алып жүрмін. Мен «Орал өңірі» деген үлкен мектептің журналистика факультетінде әлі оқып жүрмін, диплом алған жоқпын» деп  жауап берген едім. Шынында да, мен өзімді әлі дипломын алмаған студенттей сезінемін. 100 жылдық тарихы бар басылым «Орал өңірі» газеті тек газет шығарып қана қоймай, мен сияқты журналист болғысы келетін талай жанның өмірден өз орнын табуына ықпал етіп келеді. Осы салада білетінімнен білмейтінім, үйренерім көп. Ұстаздарым мен әріптестерімді қос басылымның 100 жылдық мерейлі мерекесімен құттықтаймын! Ал жүрек түкпірінде бұғып жатқан арманы бар оқырмандарымызға «Ертеңгі күнге сеніңіздер!

Армандар орындалады!» дегім  келеді.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал  өңірі»  газеті  қоғамдық-саяси  бөлімінің  тілшісі


«…Мен жастарға сенемін!»

Күні: , 601 рет оқылды

Есенжол Кыстаубаев_2016_июнь


Арыстандай  айбатты,

Жолбарыстай  қайратты.

Қырандай  күшті  қанатты,

Мен  жастарға  сенемін!

Мағжан  ЖҰМАБАЕВ


Осыдан тура 40 жыл бұрын айналайын, «Орал өңірінің» табалдырығынан имене аттаған жас жігітке, яғни осы жолдардың авторына (жалғыз маған емес, мен құралпы жастардың бәріне де)  газеттің сол кездегі бас редакторы Бақтыбай Далабайұлы осылай деп еді-ау… Тура дәл осылай демегенмен, осыған жақындатып, «Сендердің журналистикадағы болашақтарыңа сенемін» — деуші еді. Тым  жиі болмағанмен,  ілуде бір болса да, оңаша шақырып алып, бұған дейін газетте шығып кеткен мақалаларымыздың ішінде сәтімен құраған сөйлемдерімізді, орнымен қолданған сөзімізді, сұлу шыққан суреттемелерімізді кішкентай қойын кітапшасынан мәністеп отырып, оқып беруші еді. Өзіміз жазғанмен, өзіміз ұмытып қалған әлгі сөздерді өзімізге қайта оқып бергенде (майысқақ қаламымыздан туған әр мақаламызды айтасыз, әр сөзімізді безбендеп, кітапшасына әдейі көшіріп алып жүретінін айтсайшы…),  көңіліміз көкті тесіп өтердей болушы еді-ау! Алдыңғы ағаның кейінгі жалғасының жігерін жану деп осыны айт! Содан бері неше жыл аунады, қанша су ақты. Енді, міне, біз де ақсақалдар ауылына ат туарып жатқан сәтімізде сол сөздерді бізге де айтуға тура келіп тұр. Оны айтқызғалы тұрған «Орал өңірінің» ғасырға толған жасы, онда қызмет атқарып жүрген бүгінгі легі, бұла толқын жастары.

 Иә, заман өзгерді, уақыт, орта  адам танымастай бөлек. Соған орай газеттің де бедері бөлек. Өзгермегені мақсат-мұраты – оқырман көңілінен шығу, талап-тілегінен қия баспау, соның мұңын мұңдау, оның жоғын жоқтау. Сәт санап құбылып, жөңкілген ақпараттар ағынынан қалып қоймай, оны анау ауылдың қыры мен ойындағы, ағайынның ауанына жеткізу. Осы мақсаттардың үдесінен шығып, өздерінің де мерейі үстем, газеттің де абыройын аспандатып жүрген жастар баршылық бүгінде «Орал өңірінде»! Дәлел қажет пе? Мархабат! Өзі редакцияда отырса да, көңіл дүрбісі ауылда шаруа баққан ағайынның ортасында жүретін қай жерде қай қой егіз тауып, қай шаруаның қай сиыры бошалап кеткенін «біліп» отыратын, мақалалары қазір ғана сол ауылдан келгендей жазылатын «зоотехник», «веттехник», «агроном», «финансист», «бизнес-леди» Гүлбаршын Әжігереева, барған жерінде көрген нәрсесін тәптіштеп сұрамай, діттеген дерек-дәйегін алмай, жазатын нәрсесіне әбден қанықпай, соңына түскеннің қыр соңынан «өлсе де» қалмайтын «экономист», «кәсіпкер» және тағы бір «бизнес-леди» Айша Өтебәлі, қаламының қарымы арқасында «Орал өңірінің» де маңдайын жарқыратып, өзінің де маңдайы жарқырап, Еуропа асып, талай жерді басып, Лондонға барып қайтқан Сәкен Әбілхалықов, алдына сақалы, аузынан мақалы төгілген ақсақалдың алдынан қия өтпейтін, қайта қисайып жата кетіп, әңгімесін тыңдағысы келіп тұратын, оба, қорған, ескі қорым, құлпытас тұсынан «қарасыншылап» өте алмайтын, ескі әңгіме, тәмсіл, аңыз десе, айналшықтап шыға алмайтын, күй күмбірлеп, жыр жырланған жерден табылатын, қолтығынан әдеби кітаптар түспейтін  Нұртас Сафуллин, мектеп өмірінен, білім саласынан жазса, айдынын аңсап жеткен аққудай тербелетін, тебіренетін Гүлжамал Кенжеғалиева, тың тақырып, жаңа дүние жазсам деп құлшынып жүретін, ертеңді кеш ерттеулі пырақтай елеңдеп тұратын күміс қалам, қарлығаш қарындастарымыз Ләззат Шағатай, Гүлсезім Бияшева, Айымгүл Төлеуғалиева, бас редактор қайда жұмсаса да, қыңқ етпей аттанатын, барған жерлерінен тап-тұйнақтай дүние әкелетін Нұртай Текебаев, Нұрбек Оразаев, мойнынан асай-мүсейлері түспейтін, үнемі етегіне сүрініп, шауып жүретін фототілші Темірболат Тоқмамбетов, жұмысы ертеңді-кешті айтасыз, күні-түні  «өртеніп» жататын секретариаттың тас құманын шоқтан түсірмейтін Жаннат Есполаева мен Назгүл Ізтілеуова, газеттің енді  шығатын  нөмірінің  беттерін  безендірумен таңды  атырып, күнді  батыратын Жасұлан Көшекқалиев пен Азат  Есенаманов, қылт еткен қатемізді корректурадан шығармай, көзін құртатын қырағы корректор қарындастарымыз Нұргүл Сұлтанова, Динара Шанкишева. Міне, біз  осындай  жастарға  сенеміз!!!

 Бір жерден оқыдым ба, әлде естідім бе, әйтеуір өзімнің сөзім емес, көңілге көрікті лепес ретінде мөрдей болып дөп түскен, сол күйінде қалып қойған бір тәмсіл көлбеңдейді осындайда. Желке жағымнан топ-топ түсіп, дүсірлетіп келе жатқан  тұяқтардың дүбірі келеді. Дүбірін айтасыз, кейде демі де арқамды қарып-қарып кетеді. Енді болмаса, шаңдарына көміп өте шығардай, шымыр да тегеурінді тұяқтардың, жас «перілердің» дүбірі. 100 жасаса да, қартаймаған, оқырманымен әлі де жасай беретін  бүгінгі «Орал өңірінің» бүгінгі жас қаламгерлерінің дүбірі ғой, бұл!!! Шабыстарыңнан талмаңдар, айналайындар!  Бір ысынып, бір суынып, «өліп-өшіп» отырып, жазатын дүниелерің көп болғай, сендердің!!!

Есенжол  ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал өңірі» газеті бас  редакторының орынбасары, «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері,   ҚР Мәдениет қайраткері,  Қазақстанның  құрметті журналисі,  Ақжайық  ауданының  құрметті  азаматы


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика