«Брат, сіз қуып кеттіңіз ғой…»

Күні: , 75 рет оқылды

Оқырман   ойы

Мен  «Орал  өңірінің»  ұзақ  жылдан  бергі  оқырманымын, әр санын  жібермей  оқимын.

Редакция  журналистері  сан  тақырыпқа  қалам тартып, қоғамдағы  құбылыстарды  қалт  жібермейді.

Мектеп  ұстаздарының, оқушы  балалардың  шығармашылығына  ауық-ауық  орын  беріп  жатады.

Қысқасы, басылым басты мәселелермен қатар «бас ауыртатын» жағдайларды да түгел қамтып жазуға ұмтылып келеді. Қайсыбірін айтайын, есіме жиі орала беретіні – 2017 жылдың 21 тамызында «Орал өңірінде» жарияланған театр тарланы Құжырғали Төлеуішев ағамыздың «Қазақ тойының ғибраты кем…» атты мақаласы. Бұл ұлттық жанайқайды көтерген мақала десем, қателеспеймін. Ағамыздың өз ойын ашық жеткізгеніне аса риза болдым. Маған қатты ой салғаны – автордың биге байланысты айтқандары. Шымбайға батса да, шындық. Осындай мақалаларды «Орал өңірі» жиі-жиі беріп тұрса деймін. Сол кезде мен де мақаладан әсерленіп, қазіргі жасөспірімдер мен жастардың өмірге көзқарастары туралы мақала жаза бастағанмын. Содан күйкі тірліктің шаруалары кимелеп, кейін қалып қойыпты. Жақында «Жайық Пресс» журналистері ауданымызға келіп, оқыр-мандарымен кездесу өткізгені бұрын басталып аяқталмай қалған мақаламды қайтадан қолға алуыма түрткі болды. Бұрын қазақ отбасында алды он, соңы 4-5 баладан тәрбиеленуші еді ғой.  Қазір шауып кеткені 3-4 құрсақ көтерсе, соңы бір-екі баламен шектеледі. Ал сол 1-2 көкеге көсегені көгертетіндей тәрбие бере алып жүрміз бе? Әрине, әр ата-ана баласын қатарынан кем қылмай өсіруге талпынады. Дұрыс деңіз. Дегенмен сол айналайындарымыздың қажеттерін қанағаттандыруда асыра сілтеп жүрген жоқпыз ба? Меніңше, артықтау кетіп жүрген сы-ңайлымыз. Олай дейтінім, көкеміз 5-6 жасқа келгенде құны 60-70 мың теңге тұратын ұялы телефон сыйлаймыз. Ол бүлдіршін оны меңгеріп алғасын, таңның атысы, күннің батысы сол «ойыншықпен» ойнайды. Күніне 8-10 сағат бойы соған телмірумен, таза ауаға шықпастан, әбден сілелеп барып төсекке құлайды. Оның зияны туралы айтудай-ақ айтылып, жазудан да кенде емес. Алайда қазекең оған мән беріп жатпаған сыңайлы.

Интернеттің пайдасымен қатар зияны да, әсіресе, жас өскіндерге орасан. Өйткені бала ойлау қабілетінен ада болып, көзіне көрінген ақпаратты ғана кәдеге жаратады. Сөйтіп, жас буын сөйлесу, пікірлесу, өз ойын әдемі жеткізу қабілетінен айырылады. Біздің қоғам осынау жастарға төнген қауіпке қарсы тұрарлық амал жасай алмай отыр. Тағы бір мәселе, мектеп оқушылары түгілі, университет сияқты арнаулы жоғары оқу орындарын бітіріп, маман атанып келген кейбір жастарымыз өз өмірбаяндарын өрнектеп, жатық тілмен қағазға түсіре алмайды. Бірқатары бір мекемеден екінші мекемеге мазмұнын түсінсе де, қарапайым қатынас қағазын жаза алмайды. Осының бәрін интернет желісіне желімделудің салдары деп білемін. Қысқасы, қазіргі қоғамда ойланбайтын (әрине, бәрі демей-ақ қоялық), ойға ой қоса алмайтын, мәнді мәселе айта алмайтын, қазаққа жат әдеттерге жабыса кететін, батыстың берекесіз, бейәдеп әуендерін тыңдаудан талмайтын ұрпақ өсіп келеді. Оған қоса, тіліміз де тірсегінен тілінгендей болып бара ма, қалай өзі?.. Олай дейтін себебім, «Ағай, сіз қателесіп тұрған сияқтысыз» дегенді «Брат, сіз қуып кеттіңіз ғой…» дейтіндер пайда болды. Өздерінің арасында «көп сөйлеме!» дегенді «қума!» деп жүргендерін мына құлағымыз естіп жүр. Осы бағытпен жүре берсек, тіліміз құрдымға кетіп, келешекте жаңа қазақтардың сақау, дүбәра ұрпақтары пайда болуы әбден мүмкін. Сіз бұған не дейсіз, құрметті оқырман?..

Сәрсембай   ҚУАНШАЛИЕВ,

Бөкей ордасы аудандық балалар-жасөспірімдер туризмі және экология орталығы директорының орынбасары


«ЖАЙЫҚ ПРЕСС»: мерейлі кездесулер, жарқын жүздесулер

Күні: , 92 рет оқылды

Газетіміздің  өткен 1  қараша күнгі  №126  санында  «Жайық  Пресс»  медиахолдингінің  Зеленов  ауданындағы  кездесулері  туралы жазылды.  Тек  онда  ардагерлермен  болған  жүздесуіміз  бен пікірлесулерімізді  сол күнгі  нөмірдегі  орынның  аздығынан кейінге қалдырған  болатынбыз. Бүгін  ол  туралы әңгімелеудің  реті  келіп  тұр. Сонымен, қариялар  алқалы  жиында  не  деп  еді?..

Зеленов ауданының ақсақалдарымен, зейнет жасындағы әжелерімізбен  кездесуіміз өте бір белсенді жағдайда өтті. Кезінде орыс ағайындар қалың қоныстанған, қазағы аздау өңір еді. Бүгінде де сол қаракөздеріміздің орыс тілінде сөйлеулері басымдау ма деп қалдық. Өткен жылдарда Кеңес заманы тұсында осы ауданға еңбектері сіңген қадірлі жандармен кездесуімізді аудан әкімінің орынбасары Мұрат Залмұқанов ашып беріп, жиналғандарды әңгімеге жетектеп отырды. Әңгіменің көрігін қыздырудан газетіміздің ұзақ жылдардан бергі жанашырларының бірі, аудандық мәслихаттың хатшысы Рамазан Тастайұлы Исмағұлов та тартынып қалмады. Сонау бір жылдарда қара сөздің қаймағын қалқығанда, кез келгенді беліне қыстырып әкететін әкесі, сырымдық Тастай ақсақал газетімізге жиі қалам тербеп тұратын. Көргені көп, түйгені одан да мол шежіре еді. Баласы да сол маңнан «ұзамапты».

– Медиахолдингтеріңіз – БАҚ саласындағы біздің өңірдегі ең үлкен мекеме. Ірі турап жазасыздар. Бір ғасырлық тойларыңызда ойдан-қырдан қонақтар келді ғой… Сонда мерекелік мінберден кезек-кезек сөйлеген шешендер Ақ Жайық қана емес, еліміздегі ақсақал басылымдардың алдында тұрған – «Орал өңірі» мен «Приуральені» мақтады. Біздің мерейіміз өсіп отырды. Енді, міне, мынандай өміршең жобамен ел арасына шығып отырғандарыңыз өте құптарлық, өзгелерге үлгі боларлық бастама. Осыларыңызды жалғастыра беріңіздер. Біз өздеріңізбен бетпе-бет кездесіп, сұхбаттасып, бір жасап қалып отырмыз, – деді ол.

Ардагер Виктор Железнов өзінің «Приуралье» газетін ұзақ жылдардан жанына серік етіп келе жатқанын баяндай келе: – Облыстағы сүйінішті хабарларды, жетістіктерді жазып жатасыздар, оны қолдаймыз. Алайда, кемшіліктер мен атқарылмай жатқан шаруаларды, өткір тұрған мәселелерді де жазу керек. Ауылдарда мәселе көп. Мысалы, трактор айдап, комбайндарға отыратын механизаторлар жетпей жатады. Жастар ондай мамандықтарды менсінбейді. Бұлай кете берсе, бара-бара жер жыртып, егін оратын адам қалмайды. Осыны газет бетінен түсірмей жазу керек, – деп өзін мазалап жүрген ойларын ортаға салды. Виктор ақсақалдың бұл ойын замандасы  Николай Анципрович іліп әкетті.

– Ауылдардағы кәсіптік колледждерді бітірген жастар көбіне жұмыссыз қалады. Оларға газеттеріңізде кәсіби бағдар беретін арнайы айдар ашып, қай жерде қандай жұмыс бар, табысы қандай, нендей жеңілдіктері бар деген бағытта мақалаларды жариялап тұру керек сияқты. Николай ақсақалдың ұсынысын қызу мақұлдаған кездесуге қатысушылар ауылда мал бағатын адамдар табу тіпті қиындап кеткенін тілге тиек етті.

– Жекелер малдарына ақша төлеп бақтырайын десе, осы аудан орталығынан бақташы табылмайды. Қара есеппен есептеп көрсек, ол бақташыға айына 300 мың теңгеге дейін табыс табуға болады екен. Бірақ сол ақшаға адам шықпайды. Ал жұмыссыз жүргендер жоқ емес, бар. Алайда малды ешкім баққысы келмейді. Жұрттың бәріне жылы кабинет, жұмсақ орындығы бар  қызмет жете ме?..

Любовь Шмаринаның есімі Зеленовқа ғана емес, облысқа жақсы таныс. Бұл азаматша кезінде  лауазымды қызметтер атқарған, осы ауданның тарихын да, шаруашылық әлеуетін де өте жақсы білетін жан.

– Аудандық газетіміз соңғы кезде қазақ тіліндегі материалдарға көбірек басымдық беріп келеді.Қазақшаны жеңіл-желпі түсінгені-мізбен, жазылғанын жүгіртіп оқи алмаймыз, ақи-тақи түсіне алмай қиналамыз. Сондықтан аудандық басылымды жартылай орысша шығарып отырса, қалай болады?.. Әрине, оның бәрі қаржыға келіп тірелетінін түсінеміз. Тіпті, ең болмаса, айына бір рет қосымша бет қосып отырса, қалай болады? «Приуральені» алдырып оқып, облыстың жаңалығын біліп отырамыз. Айта кетуім керек, соңғы айларда «Приуралье» қай-қай жағынан да тартымды шыға бастады. Осы бетінен таймасын! Енді оған аудандық газетті қосып алдырар едік, –  деді ол.

Любовь Борисқызының бұл ұсынысын газетіміздің ұзақ жылдардан бергі оқырманы әрі үзбей жазып тұратын штаттан тыс тілшіміз Жұбандықов Майдан ағамыз іліп әкетті. Орыс тілінде майын тамызған Майдан ағамыз бүй деді: – Мен осында 42 жылдай жұмыс істедім.  «Орал өңірі» мен «Приуральеге» қарап отырсам, қалам тербегеніме 50 жылға жуықтапты. Әлі де жаза беремін. Сонау бір жылдарда облыстық газеттердің штаттан тыс тілшілеріне қатты көңіл бөлінетін. Аз болса да, жазуға ынталандыратын қаламақы төленетін. Ауданда 60 мыңдай халық бар. Бұл облыстық газеттерді айтпағанда, аудандық газет үшін ормандай оқырман. Әлгіндей қазақша-орысша шығатын болса, газеттің таралымы да күрт өсетіндігіне сөз жоқ. Бұрын аудандық газетте орыс тілінде де материалдар көп шығатын. Егер газетіміз қос тілде шығатын болса, орыс тілді журналистеріміз  де табылады.

Бұл ұсыныстарды мұқият тыңдап алған «Жайық Пресс» медиахолдингінің бас директоры Рауан Сәбитов: – Менің келгеніме үш айдай уақыт болды. Өте орынды мәселені көтергендеріңізге көп рақмет! Алдымен, мына ұсыныстарыңызды құп алып отырғанымды жеткізгім келеді, сосын барлық мүмкіндіктерімізді елеп-екшеп алып, газетті қос тілде шығаруға, оған жаңағы өздеріңіз жақсы білетін, ұсынып отырған журналисті қызметке тартуға жұмыстанып көреміз.  Бұл ұсыныстарыңыз сәл-пәл уақыттан кейін өздеріңіз қалағандай шешімін тауып қалар, – деді. Осы жауапқа ақсақалдар қауқылдасып, қуанып қалды.

Нұржанова Мүгілсін Зеленовқа сонау Қарақалпақстанның астанасы Нөкіс қаласынан қоныс аударып  келіпті.

– Түпкі қазығымыз Сырым елінен екен. Біз үшін есте жоқ ескі заманда арғы атамызды Сібірге жер аударыпты. Содан бертін келе, әкеміз Нөкіске табан тіресе керек. Енді атажұртқа келген бетіміз. Шүкір, жағдайымыз жақсы. Менің айтайын дегенім, аудандық газет жиналыстардан есеп жариялай бермей, оқылатын дүниелер беріп тұрса деймін. Қазақ қыздары аңқаулау келеді. Тура дінімізден бұрып әкететіндер көбейіп тұр. Солардан сақтандыратын мақалаларды жиі-жиі жазу керек.

Бізді бір қуантқаны, ақсақалдар қарақан бастың қамын қаузаған мәселені емес, ауылдың, халықтың көкейінде жүрген ортақ жайттарды ортаға салумен болды. Мысалы, кезінде шаршы кілемнің шаңын қағып, талай жарыста жеңіске жеткен палуан Мыңбаев Аманкелді ақсақал  үшін жерлесі, Социалистік Еңбек Ері Қариполла Абдушевтің есімімен бір көшені атау арман екен. Аманкелді ағамыз бастаған ақсақалдар бұл туралы талайдан мәселе көтеріп келе жатқан көрінеді. «Ономастикалық комиссияға жазып едік, әлі жауап жоқ», – деді Әбекең спортшыларға тән мінезбен қызынып. Бұл сауалға аудандық мәслихат хатшысы Рамазан Исмағұлов: – Оң шешім шығады деп айта беруге болады. Тек сәл-пәл кешігіп келеді, – деді.

Сонымен ақсақалдар алқалап келген жиын тәмамдалды. Қариялар арнайы келіп, кездесу өткізген журналистерге алғыстарын жаудырып, ақ  баталарын  берді.

Есенжол   ҚЫСТАУБАЕВ,

«Орал  өңірі»


Саида ҚАЛЫҚОВА: «Өзімді өте бақыттымын деп санаймын»

Күні: , 19 рет оқылды

Бүгінде  Саида  Қалықованың  есімі  тек  елімізде  ғана  емес,  алыс-жақын  шетелдерде  де  кеңінен  танымал.  Ол  – тіпті  он  екі  мүшесі  сау  біраз  адамның  қолы жетпейтін  биік  белестерді  бағындырып,  музыкант,  көшбасшы  ретінде  талайларды тамсантқан  тұлға.  Көптеген  халықаралық  конкурстардың  лауреаты,  еліміздегі  жалғыз музыка  академигі,  мәдениет  саласына  қосқан  үлесі  үшін  «Жаншуақ»  сыйлығының  иегері,  «Болашақ»  бағдарламасының  түлегі  Саида  Қалықова  былтыр  «Қазақстанның  100  жаңа есімі»  жобасының  жеңімпазы  атанды.  Мүмкіндігі  шектеулі  жандардың  шын  мәнінде  шексіз  мүмкіндікке  ие  екенін  ісімен  дәлелдеп  жүрген  қаршадай  қазақ  қызымен  сұхбаттасудың  сәті  түскен  еді.

— Саида, күйсандыққа ең алғаш отырған кезіңіз есіңізде ме?

— Менің музыка әлемімен таныстығым Орал қаласындағы №1 саз мектебінде басталды. Біздің ауланың балалары өте тату болдық. Кішкентай кезімде өзімнен бірнеше жас үлкен ұл-қыздармен ойнағанды жақсы көретінмін. Бір күні 18 жасар көрші қыз саз мектебіне қызметке тұрғанын, алайда сыныбында әлі бірде-бір оқушының жоқ екендігін айтты. Алты жасар кішкентай қыз болсам да, ауладағы бойы да, жасы да өзімнен үлкен 15 баланы жинап, №1 саз мектебіне ертіп әкелдім. Бұл 1993 жылдың  1 қыркүйегі болатын.

Достарыммен бірге директордың кабинетіне кіріп, Баян Жанәлиеваның сыныбына келгенімізді және тек сол педагогтан ғана білім алғымыз келетінін айттым. Бәріміз түгелдей сол кісінің сыныбына жазылдық. Міне, осылайша мен музыка әлеміне қадам  бастым.

Өте арманшыл және белсенді бала болдым. Айналадағы нәрсенің бәріне үлкен қызығушылықпен қарайтынмын, бәрін білгім, үйренгім келетін. Үйімізге жақын орналасқандықтан, Сурет галереясына, «Мир» кинотеатрына, планетарийге жиі баратынмын. Үшінші сыныпта оқып жүргенде, домбыра сыныбына, би және қолөнер үйірмелеріне  жазылдым.

Бірақ тоғыз жасымда  жасалған  отаның салдарынан көру қабілетімнен айырылған соң, өмірім күрт өзгеріп сала берді. Өзге қызығушылықтарымның бәрінен бас тартуыма тура келсе де, музыкадан қол үзе алмадым. Музыка қараңғылықта қалған қаршадай қыз үшін жалғыз жарық сәуледей еді. Қиналғанда көңіліме демеу, жабыққанда жаныма сүйеу бола білді. Сол кезден бастап музыка менің өмірімнің ажырамас бөлшегіне айналды. Анам қолымнан жетелеп, алдымен қаламыздағы №3 саз мектебіне әкелді, кейін Орал қаласындағы Құрманғазы атындағы саз колледжіне оқуға түстім. Отбасым мен ұстаздарымның кеңесімен музыкалық білімімді Астана қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінде және «Болашақ» бағдарламасы арқылы Флоренциядағы Луиджи Керубини атындағы консерваторияда  (Италия)  жетілдірдім.

Өмір жолымда керемет ұстаздарды жолықтырғаным үшін өзімді өте бақыттымын деп санаймын. Орта мектепте сабақ берген ұстаздарыммен әлі күнге дейін жақсы араласамыз. Әсіресе, менің колледждегі оқытушым Наталья Свешникова — менің өнердегі бағымды ашқан асыл жан.

Әлі күнге кеңесін айтып, шығармашылығыма үнемі қолдау көрсетіп отырады.

— «Болашақ» бағдарламасы арқылы Италияның Флоренция қаласындағы атақты Луиджи Керубини атындағы консерваторияда білім алған тұңғыш қазақсыз. Еуропалық білім беру жүйесінің  ерекшелігі  неде?

— Керубини консерваториясында пианистерді алты деңгей бойынша бағалайды. Мен емтихан нәтижесінде бірден ең жоғары деңгейге өтіп, жеке орындаушы мамандығына еш қиындықсыз қабылдандым. Бұл — менің ғана емес, ұстаздарымның да тынымсыз еңбегінің жемісі. Өйткені бізде музыканттың туындыны меңгеруімен қатар сахна мәдениетіне, киім киісіне, көрерменді құрметтеуіне ерекше мән беріледі. Италияда рейтингтік концерт бергенде, италияндықтар менің сахнадағы өнерімнен кейін «Бізге дайын әртіс келді» деп таңғалды. Бір қызығы, италияндықтар өнерге саясат тұрғысынан қарайды. Яғни мемлекет қандай саясат ұстанса, музыкасы да сондай болады деген көзқарас қалыптасқан. Маған «Сен Ресейден келдің, демек, сен орыссың» дейтін. Мен болсам, «Жоқ, мен қазақтың қызымын, Қазақстаннанмын» деп айтатынмын. Әрине, Қазақстаннан барған алғашқы студент болғасын, мен арқылы бүкіл Қазақстанды бағалайтынын ұқтым. Сондықтан әр басқан қадамым үшін үлкен жауапкершілікті сезініп, үнемі үздік болуға, маған сенген жандарды жерге қаратпауға талпындым. Теориядан емтихан тапсырғанда, консерватория ректоры маған арналып жазылған аудиокітаптарды өзі әкеліп берді. Менің жағ-дайымды, Италияда да менің  жанымда болған анамның жағдайын ойлап, осылайша үлкен қолдау көрсетті. Бетховен мен Де-бюсси бойынша екі бірдей ғылыми жұмысты италиян тілінде қорғап, магистратураны «Laude» белгісімен тәмамдадым әрі музыка академигі  дәрежесін  алдым.

— Сіз әлемдік деңгейдегі сахналарда әйгілі композиторлардың туындыларын шебер орындап жүрсіз. Солардың ішінде жаныңызға жақыны қайсысы?

— Ең жақсы көретін композиторым – Фредерик Шопен, жаныма жақын туындысы «Бесік жыры». Бұдан өзге Дебюсси, Бах, Бетховен сынды композиторлардың шығармашылығы  ұнайды.

— Саида алғашқы төл туындыңызды 15 жасыңызда жазғаныңызды білеміз. Осы уақытқа дейін қанша шығарма  жаздыңыз? Жалпы, шабытты  қайдан аласыз?

— Саз мектебін бітірер жылы емтихандарға дайындалып жүргенде бір этюд орындағанмын. Этюдтың аккорды маған қатты ұнады. Сол аккордтан шағын шығармам шықты. «Жаңбырдан кейін» деп аталатын тырнақалды туындым кішкентай балаларға арналған. Қазіргі таңда барлығы жиырмаға жуық төл туындым бар. Менің шығармашылығымда анама арнаған «Ой толғау» және туған қалама арнап шығарған «Көлдегі таң» атты туындыларымның орны ерекше. «Асыл әжем» атты композиция да мені мейіріміне бөлеп мәпелеп өсірген, өнерге қадам басуыма өлшеусіз үлес қосқан нағашы Зүбәр әжеме деген алғысым әрі сағынышым іспетті. Шығармаларымның көбін Оралды сағынып жүргенде жазғанмын. Анам менің өте сезімтал жан екенімді жиі айтады. Кішкентай балаша тез қуанамын, кейде болмашы нәрсеге жылап та қаламын. Жалпы, бұлбұлдың сайрағаны да, жаңбырдың  жауғаны да маған ерекше шабыт сыйлайды.

— Жақында Оралда «Асыл қалам»  атты жеке концертіңіз өтті. Қазақстан, Ресей және Италия сахналарында  80-ге жуық жеке концерт беріп үлгердіңіз. Туған қалаңызда концерт беру оңай ма, әлде өзге сахналарда ма?

— Туған қаламда концертке дайындалу, бір жағынан, жеңіл, өйткені үйдемін, отбасымның, әкемнің,  бауырларымның қасындамын. Екінші жағынан, үлкен жауапкершілікті сезінемін. Мен үшін істеген жұмысымның нәтижесін көрсететін емтихан сияқты. Оның үстіне Оралдағы концерттерім ылғи да көрерменге лық толы болады. Тіпті залға сыймай қалып жатады. Шығармашылығыммен етене таныс көрерменнің алдында өнер көрсетудің өзі бір ғанибет.

— Сізді  қазір тек музыкант, композитор ретінде ғана емес,  «Қазақстанның 100 жаңа есімі» жобасының жеңімпазы ретінде де таниды. Жерлестеріңіз өзіңізді мақтан тұтады. Аталмыш республикалық жобаның жеңімпазы атанғаныңызды білген кезде қандай сезімде болдыңыз?

— Мен сахнаға, халықтың ықылас-құрметіне үйренген адаммын. Сондықтан «100 жаңа есім» жобасы аясында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың алдында сөз сөйлегенде аса қатты қобалжу болған жоқ. Елбасы кездесуге шаршап келді. Рас, мен оны бірден сездім. Бірақ  кездесу ол кісіге жақсы әсер етті, көңіл күйі жадырап сала берді. Мен италияндық  достарыма арнап жазған «Клементони» атты шығармамды орындап бердім. Президентпен бір залда отырсам деп бала кезден армандайтынмын. Ал Елбасының алдында тұрып, өмірбаянымды айтамын деген ой үш ұйықтасам түсіме де кірген емес.

Әрине, «Қазақстандағы 100 жаңа есім» жобасының жеңімпазы атану үлкен қуаныш, мәртебе ғана емес, сонымен қатар қоғамның,  халықтың алдындағы зор  жауапкершілік  екендігін түсінемін.

— Бос уақытыңызда сүйікті ісіңіз музыкадан басқа тағы немен  айналысасыз?

— Тіл үйренуге қызығушылығым жоғары. Қазір қазақ, орыс, ағылшын, италиян, испан және француз тілдерін меңгергенмін. Бос уақытымда түрлі қайырымдылық шараларға қатысамын. Негізі, Астана қаласындағы мемлекеттік академиялық филармонияда жеке орындаушы болып қызмет  істеймін. Алға қойған арман-мақсаттарым өте көп. Соған жеткізсін Құдай деп жүремін. Мен көп уақыттан бері бір мақсатқа ұмтылып келе жатырмын. Келесі жылы орындалады деп үміттене-мін. Әзірше ол құпия…

Сұхбаттасқан   Динара  ЖҰМАБЕКҚЫЗЫ,

«Орал  өңірі»


Жер телімдері аукционға түсті

Күні: , 23 рет оқылды

Орал қаласында бос жатқан  11 жер учаскесі аукцион арқылы сатылды.

Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 48-бабына сәйкес,  мемлекет меншігіндегі жер учаскелеріне құқықтар сауда-саттықта, яғни конкурстар мен аукциондар арқылы беріледі. Биылдыққа алтыншы рет өткен аукционға шығарылған 11 бос жатқан жер телімінің сауда-саттығына 25 адам қатысып, олардан 44 өтініш түскен.

– Аукционға шығарылған жер телімдері үш жылға жалдау құқығымен беріледі. Меншік иесі осы аралықта бұл жерді игеруге міндетті. Содан кейін ғана оны жеке меншігіне сатып алуына немесе ұзақ мерзімді жалға алуға құқығы бар. Егер де үш жыл ішінде ол жерді мақсаты бойынша игермесе, жер заңнамасының 92-94-баптарына сәйкес, оны сот арқылы мемлекет меншігіне қайтарып алуға құқығымыз бар. Игерілмеген жерлер тағы да аукционға шығарылады. Бұған дейін өткен бес аукционға шығарылған 47 жер телімі шамамен 134 млн. теңгеге сатылды, – дейді Орал қалалық жер қатынастары бөлімінің басшысы Арман Бисимбалиев.

Айта кету керек, келесі аукционды цифрландыру бағдарламасы бойынша электронды нұсқада  өткізу  жоспарланып  отыр.

Ясипа    РАБАЕВА,

«Орал   өңірі»


Тіл заңнамасын бұзғандарды жауапкершілікке тартуға болады

Күні: , 21 рет оқылды

Жуырда Орал қалалық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің қолдауымен, «Телегей» қоғамдық бірлестігінің ұйымдастыруымен «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының өңірлік бөлімшесінде «Көрнекті ақпаратта тіл нормаларының сақталуы: мәселелер мен шешу жолдары» тақырыбында жиын өтті.

Тіл мәселесін талқылаған жиынға исі қазаққа қатысты даулы мәселелердің басы-қасында жүретін белгілі заңгер Абзал Құспан мен бір топ тіл жанашыры қатысты.

Басқосуда Абзал Құспан аталған мәселеге қатысты заңды тұрғыдан кеңінен тоқталып, бұл мәселенің осы күнге дейін шешілмей келе жатырғанының бірден-бір себебі, заң саласының өкілдері үнсіз қалып отырғандығынан екенін баса айтты.

– Заңды тұрғыдан бір нәрсені айтып өтейін. Кәсіпкерлерге заңмен тек құқық берілмейді, сонымен қатар міндеттер жүктеліп, шектеулер қойылады, тыйым салынады. Мысалы, кәсіпкерлікпен айналысуға кез келген адамның құқы бар. Бірақ кәсіпкерлікті ашу туралы шешім қабылдаған сәттен бастап, оның алдында салық төлеу міндеті тұрады. Менің құқығым деп салық төлемей жүре алмайды. Кәсіпкерлікпен айналысудың жөні осы екен деп тыйым салынған заттарды да сата алмайды. Дәл осы сияқты тіл туралы заң бар, тұтынушылардың құқығын қорғау туралы заң бар. Әкімшілік кодексінің 75-бабымен көшедегі жарнамаларды қате жазғандығы үшін кәсіпкерлерді жауапкершілікке тартуға болады. Бұл жерде облыстық тілдерді дамыту басқармасы нақты фактілерді көрсетіп, прокуратураға жолдау қажет. Ал  прокуратура өкілдері жеке кәсіпкерлерге 75-баппен құқықбұзушылық туралы хаттама толтырулары керек.

Одан дұрыстамай жатса, 5-15-20 айлық есептік көрсеткіште айыппұл төлеттіруге міндетті, – деді Абзал Құспан.

Облыстық қазақ тілі қоғамының төрағасы, филология ғылымдарының кандидаты Алтынбек Әбділмановтың айтуынша, қалада күннен-күнге шет тілінде жазылған жарнамалар мен сауатсыз жазбалар көбейіп келеді. Тіпті кейбір кәсіпорын иелері нысанның маңдайшасына мемлекеттік тілде емес, орыс немесе шет тілдерінде жазып қоятындары жетерлік екенін жеткізді.

– Бұл –  мемлекеттік тілдің қолданысын идеологиялық тұрғыдан насихаттау әлі де болса әлсіз екенін көрсетеді. Жарнамалар мен маңдайшалардағы атаулардың жазылуының заңды тәртібі бола тұрса да, кейбір кәсіпкерлер заң талаптарына немқұрайлы қарайды, – деді ол.

Жиын барысында, сондай-ақ облыстық тілдерді дамыту басқармасының бөлім басшысы Гүлнәр Әлжанова, «Телегей» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Нұрлан Сәдір, тағы да басқа тіл жанашырлары көтеріліп отырған мәселеге қатысты өз ойларымен бөлісті.

Есенжол   ЕЛЕКЕНОВ,

«Орал  өңірі»


Абзал – күміс жүлдегер

Күні: , 50 рет оқылды

Канаданың Калгари қаласында шорт-тректен өткен әлем кубогы кезеңінде қазақстандық Абзал Әжіғалиев күміс жүлдегер атанды.

Жаңа маусымдағы алғашқы ірі халықаралық жарыс Қазақстан командасы үшін сәтті өтті. Қазақстандық спортшылар әлемдік деңгейде жоғары орындарға шығуға дайын екендіктерін көрсетті. Осы ретте Абзал Әжіғалиевтің 500 метр қашықтықтағы табысын ерекше атауға болады. Ол олимпиада чемпионы, қытайлық Дацзинге ғана (39.915) жол беріп, күміс  медальді  жеңіп  алды.

Айта кетейік, Абзал көрсеткен 40.136 секундтық нәтиже Қазақстанның жаңа рекорды болып табылады. Ал сайыста үшінші орынды Венгриядан келген Шандор Лю иеленді.

«Маусым табысты басталды. Бірінші күні жартылай финалға дейін жеттім, бірақ, өкінішке орай, медаль ала алмадым. Бірінші кезеңнің соңғы күнінде финалға шығып, екінші орын алдым. Ақтық сында Олимпиаданың үш бірдей чемпионымен жарыстым. Алдағы уақытта жеңістеріммен әлі қуантамын деп үміттенемін», – деді Абзал Әжіғалиев.

Алдағы күндері АҚШ-та өтетін екінші кезеңге А. Әжіғалиев қатыспайды. Онда ұлттық құраманың тек бір бөлігі ғана жол тартады. Әлем кубогының екінші кезеңі 9-11 қарашада Солт-Лейк-Ситиде өтеді. Ал әлем кубогының үшінші кезеңі 7-9 желтоқсанда Алматыда  болады.

Батыс Қазақстан облысынан түлеп ұшқан Абзал бұдан екі жыл бұрын Солт-Лейк-Ситиде 500 метр қашықтықта Қазақстаннан тұңғыш рет әлем кубогы кезеңінің жеңімпазы атанған еді. Ол биылдан бастап Астананың атынан өнер көрсетеді. Дегенмен шорт-тректен Қазақстан ұлттық құрамасы сапында Нұрберген Жұмағазиев, Әділ Ғалиахметов, Нұртілек Қажығали сынды  батысқазақстандық  спортшылар  бар.

Ғайса  БӘЙМЕН


«Ақжайықтың» келешек келбеті 3D арқылы жобалануда

Күні: , 163 рет оқылды

Орал  қаласында жаңадан салынып  жатқан  «Ақжайық» шағынауданының  жобалары жаңа  технология  негізінде, яғни  3D  жобалау  бойынша жасалуда.

Ел экономикасының даму қарқынын жеделдету әрі халықтың өмір сүру деңгейін арттыру үшін қолға алынған «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы құрылыс саласына да дендеп еніп келеді. 3D жобалау әдісі де цифрландыру жүйесінің құрамдас бір бөлігі іспетті. Облыстық құрылыс басқармасы берген мәліметке қарағанда, тапсырыс беруші 3D жобалау арқылы құрылыс жұмыстары жүргізілгенге дейін жобалық-сметалық құжаттармен танысып, ғимараттың моделі арқылы құрылыстың құрылымын бағалап, ғимараттың ішкі интерьерінің ұсақ бөлшектерін де көре алады. Яғни компьютерлік графика дизайнерлік жобаларды үш өлшемде қарастырады. Соның арқасында құрылысы жүріп жатқан немесе жоспарланған нысандардың негізгі түрін де көруге болады.

Құрылысы жүріп жатқан «Ақжайық» шағынауданын жарықпен, газбен, сумен қамту және кәріз желілерінің моделі 3D жобалау арқылы  жасалған.

– Орал қалалық әкімдігі «Ақжайық» шағынауданындағы 150 құрылыс нысанының визуалдық 3D макеттерін былтыр ұсынған болатын. Биыл аталған жобаны жалғастырып жатырмыз. Құрылыс-монтаж жұмыстарын жүргізудің қағаз түріндегі жобалық-сметалық құжаттары электронды, яғни 3D форматындағы жүйеге енгізілуде. Бұл – қалалық  әкімдік бастаған құрылыс саласын цифрландыру бағытында қолға алынып жатқан алғашқы жобалардың бірі. Алдағы жылдары да Зашаған кентінде, қаланың солтүстік-шығыс жағындағы құрылыс нысандарын да осы жүйеге енгізуді жалғастырамыз, – дейді Орал қалалық құрылыс бөлімінің басшысы  Мирас  Мүлкәй.

Жалпы, әлемде 15-тен астам мемлекет ұлттық цифрландыру бағдарламаларын іске асыруда екен. Олардың қатарында Қытай, Сингапур, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Корея және Дания сықылды мемлекеттер ұлттық экономикасын цифрландыру бойынша алда келеді. Елбасы ұсынған цифрландыру бағдарламасы да «ұзақ мерзімді келешекте ел экономикасын болашақтың цифрлық экономикасын құруды қамтамасыз ететін түбегейлі жаңа даму траекториясына көшіруге жағдай жасауды» мақсат етеді. Құрылыс саласындағы жаңашылдықтың бірі – BIM (building information modeling) технологиясы екенін де айта кеткен жөн. Бұл технология салынып жатқан құрылыстың толық ақпараттық сипаттамасын жасауға мүмкіндік береді. ҚР Инвестициялар және даму министрлігі сайтында  «ТКШ ҚазОрталығы» АҚ, «Finnish Business Hub» және «Col-laprime» фин компаниясымен өткен кездесуде тұрғын үй және әкімшілік ғимараттарды салуда BIM технологиясын енгізу бойынша бірлесіп жұмыс атқару жолдары талқыланғаны айтылған. Бас-қосуда «Финляндияның BIM технологиясын толыққанды пайдаланып келе жатқанына шамамен 30 жыл болды, біз Қазақстанда алдағы үш жыл ішінде, яғни 2020 жылға қарай көшуді жоспарлап отырмыз. Осы мақсаттағы бірлескен жұмыс BIM технологияларын енгізуде финдердің жіберген қателіктерін Қазақстанда қайталамауға мүмкіндік береді, – дейді Finnish Business Hub директоры Мұхтар Манкеев. Сала мамандарының айтуынша, құрылыс саласын BIM технологиясына көшіру компаниялардың шығынын 15%-ға дейін қысқартуға мүмкіндік береді екен.

– Қазақстанда BIM технологиясына ден қойған мекеме-кәсіпорын аз. Бұл технологияны біздің облыста қолға алу үшін жобалаушы мекемелерге қажетті құрал-жабдықтар қажет. Жаңа шағынауданды жобалауда қолға алған 3D жүйесі осы BIM технологиясына жетелейтін бірінші қадам деп ойлаймын, – дейді бөлім басшысы  Мирас  Рүстемұлы.

«Смарт сити» жобасымен заманауи үрдіске ден қойған Орал шаһарында құрылыс қарқыны белең алды. Мәселен, «Болашақ-Т» ЖШС өздері салып жатқан тұрғын үй құрылысы жобаларының сызбаларын электрондық түрде планшет арқылы қолдануда. Бұл құрылыс алаңында сызбалардың қағаз түрін өзімен алып жүрмей, кез келген уақытта керекті жобаны планшет арқылы көруге мүмкіндік береді.

– Құрылыс нысанының жобаларының электронды нұсқасын пайдаланғалы бері жұмыстың жеңілдегенін байқап жүрміз. Прорабтар бұрынғыдай бес-алты папкі сызбаны қобыратып тасымайды.

Олар да, құрылысшылар да қажетті сызбаларды жұмыс жасап жатқан жерлерінде тұрып-ақ планшеттен қарап алып, жалғастыра береді. Сонымен қатар біздің компания салып жатқан екі нысанға бақылау камерасын қойдық. Құрылыс компаниясы басшылары да, тапсырыс берушілер де жұмыс орындарында отырып-ақ құрылысты бақылай алады. Көзбояушылыққа, құрылыстың жүру барысы жөнінде өтірік ақпарат беруге мүмкіндік жоқ. Құрылыс басында ұрлық жасаушылардың да жолы кесіледі, – дейді «Болашақ-Т» ЖШС бас директорының міндетін атқарушы Асқар Қосжанов.

Айта кету керек, бүгінде еліміздегі құрылыс компанияларындағы ашықтықты қамтамасыз ету мақсатында құрылыс басына бақылау камераларын қою қолға алынды. Яғни цифрландыру нәтижесінде бақылау жүйесі автоматтандырылады деген сөз. Бұл жұмысты жеңілдетіп, жеделдетіп әрі сапалы  орындауға  да  себеп  болмақ.

Ясипа   РАБАЕВА,

«Орал   өңірі»


Көп балалы отбасыға көмек

Күні: , 41 рет оқылды

Қайырымдылық айлығы аясында Қазталов ауданы орталығындағы  А. Оразбаева атындағы білім ошағының 1998 жылғы түлектері 7 бала тәрбиелеп отырған Мирас Меңдіғұлов пен Райхан Діленованың отбасына көмек қолын созып, үйлеріне таза ауыз су құбырын тартып, көгілдір отын кіргізіп берді.

Екі жыл бұрын шағын үй салған жас отбасы биылғы тамыз айында жағдайларын айтып, аудан әкімі Абат Шыныбековтің қабылдауына барған екен. Бұл мәселеден құлағдар болған ауыл тұрғыны Сабыржан Ізбасаров оларға көмек қолын созуды ниет етіпті.

– Шиеттей жеті бала өсіп келе жатқан бұл үйде көгілдір отын мен су болмай, отбасының қиындық кешіп жүргенін естігеннен кейін жан-жақта жүрген сыныптастарыма хабарласып, қолұшын созу туралы ұсыныс тастадым. Құрдастарым бірден қолдап, жинаған 200 мың теңгеге Мирастың шаңырағына көгілдір отын мен таза ауыз су тарту жұмыстары жүргізілді. Бұған қоса  4 жақпалы газ плитасын сатып алып бердік. Осы жұмыстарды атқаруда белсенділік танытқан аудандық газ шаруашылығы мекемесіне алғысым шексіз, – деді ол бізбен әңгімесінде.

Үй иелері Мирас пен Райхан қиын шақта қолдау білдірген аудан басшысына, ауыл мектебінің түлектеріне рақметтерін жаудырып, жомарт жандардың дендеріне  саулық, еңбектеріне табыс, отбасыларына баянды бақыт тілейтіндерін жеткізді.

Қайрат   ЖАҚЫП,

Қазталов  ауданы


Баланың   тілі  неге   жай   шығады?

Күні: , 100 рет оқылды

Соңғы  кездері «балам  әлі  сөйлемей  жүр,  сәбиім  ата-әже  деп  үшке  келген  соң  айта  бастады» деген  сыңайдағы  әңгімелерді  жиі  еститін  болдық. «Баланың  тілі  неге  жай  шығады?  Себебі  неде  екен?»  деген  мәселеге  байланысты  зерттеу  жүргізген  едік.

Байқағанымыз, қазіргі таңда кей сәбилер өз  аналарының әлдиімен емес, Төреғали Төреәлі, Қайрат Нұртас, Нұрболат Абдуллин, Қуандық Рахым сынды әншілердің «әлдиімен» ұйықтайды екен. Бір жас ана Қуандық Рахымның «Мен қазақпын» әні шырқалып жатқан ұялы телефонды сәбиінің құлағына тосып қойыпты. Өзі  «Өскенде балам патриот болсын, ән құлағына сіңе береді ғой» деп қояды.

Ал осыдан кемі 20-30 жыл бұрын аналар сәбиінің көзіне қарап отырып, бесік жырын айта тын. Оның кәдімгі ауыз әдебиетіндегі бесік жыры болуы маңызды емес. «А-а-ай, әлди, әлди ақ бөпем» немесе «Әй-әй бөпем, әй бөпем» деп әуезді ырғақпен әндетіп, бесікті жай тербетіп ұйық тататын. Әжелеріміздің айтуынша, қарапайым ғана нәрсе болғанымен, бұның да өз сыры бар. Өйткені қайталанатын дыбыстар арқылы сәбидің миында сөйлеудің алғашқы үлгілері қалыптаса бастайды. Анасы айтқан әннің ырғағы да бала жадында сақталады. Кейіннен сәби екі-үш  айлық болғанда, уілдей бастағанда «а-а-а, у-у-у» деген дыбыстарды қайталайды. 5-6 айлығында «А-та, ә-же, а-на, ә-ке» деп, бір жас жарымда «Су беш, нәм-нәм жим» деп былдырлап, сөз, сөз тіркестерін айта бастайды. Екі жасында баланың сөздік қоры кеңейіп, қоршаған ортаға назар аударуға дағдыланады. Егер бала сөйлемесе, бірден мамандардың кеңесіне жүгінген жөн. Әдетте дені сау бала ай сайын жетіліп, дамып, көп нәрсені білуге талпынады. Өкініштісі, көп ата-аналар «Қазіргі балалар үш жасқа дейін сөйлемейді екен, төрт-бес жасқа келген соң сөйлейді ғой» деп алаңдамай, уақыт өткізіп алады. Кейіннен баласы мектепке барар кезде ғана «Психологиялық, медициналық, педагогикалық кеңес» беретін орталықтың немесе өз емханасындағы дәрігерлердің көмегіне жүгіне бастайды. Ал мамандар «Әр ана өз сәбиінің даму кезеңіне мұқият көңіл бөлге-ні дұрыс. Егер де бала дамуында тежеліс бар екенін байқаса, бірден мамандардан кеңес алуы қажет. Ерте жастан анықталған диагноздың бала өмірі үшін маңызы  зор»  екенін  айтады.

Бала  тілінің  жай  шығуының  себептері  қандай?

Біз осы сұрақпен Оралдағы «Психологиялық,  медициналық, педагогикалық кеңес» беретін орталыққа табан тіредік. Орталықтың меңгерушісі Гүлбаршын Рахымжанқызының айтуынша, аналар жүкті кезінен бастап құрсағындағы сәбидің дамуына ерекше көңіл бөлгені жөн.

– Бала тілінің жай шығуына әр түрлі факторлар әсер етеді. Анасының жүктілік кезіндегі инфекциялық аурулармен жиі ауыруы, сонымен қатар қан аздық, бүйрек жұмысының әлсіздігі, жүректегі ақаулар баланың сөйлеу тілінің дамуына өз кесірін тигізбей қоймайды. Сондай-ақ сәбилердің босану кезінде әр түрлі жарақаттар алуы, асфексиялық аурулар (баланың өз кіндігіне оралып туылуы), босану барысында немесе босанудан кейінгі нәресте миының зақымдалуына байланысты орталық жүйке жүйесінің бұзылуы бала тілінің жай шығуына алып келеді. Сонымен қатар әлеуметтік жағдайлар да кері әсерін тигізеді. Кейбір ата-аналар нәрестенің өз уақытындағы даму кезеңдеріне мән бермейді. Соның салдарынан сөйлеу тілі дамымайды. Отбасында екі тілде сөйлесу, ата-анасы баланы еркелетіп сөйлесу кезінде сөздерді бұзып сөйлеуі  де  балаға  кері  әсерін  тигізеді.

– Қазіргі күнде қалалық «Психологиялық, медициналық, педагогикалық кеңес беру» орталығында тіл кемістігімен 816 бала есепте тұр. Олардың елу пайыздан астамы 0-6 жас аралығындағы балалар. Негізі ата-ана мұндай баланы ерте жастан алып келгені дұрыс. Мектепке дейінгі ұйымдарда 9 инклюзивті кабинет, 16 арнайы топ бар. Сондай-ақ мектептерде 43 логопедтік бекет жұмыс жасайды. Біздің мекеме облыстық денсаулық сақтау басқармасымен тығыз байланыста. Орталықта психолог, логопед, әлеуметтік педагог, дефектолог және дәрігерлер жұмыс жасайды, – дейді Гүлбаршын Аристанова.

Айнұр атты кейіпкеріміз кішкентайының сөйлейтін сәтін төрт жыл күтіпті. Төрт жасына дейін сөйлемеген соң, сәбиін  арнайы мамандарға алып барады. Бірақ осы жолда ол біраз қиындыққа тап келгенін жасырмайды. Ең алдымен, «бәлкім, құлағы естімейтін шығар…» деген оймен лор дәрігерге ақылы қаратады. «Баланың екі құлағында ірің толып тұр» деп жас ананы шошытқан дәрігер оны тағы бір ақылы аппаратқа түсуге жолдайды. Ол кабинетке ақшасын төлеп, аппаратқа түсіріп шыққанында, ол жердегілер «Баланың құлағы таза, естуі қалыпты» деген анықтама береді.

Одан әрі бар ақшасын жұмсап, арнайы дәрігерлердің есігін қаққан жас ана: «Біріне бірі сілтеп, бір-біріне ақша түсіруді көздейтін» беймәлімдеу «жүйені» байқап қалады.  Содан соң таныстарының жол сілтеуімен Ресейдің  Самара қаласына жол тартады.

– Самарада баламды мұқият қараған дәрігерлер бірден ем тағайындады. Сол жерде екі аптадай жатып, арнайы ем алдық. Бірінші күні-ақ баламның беті бері қарай бастағанын байқадым. Қазір тілі жайлап шығып келеді. Балабақшаға да  барып жүр. Бағымызға орай, тәжірибелі, жақсы тәрбиешіге жолықтық. Қазір түстерді ажыратады, тақпақ айтады. Аз ақша жұмсаған жоқпын. Ең бастысы, баламның дені сау болып, сөйлеп кеткені мен үшін маңызды, – дейді жас ана.

Немере бағып отырған Нұрлыгүл әже балалардың тілінің кеш шығуына бөтелке, емізік, телефон теріс әсер етуде деген пікірде.

– Қай үйге барсаң да телефонға телмірген келін, өз-өзімен жүрген сәбилерді байқайсыз. Ол жылай бастаса, ауызына емізікті тығып қойып, телефонына үңіледі. Бесікте жатса, бөтелкемен сүт береді. Осының бәрі баланың тілінің дамуын тежейді.  Бұрын әжелеріміз балаға сүйек мүжітетін. Құрт сорғызатын. Ондағы ойы – бала шайнап үйренсін, тісі қатайсын дегені. Қазір жілік мүжімек түгіл, ет шайнайтын бала жоқтың қасы. Шайнаудың да  бала тілінің дамуында атқаратын өз рөлі бар, – дейді Нұрлыгүл әже.

Мамандар   не   дейді?

Гүлфайруз   БӨЛЕКБАЕВА,  логопед:

– Қазіргі  кезде  баланың тілі жай дамитын болды. Оның түрлі себептері бар. Біріншіден, баланың дұрыс дамуы ана құрсағында жатқан кезден басталады. Жүктіліктің өту барысы, жеңіл босануы, баланың түрлі жарақаттармен туылуы – бәрі әсер етеді. Екіншіден, бұрын балалар қарындашпен сурет салатын, жүгіріп доп, асық ойнайтын. Қазір олардың орнын гаджеттер алмастырды. Сондықтан да балалардың ұсақ, жалпы моторикасы дамымайды. Ал мұның бәрі баланың тілінің дамуына әсер етеді. Үшіншіден, ата-аналардың балаға қарайтын, онымен сөйлесетін уақыты жоқ. Бәрі асығыс. Қарапайым баланы серуенге алып шығып, тротуарлармен жүргізсе, жүгіртіп ойнатса, бала тепе-теңдікті сақтауға үйренеді. Жалпы моторикасы дамиды. Бұлшық еттері қатаяды. Екі айлығында бала уілдемесе, 4-5 айлығында былдырламаса, сәбидің  ата-анасы алаңдай бастағаны дұрыс. Балалары сөйлемегесін, ата-аналар «Жақсы логопед керек» деп мамандар іздей бастайды.

Бірақ логопедке келмес бұрын, олар ең бірінші невропатолог дәрігерге баланы көрсетуі қажет екендігін біле бермейді. Невропатолог диагноз қойып, дәрілерін тағайындаған соң, біз баламен жұмыстанамыз. Алдымызға күн сайын түрлі диагнозбен балалар көп келеді. Балдырғандармен алғашында ойын арқылы жұмыс жасаймыз. Тіл жаттығулары, ойын арқылы баланың тілін дамытуға көңіл бөлеміз. Кейіннен дыбыстар қоямыз. Бір дыбысты қоюға баланың қабылдау мүмкіндігіне қарай 5-10 сабақ өткіземіз. Бұл кезде де ата-ананың көмегі қажет.

Біз қойған дыбысты ата-ана үйде баламен қайталауы керек. Невропатологтың рұқсатымен кей балалардың бетіне, тіліне, диагнозына қарай логопедиялық массаж жасаймыз. Қазір баланың ұсақ моторикасын, жалпы баланың зейінін дамытатын ойыншықтың түрі көп. Соларды алып берген дұрыс. Егер ойыншық сатып алатын мүмкіндік болмаса, қағаз қиып, ермексазбен жұмыстанып, баланың саусақтарын қимылдата беру керек.  Содан соң әрбір ата-ана бүлдіршінін «Анау қызыл допты әкеліп берші, су алып келші» деп баланы жұмсап, әрі сөйлесіп, әрі түсті ажыратып, әрі не жасап жүргенін ұғынуға үйреткені тиімді. Сөйлей алмайтын балалар ашушаң, ызақор болып келеді. Бұл жерде логопедпен қатар, психолог, дефектолог мамандар бірігіп  жұмыс  жасаса,  жақсы  нәтиже  болады.

Жанар   ҚАРАШЕВА,  дефектолог:

– Бала тілінің жай шығуының ең басты себебі – ата-аналардың жұмысбастылығы. Кішкентай балақан ең алғаш сөйлеп бастаған кезде көп нәрсені білгісі келеді. Ең алғаш «Әже», «Ата» деп сөйлеп бастаған кезде оның сөйлеуге қызығушылығы мол болады. Сол уақытта көрген, ұстаған, жеп отырған тамағының атауын айтып үйретсе, баланың сөздік қоры біртіндеп молая береді. Бірақ жұмыстан шаршап келген ата-аналардың басым бөлігі балаға назар аудара бермейді. Тағы бір себебі, қазір түсініксіз мультфильм көп. Баласына дыбыссыз мультфильмдер қосып беретін ата-аналар да кездеседі. Ал бұның бәрі баланың дамуында тежеліс тудырады. Бір жарым, екі жастағы бала сюжеттік ойындар ойнай бастайды. Ер бала машинасына жүк тиеп, оны келесі жерге түсіріп, машинаның дыбысын шығарып ойнаса, бұл қалыпты жағдай. Ата-ана да баласының осындай ойындар ойнауына ықпал етіп, жағдай туғызуы қажет. Өйткені бала ойын арқылы дамиды. Өз тәжірибемде байқағаным, баласы жас жарымда «Мама» деп айтпаса, өзге ұлттар бірден дабыл қағады. Біздер кішкене 4-5 жасқа дейін жүріңкіреп қаламыз.  Бала психикасының дамуында сөйлеу тілінің орны ерекше, ол зейін, ойлау, есте сақтау сияқты психикалық үрдістермен етене байланысты. Егер сөйлеу тілінің кешеуілдеуі байқалса, баланың ақыл-ойының дамуы жасы-на сай болмайды. Сондықтан баланың дамуына барлық психикалық үрдістің  жасына сай дамуы бала тілінің шығуына өте маңызды рөл атқарады. Сөйлеу тілінің дамуына немқұрайлықпен қарауға болмайды.

Бала тілі 3 жасқа дейін шықпаса, ата-аналар бірден дәрігер және арнайы мамандардың көмегіне жүгінуі тиіс. Алдын ала шешім қабылдап, істі құрдымға тастамау керек. Тіл кемістігі бар балалардың дәрігердің назарында болғаны жөн. Мамандардың ұсынған ем-шараларын қатаң сақтаған кезде ғана қойылған мақсатқа жетуге болады. Атап айтқандай, невропатолог маманның тағайындаған курстық емі мен логопед маманның жұмысы үнемі байланыста болғаны  тиімді.

Гүлжамал   ЖОЛДЫҒАЛИ,

«Орал   өңірі»

– Облыс бойынша тіл кемістігімен 1366 бала есепте тұр екен. Көбіне  0-3 жасқа дейін ата-аналар келмейді, тек мектепке барар кезде ғана бізді іздей бастайды, – дейді мамандар.


Шеруен ата және оның ұрпақтары

Күні: , 137 рет оқылды

«Орал өңірі» газетінің 2018 жылғы №55 санында «Қажы қаздырған канал» атты мақала жарық көрген болатын. Аталмыш мақалада Қаратөбе ауданына қарасты  Төлен ауылы маңындағы қорымға жерленген, халық құрметтейтін дін адамдары, әкелі-балалы Әзімұлы Шеруен, Шеруенұлы Ізімғали аталар туралы болашақта арнайы мақала даярланатынын жазған едік.

Көздерінің тірісінде-ақ айрықша қасиеттерімен елге сыйлы болған бұл кісілердің есімдерін жергілікті жұртшылық тікелей атамайды екен. Құрметтеп «Ишан ата» дейді. Ишан ата бейітінің өңіріміздегі өзге де әулиелі орындардан өзіне ғана тән басты айырмашылығы – төбесі шиферленген қарағайлы зираттың ішінде қос табыт орналасқан. Оның бірі Әзімұлы Шеруен, екіншісі, Шеруенұлы Ізімғали аталарға арнап қойылған. Бұл киелі орын туралы айтушылардан зираттың ішінде көне діни кітаптар, қолжазбалар, тіпті ескі славян қарпімен жазылған оқулық Кеңес үкіметі кезінде де жойылмай сақталып, бүгінге дейін жеткен дегенді жиі еститінбіз. Алайда осы жылдың көктемінде Ишан ата зиратына арнайы барғанымызда, мұндай дүниелер көзімізге түспеді. Төлен ауылына барған сапарымыздың нәтижесінде жоғарыда аталған мақала жарық көргеннен кейін көп ұзамай Шеруен атаның тікелей ұрпағы, Орал қаласының тұрғыны Талғат Қатауов редакциямызға арнайы келді.

– Аталарымыздың бейітінде сақталған кітаптар мен қолжазбалар уақыт өткен сайын ескіре түсті. Қанша айтқанмен, жылдың әр түрлі мезгілдеріне байланысты зират басындағы ауа температурасы біркелкі емес. Қыс пен жаздың жауын-шашыны, аязы мен аптап ыстығы бар дегендей, бара-бара жазулары мүлдем өшіп, оқылмай қалар деп қауіптендім. Сөйтіп мен ол дүниелерді сол кісілердің ұрпағы ретінде үйіме әкеліп сақтап отырмын. Мүмкін діни сауаты жетілген мамандар жазбаларды оқып, мағынасын ашар, ұрпақ кәдесіне жаратар. Осындай оймен жазбалардың ішіндегі сапасы жақсы сақталған бір кітапты облысымыздың бұрынғы имамы Руслан Сұлтановқа көрсеткен едім. Мешіт қызметкерлері араб қарпімен жазылған ол кітапта дәрет алу, намаз оқу тәртіптері, өзге де шариғат мәселелері жазылғандығын айтты. Қазақта «Әулие ортақ» деген сөз бар ғой. ХІХ ғасырда дүниеге келіп, 1921 жылға дейінгі аралықта өмір сүрген Шеруен атамыздың дін адамы болғанын, Төленде мешіт ұстағанын жергілікті халық жақсы біледі. Шеруен атамыздың балалары ескілікті дін оқуымен қатар заманына сай жаңашыл білімді де игеріп, халқының сауатын ашқан жандар болған екен. Өзім осы кі-сілердің тікелей ұрпағы ретінде «КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі», «Құрмет белгісі» орденінің иегері болған марқұм әкем Тұрсынғали Ғатауоллаұлы қалдырған аталарымыз туралы деректерді де газетке жарияларсыздар деген ниетпен арнайы әкеліп отырмын, – деді Тұрсынғалидың Талғаты.

Бізді аруақты аталардан қалған кітап, қолжазбалардың жайы көбірек қызықтырды. Сөйтіп Талғат Қатауовтың шаңырағында сақтаулы тұрған көне жазбаларды алдырдық. Мұнда не жазылғандығын шығыс тілдерін жетік меңгерген белгілі ғалым Сайфолла Моллақанағатұлына оқыту арқылы анықтадық. Жазбалардың ішінде Қазан қаласында басылған Құран Кәрім, діни мазмұндағы қолжазба кітап және әр түрлі дұғалар бар екендігі белгілі болды. Олардың ішінде «Сары ауруға шифа дүр», «Жасы ұзақ, ризқы кең болады», «Аллаға мадақ, пайғамбарға салауат» секілді дұғалар мен дұға уақыты туралы, салауат айтудың пайдасы, уағыз айтардағы алғы сөз, Тәйәммүм, нәпіл намаздар, Тілауат сәждесі туралы жазбалар бар екен. Бір айта кетерлігі, аталмыш жазбалардың арасында Ишан аталар дүниеден өткеннен кейін, бергі Кеңес дәуірінде жазылғандары да бар. Ескі дәптердің артқы бетіндегі «1958 г.» деген жазу осыны айғақтайды. Талғат Тұрсынғалиұлы ескі славян қарпінде жазылған орысша оқулықта «жаңбыр неге жауады?» деген секілді табиғат, физика заңдылықтарына қатысты сұрақтар мен жауаптар, дүние ғылымы бағытындағы мағлұматтар топтастырылғанын айтады.

Енді Талғат Қатауов әкелген, оның аталары туралы деректі қаз-қалпында ұсынар болсақ, төмендегіше баяндалады.

«КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі», тарихшы-өлкетанушы, шежіреші болған әкем Тұрсынғали Қатауовтың айтуына және облысымызға танымал журналист, белгілі өлкетанушы, көптеген тарихи-шежірелік кітаптардың авторы, марқұм Қайыржан Хасановтың жазып қалдырған естеліктеріне сүйене отырып, төмендегі деректерді келтіремін. Төлендегі Байторылар қауымынан 200 метрдей жерде үлкен төмпешік жатыр. Бұл сол ауылда болған жалғыз ғана мешіттің орны. Ол мешітті арғы атам болып келетін, ел арасында «Ишан ата» атанып кеткен, қажылыққа барған, әулие Шеруен Әзімұлы өз қаржысына салдырып, өмірінің соңына дейін, яғни 1921 жылға дейін ұстаған. Шеруен атам Ізімғали және Мәкәрім деген балаларын өз қаржысына Қазан, Бұқара қалаларындағы діни медреселерде оқытқан. Шеруен атамыз 1921 жылы Төленде қайтыс болған, «туған жылы шамамен 1850 жыл» деп айтып отыратын әкем. Діни өте сауатты, ауқатты, елге беделді болған Шеруен атамыз қайтыс болған соң, Кеңес үкіметі мешіттің құрылыс материалдарын мектепке пайдалану үшін тастарын бұзады. «Құдай жоқ, мешіттің халыққа пайдасы жоқ» деп мешітті бұзуға белсене кіріскен адам ертеңгі күні өзінің ши мылтығымен құс атып жүргенде оғы кері атылып, қайтыс болады. Одан кейін ауыл халқы мешітті бұзуға қорқады. Жоғарыдан большевиктер ауылды басқаруға өзге ұлт өкілін жіберіп, сол адамға мешітті бұзуды тапсырады. Кейін үлкен мешіттің жарты тасы алынып, мектеп салыну басталады. Алайда ауылға басшы болып келген өзге ұлт өкілін түнде Құдайдың құдіретімен тылсым күш мазалап, тасты кері қайтаруын сұрайды. Осыдан қорыққан әлгі адам ауылдан ұшты-күйлі кетіп қалады. Шеруен атаны көріп, тірі кезінің өзінде аруағын, әулиелігін сыйлаған халық Құдайдан қорқып, мешітті бұзуға дәті бармайды. Алайда кеңес үкіметі бір жылға жуық уақыт ішінде мешітті бұзып, оның тасы мен өзге материалынан мектеп салады. Мектепті әбден салып, ішіне құрал-жабдықтарын кіргізіп, жақында ашамыз деп отырғанда, белгісіз себептермен бір түнде күл-талқаны шығып, өртеніп кетеді. Ол кезде электр жарығы себепші деп айтатын, жарық жоқ болатын.

«Бұл шамамен атам қайтыс болғасын 1923 жылдары болу керек» дейтін әкем марқұм. Атам о дүниелік болғанша, яғни 1921 жылға дейін мешітті өзі ұстап келген. Шеруен атаның бойындағы ерекше қасиеттері ұлдары Ізімғали, Әбдірахман, Мәкәрім, Ахмет, Ғатауоллаға дарыған. Балаларының барлығы да діни сауатты, оқымысты, әулие болған. 2002 жылы шыққан Батыс Қазақстан энциклопедиясында: «Ізімғали әулие (1880-1911ж. ж.) діндар, тылсым қасиет дарыған кісі. Қаратөбе ауданының Төлен елді мекенінде өмір сүрген. Әкесі Шеруеннің де бойында ерекше қасиеттері болған, ел оны «әулие» деп құрмет тұтқан. 1893 жылы Өзбекстанның Бұхара қаласындағы діни медресеге оқуға түсіп, елге 15 жылдан соң, 28 жасында оралған. Үш жылдан соң 1911 жылы өкпе ауруынан қайтыс болған. Көзі тірісінде көріпкелдігімен, имандылығымен аты шыққан. Төлен ауылындағы ауру-науқас адамдар түнеп, тәу етеді.

Ізімғали әулиенің ұрпақтары – Қатауовтар отбасы Қоскөл ауылында тұрады» деп жазылған.

Мәкәрім Шеруенұлы 1885 жылы Қалдығайты болысындағы Төлен ауылында дүниеге келген. 1915 жылы Қазан қаласындағы діни медресені бітіріп келеді. Төлен ауылында әкесі Шеруеннің мешіті бола тұра, діни сауатты болса да, Кеңес Үкіметінің орнайтынын біліп, мешіт ұстамай, таза ағарту жолына түседі. 1917 жылы Төленде алғаш мектеп ашып, бала оқытып, 1925 жылға дейін жұмыс істейді. 1926 жылдан бастап Жымпиты ауданының қазіргі Жетікөл ауылына қарасты Ақоба, Сарыой деген жерлерінде мұғалім болады. Мәкәрім Шеруенұлы – Қаратөбе өңіріндегі алғашқы ұстаздардың бірі. Араб, түрік, орыс тілдерін өте жақсы білген және «Путь правды» газетін алдырып оқыған. Үйінде ғылыми-әдеби, тарихи кітаптар көп болған. Өзі оқытқан оқушыларға шығыс әдебиетінің белді өкілдері Хафизи, Низами, Фердоуси, Науаидың дастандарын және қазақ әдебиетінің классиктері А. Құнанбаев, Ы. Алтынсарин, Ш. Құдайбердиевтің шығармаларынан көп мағлұматтар беріпті. Мәкәрім ұстаздың алғашқы шәкірті – «Колхозшылар үні» газетінің (қазіргі «Қаратөбе өңірі» газеті) алғашқы редакторы Әділбай Жылкелдин. Мәкәрім ата 1930 жылы Жымпиты жақта ұстаздық етіп жүрген кезінде қайтыс болады. Қар еріп жатқан кез болғасын, көктемгі жол қиындығынан туған жері Төленге жеткізе алмай, оны Темірбек елді мекенінің маңына  жерлейді.

Ахмет Жұпболов 1892 жылы Төлен ауылында дүниеге келген. Ахмет әулие діни сауатты, арабшаны өте жақсы білген, кемтар, жоқ-жітік адамдарға қамқорлық жасаған, елге сыйлы болған. Ахметтің ұлы Хасан Жұпболов – 1928 жылы Төлен ауылында дүниеге келіп, 1989 жылы Орал қаласында қайтыс болған. Орал облыстық телевизия және радиохабарлары комитеті облыстық радиосының редакторы, зейнетке дейін бас редакторы қызметін абыроймен атқарған.

Ғатауолла (Қатауовтар әулеті) Шеруенов – 1894 жылы Байторылардың атақонысы Төленде дүниеге келген. Меккеге барып, қажы атанған адам. 1949 жылы «Қызыл ту» колхозының тұрғыны Ғатауолла Шеруеновті НКВД бөлімі «Ауылда мешіт ашып, ауыл балаларын ислам дініне уағыздаған Шеруен молданың баласы, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев секілді халық жауларының еңбектерін ел арасында кеңінен насихаттаған» деген желеумен тұтқындап, абақтыға қамайды. РСФСР Қылмыстық кодексі 58-бабының 10-11-тармақтары бойынша айыпты деп танып, 10 жылға соттайды. Атам Иркутск жақта жазасын өтеп жүргенде қайтыс болған, қай жылы қайтыс болғаны және сүйегі қайда қойылғаны белгісіз. Ғатауолланың жалғыз ұлы әкем Тұрсынғали Ғатауоллаұлы Оралдағы мұғалімдер даярлау институтында оқып жүргенде, Алаш партиясының идеясын қолдадың және Алаш арыстарының шығармаларын студенттер арасында насихаттадың деген желеумен РСФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 10-11-тармақтары бойынша айыпты деп танылып, ол да 10 жылға сотталып, «Карлаг»-қа қарасты Жезқазған саяси лагерінде жазасын өтеп келеді. Кейін елге оралғасын оқуын жалғастырып, тарих пәнінен сабақ беріп, «Құрмет белгісі» орденінің иегері және КСРО оқу үздігі белгісін тағады. Әкесінің аты Ғатауолла болса да, 1967 жылы коммунистік партияға өту үшін амалсыздан «Қатауов» деген жасанды фамилияға ауысады. «Жалпы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 14 сәуірдегі заңы негізінде атам Ғатауолла Шеруенұлы мен әкем Тұрсынғали Ғатауоллаұлына қатысты сот шешімі, НКВД  қаулысы және басқа да сот қаулылары негізсіз деп табылып, әкелі-балалы екеуі біржолата ақталады».

Осы тұста 1989 жылы қазіргі Бішкек қаласында бокстан «КСРО спорт шебері» атағын қорғаған Жанболат Қатауовтың Шеруен атаның тікелей шөбересі екенін айта кеткен жөн. Жанболат Тұрсынғалиұлы (1963-1994 ж. ж.) спорттың аталмыш түрінен «КСРО спорт шебері» атағын алған алғашқы батысқазақстандық екенін біреу білсе, біреу білмес.

Мақаланы жазу барысында Шеруен атаның ұлы Ахмет ишаннан тарайтын Талшын Хасанқызымен жолығудың да сәті түсті. Талшын Жұпболова аса жайлы, сабырлы, ақырын сөйлейтін, үнінен мейірім есіп тұрған жан екен. Оның орыс тілінде жазылған «Всевышний мой! Помилуй нас!» атты ғылыми еңбегі «Руханият» халықаралық мұсылман университетінің ғалымдары тарапынан аса жоғары бағаланып, оған профессор атағы берілген. Талшын Жұпболова әңгіме барысында өзінің әкесі, облыстық радиода бас редакторлық қызмет атқарған журналист Хасан Жұпболовтың өнегеге толы өсиеттері, өз басынан кешірген тылсым оқиғалар туралы баяндады. Тағылымдық мәні жоғары, ғибратқа толы бұл әңгімелерді, өкінішке орай, осынау бір мақаланың көлеміне сыйғызу мүмкін болмады. Жергілікті өлкетанушы  Қайыржан Хасанов 2015 жылы жарық көрген «Журналист Хасан  Жұпболов» атты кітабында Хасан Ахметұлының бойында ата-бабаларынан дарыған ерекше қасиеті болғанын және сол қасиетті кейінгі ұрпағына қалай аманаттағаны туралы жазғанын айта кетейік.

Мақаланы даярлау барысында жергілікті тұрғындардың Ишан аталар жайында айтқан әңгімелеріне де құлақ түрген едік.

– Мен қарт әжемнің бауырында өстім. Әжем молданың қызы, құймақұлақ жан болды. Өлең-жырды, әңгіме, ертегіні көп айтатын. Біз, немерелері таласып, қасына жататынбыз. Бөкейлік, руы – Қаратоқай беріш еді. Есімі – Мәстура. Әкесі Сатыбалдының да, арғы аталарының да ескіше оқуы мол болған. Үлкен аталары Бөкейлікте атақты молда болыпты. Бұрынғы қарттардың, қала берді осы әжемнің Төлендегі Ишан аталарымызға қатысты айтқан бір-екі әңгімесі есімде қалыпты. Ишан ата (Ізімғали ата) өмірден жастай кетіпті. Отыз жасында бақилық болған екен. Қайтар кезінде «Күн батуға қанша қалды?» деп уақытты сұрап жатыпты. Сыртқа шығып келген кісілер «Арқан бойы бар» десе, «Ой, әлі біраз ғұмыр бар екен ғой» дейді екен. Ишан атаның бұл сөзінің астарын ұққан Жаңғақ деген құрдасы көзіне жас алып, қимастықтан жылап жібереді. Сонда Ишан ата «Жыламаңыз, бір жетіде сіз де бізбен көрші боларсыз» деген екен. Айтқандай, Ишан ата күн бата дүние салады. Бір жетіден соң Жаңғақ құрдасына да уақыт жетіп, Ишан атаның қасына жерленіпті.

Төленнің жағасында Мерғали, Мерген деген екі ағайынды шал болды.

Мен Мергеннің Исатай деген ұлынан туған немересімін. Мерғали қарттың Шеруенұлы Мәкәрім атадан бір жастай ғана айырмашылығы болса керек. Мәкәрім атаның да діни оқуы терең болған. Бірақ төңкеріс болатынын сезіп, мешіт ұстамаған. Сосын балаларды жаңаша сауаттандырумен айналысқан. Бір жылы Төленге жауын жаумай, құрғақшылық болады. Мәкәрім атамыз оқуымен жаңбыр жауғызатын болып, ас бергелі жатқанда, жас шамасы қатарлас болғасын ба, Мерғали атай сеніңкіремей, шөпке кетіп қалады. Мәкәрім ата сойылған малдың бас сүйегін суға салып қойып оқиды. Сол кезде бір қара бұлт пайда болады да тоқтамастан селдетіп жауады. Мойындамай кеткен атамыз жаңбыр құйып кеткен кезде атты туарып, шөп тиелген арбаны ықтап бір сағаттай отыруға мәжбүр болыпты. Кейін Мәкәрім атаға «Оқуыңның құдіретіне көзім жетті…» деген екен, – дейді Төлен ауылының тумасы, бүгінде Орал қаласында тұратын зейнеткер Тұрғанбай Мергенов.

Төлен ауылының тұрғыны Жамал Құспанқызы – халық емшілігі жолын ұстанып жүрген жан. Оның ескінің салтымен құмалақ ашып, жауырын қарайтыны да бар.

– Өзім Тайпақта туып-өскен адаммын. Руым алашаның Барамығы. «Барамықтың ішінде Сырлыбайдың Ұзағынан өрбиміз» деуші еді әкем. Әкем Құспан Естасов деген молда болған кісі. Естас атамның әкесі Бектас та қасиет қонған кісі болса керек. Қал-қадерім келгенше сол аталарымның жолын ұстанып келемін. Жастайымнан көп ауырдым. Емшілікпен айналысқым келмеді. Жас кезімде қатты қиналғанда кісіден аулақ болайын деген оймен ауырған малды қараған кездерім болды. Зейнет жасына шыққанда ауруым батып, доғдырдың дәрісі көмектеспеген кезде өзіміздің Төлендегі Ишан атаның басына бардым. Ишан ата түсімде «Піссімілләні» білсеңіз, қолыңнан келмеген жерде өзім қарасамын» деп аян берді. Көп кешікпей бір қатты ауырған кісі мені іздеп келді. Мен ол кісінің ауруы туралы ешнәрсе айта алмадым. Өйткені, білмедім. Ишан атаны есіме алған кезімде әлгі кісінің үстіне қоңыз қаптап кеткендей көрінді. Сол кезде Ишан атаның «Әлің келмегенде, өзім қарасам» дегені ойыма сап ете түсті. Содан қоңыз жүрген жерлермен қолымды жүгіртіп едім, науқас түзеліп, тұрып кетті. Ишан аталардың шарапатымен тілі шықпаған адамның тілі шыққанын, бала көтермегендерге перзент нәсіп болғанын көріп жүрміз. Бұрынғылардан осы аталардың аруағы алапат өртті тоқтатқанын, жын буып, ауырғандардың Ишан ата зиратына келіп, құлан таза айыққандарын талай естідік, – дейді Жамал апай.

Қаратөбе ауданының тұрғыны, бүгінде аудандық кәсіпкерлік бөлімін басқаратын Нұрбол Бозов өзінің Ишан аталардан көрген шарапатын төмендегіше әңгімелейді.

– Бала күнімде қызылша болып ауырдым. Ауру асқынып кеткен кезде көзіме шауып, қос жанарым жасаурай беретін болды. Үлкендер аудан басындағы, облыс орталығындағы дәрігерлерге қаратып, көзге тамызатын дәрілер алып пайдаландым. Бірақ ол дәрілердің әсері уақытша болып, көзімнің ауруы басылмай көп азаптандым.

Сол уақыттарда әкем қайтыс болып, емделуге мүмкіндік болмай, ауруым одан сайын үдей түсті. Аз уақыттың ішінде көзімнің көруі нашарлап, «-2»-ге дейін төмендеді. Сөйтіп жүргенде бір күні үйге Төлен ауылында тұратын Елекен Аманғалиев есімді рулас ағайынымыз келді. Руымыз алашаның Шотқарасы, Елекен ата молда кісі болатын. Өте таза, сөзі түзу, киім киісі, жүріс-тұрысының бәрі бұрынғының қасиетті кісілерін еске салғандай жақсы адам еді. Менің жанарыма көзі түскен Елекен ата «Мына баланың көзі ауырып жүр ғой, Ишан атаның басына апару керек» деді анама. Содан ауылға келіп жүрген бір трактормен Төленге бардық. Елекен ата мені Ишан атаның зиратына алып барды. Қауымның сыртына бір оқыды, ішіне кіріп, Ишан атаға арнап және оқыды. «Балам, Құран оқып отырған кезде, жылан немесе басқа да жәндіктер көрінуі мүмкін, қорықпа» деп ескертті маған. Зираттың басынан топырақ алып, үйге келдік. Ертеңіне күнмен таласа ұйқымнан оятты. Атаның басынан әкелген топырақты үлкен табаққа салып, суға езіп қойған екен. Сол сумен көзімді, беті-қолымды жуғызды. Сөйтіп бірнеше күн ем жасағасын, Ишан атаның басына қайтадан алып барды. Тағы да Құран оқып, ақтық байлады. Сосын Төленге келген бір мәшинемен мені ауылыма, Қалдығайтыға мінгізіп жіберді. Көзімнің мазалауы басылып, кәдімгідей тыншыды. Баламын ғой, тіпті ауырғанымды ұмытып та кеттім. Қайтадан Оралға барып, доғдырға қаралар кезде медбике болып істейтін Клара апам: «Іштей атаның аруағына сыйынып жүр, бірақ қазақы ем жасалғанын ешкімге айтпа» деп мұқият тапсырды. Кеңес үкіметінің дін мен дәстүрге қырын қараған кезі ғой. Оралға келгенімде Ғаббасов, Таргакова деген дәрігерлер қарап, жақсылап тексерістен өткізді. Сосын қандай ем жасап едің деп сұрады. Өздеріңіз берген дәрілерді ғана тамыздым деп жауап бердім. Олар таңғалып, қайта сұрады. Мен де алдыңғы жауабымды қайталадым. Дәрігерлер уақыт өткен сайын шапшаң кеми түскен көзімнің бірқалыпқа тұрақтанып қалғанына таңданыс білдірді. Азапқа салған көз ауруынан солай жазылып едім. Құдайға шүкір, Ишан атаның қасиеті шығар, сол бала күнімнен әлі күнге дейін көзімнің көруі бірқалыпта, «-2» көзілдірік тағып жүрмін. Ишан атаның аруағын киелі санап, осы күнге дейін тәу етіп, басына барып тұрамын. Реті келгенде отбасымды, сырқаттанған балаларымды да апарып тұрамын. Өйткені кейінгі ұрпақ жұртына жақсылығы тиген осындай қасиетті адамдарды ұмытпауы тиіс.

Нұртас   САФУЛЛИН,

«Орал  өңірі»


БҚО, Орал қаласы, Мұхит көшесі, 57/1
zhaik_presscenter@mail.ru
oral_oniri@inbox.ru
support@oraloniri.kz

Орал өңірі" газетінің бас редакторы: 51-25-80
Бас редактордың орынбасарлары: 24-17-08, 54-18-08
Жауапты хатшы: 54-38-22
Тілшілер: 50-66-88, 51-50-34
Жарнама бөлімі: 51-51-09
Яндекс.Метрика